محمد قوام

	عمارت مستوفی الممالک، خانه مسکونی یکی از سران مشروطه، نمونه‌ای کم نظیر و کامل از بناهای مسکونی دوره قاجاریه است

از میان همین عمارت ها هم تهران بخت و اقبال چندانی نداشته تا همگی آنها را در درون خود حفظ کند. شماری از بناها از صاحبش به ورثه و از ورثه به دلالان و بساز و بفروش ها رسیده و اینک جای برخی از آن عمارت ها را برج های بلند و ساختمان های اداری و تجاری گرفته است و بر شماری نیز چنان گرد سالیان و غبار تاریخ نشسته که دیگر اثری از نقش آنها در تاریخ معاصر ایران در آنها هویدا نیست. از میان خانه ها و عمارت هایی که باقی مانده و به تهران هویتی تاریخی می دهد و تاریخ را جلوی چشم ها رژه می برد، هنوز چند تایی باقی است.

خانه مستوفی الممالک

میرزا حسن خان مستوفی‌الممالک‌ از رجال سیاسی مشهور و خوشنام اواخر قاجاریه و اوایل پهلوی است که منزلش یکی از بناهای شاخص دوره ناصرالدین شاه قاجار است. این عمارت در ضلع جنوب غربی چهار راه گلوبندک تهران و در منطقه مشهور سنگلج قرار گرفته است.

عمارت مستوفی‌الممالک به اواخر سلطنت ناصرالدین شاه، تعلق دارد. با سبک و سیاق خاص معماری آن دوره‌، که ویژگی آن استفاده از عناصر و بن‌مایه ‌های اروپایی است‌.

میرزا حسن خان مستوفی الممالک‌، فرزند میرزا یوسف مستوفی‌الممالک و شکر خانم‌، دختر رئیس یکی از قبایل کرد، یکی از شخصیت‌های تاریخ سیاسی معاصر ایران است و مقام و لقب مستوفی الممالک بیش از یک قرن در خاندان او بوده است‌.

مستوفی به معنای حساب‌دار و دفتردار خزانه و در عرف حکومتی وزیر دارایی است‌. او در پنجم رمضان ۱۲۹۱ قمری، در تهران متولد شد. از پنج سالگی زیرنظر معلم سرخانه و زیرنظر محمودخان ملک‌الشعرا تحصیل کرد. مستوفی در سن ۶۰ سالگی درگذشت و جنازه وی در آرامگاه پدرش‌، خانقاه قلندرشاه‌، در ونک به خاک سپرده شد.

خانه مستوفی در ۱۳۱۱ قمری‌، یعنی هنگامی که میرزا حسن خان مستوفی‌الممالک ۱۹ سال بیش‌تر نداشت‌، ساخته شده است‌. محمدتقی‌خان ریاست بناخانه ناصرالدین شاهی و صاحب منصب معمارباشی‌ که بر احداث بناهای ساخته شده توسط درباریان نظارت می کرده ، را می‌توان معمار یا ناظر ساخت بناهای مستوفی‌الممالک دانست‌.

این عمارت، خانه مسکونی یکی از سران مشروطه و رجال نامی تاریخ معاصر ایران است و نمونه‌ای کم نظیر و کامل از بناهای مسکونی دوره قاجاریه است که به دلیل سکونت نخست وزیر وقت ایران در محله سنگلج‌ ساخته شده که روزگاری در تهران از جنبه سیاسی‌، اجتماعی‌، فرهنگی‌، موقعیت مهمی در پایتخت داشته است.

سرای وثوق الدوله

سرای وثوق الدوله در ۱۲۱۱ شمسی‌، در زمان محمدشاه قاجار برای یکی از صاحب منصبان به نام میرزا محمد قوام‌الدوله آشتیانی ساخته شد. وی در دیوان محاسبات مالیات سمت داشته است‌. پسران قوام‌الدوله‌، حسن وثوق و احمد قوام هستند که بعدها تاثیرات مهمی در فضای سیاسی ایران ایجاد کردند.

سرای وثوق الدوله در ۱۲۱۱ شمسی‌، در زمان محمدشاه قاجار برای یکی از صاحب منصبان به نام میرزا محمد قوام‌الدوله آشتیانی ساخته شد و پسران قوام‌الدوله‌، حسن وثوق و احمد قوام هستند که بعدها تاثیرات مهمی در فضای سیاسی ایران ایجاد کردند

حسن وثوق در ۱۲۶۸ شمسی‌، جای پدر را گرفت و در دوره‌هایی وزیر فرهنگ‌، دارایی‌، خارجه و نخست‌وزیر بود. قرارداد ۱۹۱۹ با بریتانیا که منجر به سقوط کابینه او شد، مهمترین خاطره ای است که در حافظه تاریخی از او به جا مانده است. احمد قوام نیز بعدها برای چندین بار در لحظات سخت و دشوار از جمله زمان اشغال ایران در جنگ جهانی نخست وزیر ایران شد.

از خصوصیات سرای وثوق الدوله باید به نظم و تقارنی اشاره کرد که با آجر و چوب در نمای ساختمان به وجود آمده است‌. وجود هفت دری در این بنا از جمله مهمترین عوامل زیبایی آن محسوب می‌شود. هفت دری جزو عنصرهای معماری ایرانی و‌اسلامی است‌.

تزیینات بنا، آینه کاری و نقاشی گل و مرغ روی گچ و مقرنس کاری و گچ‌بری است‌، و کف اتاق‌ها با کاشی‌های ابرو باد پوشانده شده است‌. اتاق یا تالار آینه این مجموعه که در طبقه همکف و در قسمت شمالی خانه قرار دارد و از دیگر اتاق‌های جانبی بزرگتر است‌، مخصوص پذیرایی از میهمانان و سیاستمداران وقت بوده است‌، و از بخش اندرونی خانه مجزاست‌. در تزیینات این تالار به دلیل رفت و آمد رجال کشورهای غربی‌، از الگوهای غربی استفاده شده است‌. تصاویر زنان فرنگی به ‌صورت کارت پستال در میان آینه‌کاری‌ها و موتیف‌های گچ‌بری نشان‌دهنده این مطلب است‌.

