جواد اعرابی

	استقبال مردم از ستارخان در دروازه دولت تهران 1328ق

تقریباً حد فاصل تهران به سمت شهرهای دیگر به خاطر وجود پیوستگی ساخت و ساز شهرک های اقماری و آبادی های پیرامونی با نقطه خروج شهر این گونه در ذهن نقش می بندد که تهران شهری بی دروازه است. در صورتیکه در دوران تهران قدیم دروازه های متعددی در این شهر وجود داشت.

تهران به صورت هشت ضلعی بود که اضلاع آن باهم برابر نبودند و دور آن خندقی حفر کرده بودند که شهر را از اراضی اطرافش جدا کرده بود. تنها راه ارتباطی این شهر با خارج از خود وجود 13 دروازه بود که پیرامون شهر قرار داشت.

این دروازه ها تنها راه های ارتباطی شهر با خارج شهر بودند. در هریک از جهات چهارگانه شهر سه دروازه وجود داشت. نام های بیشتر این دروازه ها هم در پشت اسم خود وضعیت جغرافیایی شهر و موقعیت اجتماعی محله را مشخص می کردند.

	شهروندان تهرانی و مردمی که هر روزه از گوشه و کنار کشور به تهران سفر می کنند، چندین بار نام دروازه هایی را در تهران بکار می برند که دیگر وجود خارجی ندارند

در شمال تهران دروازه شمیران در نزدیکی پیچ شمیران و تقاطع خیابان انقلاب و شریعتی (شاهرضا و جاده قدیم شمیران)، دروازه دولت در محل برخورد خیابان انقلاب و مفتح و سعدی شمالی (شاهرضا و روزولت و سعدی شمالی)، و دروازه یوسف آباد ( چهارراه کالج) قرار داشت.

در جنوب تهران دروازه رباط کریم واقع در میدان خانی آباد در محل برخورد خیابان های خانی آباد یا مولوی با خیابان شوش، دروازه غار حد فاصل بین خانی آباد ومیدان شوش و دروازه شاه عبدالعظیم در میدان شوش ابتدای جاده شهرری قرار داشت.

در شرق تهران دروازه خراسان واقع در میدان خراسان ابتدای جاده خراسان، دروازه دولاب واقع در سه راه شکوفه و دروازه دوشان تپه واقع خیابان مجاهدین مشرف به میدان شهدا (خیابان ژاله مشرف به میدان ژاله) قرار داشت.

در غرب تهران دروازه باغشاه در انتهای خیابان سپه، دروازه قزوین در میدان قزوین و دروازه گمرک در انتهای خیابان ولیعصر رو به میدان رازی ( خیابان امیریه رو به روی میدان گمرک) قرار داشت.

به جز این 12 دروازه، یک دروازه بی سقفی وجود داشت که ماشین دودی (قطار) از آنجا به شهر ری می رفت.

	نمایی از خیابان ناصریه

دروازه های چراغ گاز، ناصریه، باب همایون، علاءالدوله، باغشاه و لاله زار، ارک، نو و سردر الماسیه از دروازه های داخلی بودند که مرکز حکومتی را از باقی شهر جدا می کردند.

شاید نتوان آمار دقیقی ارائه کرد که شهروندان تهرانی و مردمی که هر روزه از گوشه و کنار کشور به تهران سفر می کنند، چندین بار نام دروازه هایی را در تهران بکار می برند که دیگر وجود خارجی ندارند.

دروازه هایی که معماری همگی آنها شبیه معماری دوران صفویه بود که زیر بنایی به مساحت صد تا صد و بیست ذرع مربع داشتند و شکل معماری آن دهانه ای بزرگ در میان و دو گوشواره در کنار آن قرار داشت که در داخل آنها اتاق هایی برای نگهبانان و ماموران ساخته شده بود.

دروازه هایی که در ادوار مختلف به بهانه توسعه شهر و نوسازی تخریب شدند در صورتی که می توانستند در کنار توسعه شهر به عنوان میراث های فرهنگی حفظ شوند و با تمهیدات لازم به جاذبه گردشگری شهر بیافزایند.

از این دروازه ها تنها دروازه باغ ملی نرسیده به میدان حسن آباد و دروازه محمدیه باقی مانده است و شهرداری تهران میدان قزوین را که محل دروازه قزوین بوده است، با نگاهی به معماری دروازه قزوین طراحی کرده است.