در این اتاق سه ارسی‌، هفت پنجره ارسی‌، سه در چوبی و چهار طاقچه وجود دارد. ارسی‌های اتاق دارای گره‌های کنده کاری شده و تزیینات چوبی ظریف و شیشه‌های رنگی است که روی آن‌ها توسط هنرمندان نقاشی شده‌است‌. بیشتر کارهای تزییناتی و به خصوص آینه کاریهای این اتاق و آوردن تصاویر زنان درکار، از زمان ناصرالدین شاه رایج شده است‌.

در مجاورات این خانه‌، حمام قوام‌الدوله قرار داشته که درگذشته از این خانه دری به حمام باز می‌شده است‌.

مرمت اساسی بنا در فاصله سال‌های ۱۳۴۵ و ۱۳۵۰ به دست استاد محمد کریم پیرنیا انجام گرفت و مرمت کاشی‌های قاجاری نیز تحت نظر استاد حبیبیان انجام شده است. سرای وثوق الدوله در خیابان چراغ برق (امیرکبیرفعلی) حد فاصل چهارراه سرچشمه و سه راه امین حضور، کوچه میرزا محمد وزیر قرار دارد.

باغ فردوس

به دستور محمدشاه قاجار در ۱۲۶۴ قمری، قصری برای او در نزدیکی تجریش ساخته شد اما با بیماری و مرگ او، قصر نیمه تمام ماند و او در همان قصر نیمه تمام محمدیه (در محل محمودیه فعلی‌) از دنیا رفت‌.

ساختمان موجود در باغ نیز که در سال ۱۳۵۰به مرکز فرهنگی و هنری و نمایشگاهی تبدیل شده بود، پس از انقلاب نیز در اختیار وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی قرار گرفت و اینک موزه سینمای ایران در آن برپا است

هم زمان با ساخت قصر محمدیه‌، درباریان نزدیک به او نیز در همان حوالی اقدام به احداث باغ یا عمارت ییلاقی کردند. از جمله‌، حسین‌علی‌خان معیرالممالک باغی احداث کرد که به باغ فردوس مشهور شد.

عمارت باغ فردوس در دو طبقه به سبک قاجاریه و معروف به گوش فیل بنا گذاشته شد. زمین‌های قسمت جنوبی و سراشیبی باغ نیز با سنگ چین‌هایی به صورت هفت قطعه مسطح و مطبق در آمد و روی هریک از قطعات‌، استخری با فواره‌های متعدد احداث شد. استخرها به گونه‌ای ساخته شده بودند که از فواصل دورتر، بزرگتر به نظر می آمدند.

سپس‌ دوست‌علی‌خان‌، پسر حسین‌علی‌خان‌، به همت معماران اصفهانی و یزدی‌، ساختمانی در قسمت جنوبی باغ برپا کرد و نام آن را "رشک بهشت" گذاشت‌. پلکان و بخش‌های دیگری از ساختمان از مرمر اعلای یزد و دیوارهای داخل اتاق با کاغذهای طلایی برجسته پوشانده شده بود. اما دوست‌علی‌خان اعتنای چندانی به باغ و ساختمان آن نکرد و با گذشت زمان ساختمان رو به خرابی گذاشت تا حدی که سنگ‌های مرمر آن را کندند و به عمارت امیریه (مدرسه‌نظام‌) بردند. بعد از آن مالکیت باغ چند بار دست به دست شد. سرانجام در ۱۳۱۸ قمری در زمان سلطنت مظفرالدین شاه قاجار، محمدولی‌خان سپهسالار تنکابنی آن را از ورثه امین‌الملک خرید.

سپهسالار، علاوه بر ایجاد فواره و استخرهای مطبق‌، قنات باغ فردوس را نیز احیا کرد و سر دری با شکوه در مظهر قنات (میدان گاه فعلی باغ فردوس‌) ساخت‌. ولی به دلیل بدهی به تجارتخانه "طومانیانس‌" باغ را به او داد و طومانیانس نیز باغ را در ازای بدهی‌، به دولت رضاخان واگذار کرد. سرانجام در ۱۳۱۶ خورشیدی‌، وزارت معارف (آموزش و پرورش‌) آن‌جا را خرید و ساختمان را مرمت و دبیرستان شاپور تجریش را در آن تأسیس کرد.

مساحت باغ فردوس ۲۰هزار متر مربع و طول آن ۲۸۰ متر و شیب آن از شمال غربی به جنوب شرقی است‌.

هم‌چنین‌، دکترمحمود افشار یزدی در ۱۳۱۶، قسمتی از باغ و ساختمان اندرونی را که حدود ۶هزار متر مربع بود، خرید و به تدریج با خریدن قطعات اطراف‌، مساحت باغ را به ۱۲هزار متر مربع رسانید و سپس در ۱۳۳۷، باغ و ساختمان‌های داخل آن را وقف امور فرهنگی کرد. در حال حاضر باغ فردوس در قسمتی از باغ مؤسسه لغت نامه دهخدا و مؤسسه باستان شناسی دانشگاه تهران قرار دارد. ساختمان موجود در باغ نیز که در سال ۱۳۵۰به مرکز فرهنگی و هنری و نمایشگاهی تبدیل شده بود، پس از انقلاب نیز در اختیار وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی قرار گرفت و اینک موزه سینمای ایران در آن برپا است.