گزارش سينا سعدی از سخنرانی محمدعلی موحد، نويسنده کتاب خواب آشفته نفت

محمدعلی موحد می گويد منافع امنيتی آمريکا در اين منطقه چيزی جز نفت نيست، همه مسائل ديگر را بايد در پرتو آن ديد و تحليل کرد

آقای موحد در سخنان خود يادآور شد که مقارن انقلاب اسلامی، وقتی "کيم روزولت" و همکار بريتانيايی اش "وودهاوس" داستان کودتا را نوشتند، محققان و مورخان به سراغ سازمان اطلاعات آمريکا (سيا) رفتند که: "حالا در پی سقوط شاه و بيست و پنج سال پس از کودتا دليلی برای محرمانه نگهداشتن اسناد وجود ندارد، آنها را منتشر کنيد"، گفتند: "اين اسناد چند سال پيش به دلايلی نامعلوم نابود شده و از ميان رفته است".

در اوايل دهه هشتاد ميلادی هم که مجلد دهم اسناد وزارت خارجه آمريکا مربوط به سالهای ملی شدن نفت و کودتای ايران انتشار يافت، تنها به روايت رسمی وقايع اکتفا کرده بود؛ تو گويی لوی هندرسن سفيرکبير آمريکا روحش از آن جريان اطلاع نداشته است.

چند سال بعد، وزيرخارجه کلينتون در مقام عذرخواهی برآمد و مقارن آن، نخستين بار گزارش مختصر سازمان سيا از طريق اينترنت انتشار يافت و سپس گزارش مبسوطتر آن باز از همان طريق در دسترس عامه قرار گرفت.

محمدعلی موحد پرسيد: "حالا چرا آمريکا خود را در اين کار آلوده و بدنام کرد؟ مگر عقلش نمی رسيد که اين کارها درست نيست و مايه بی آبرويی می شود؟" و به سؤال خود اين گونه پاسخ داد: "اگر به عمق مسئله رسيديم و دريافتيم که پشت سر اين اقدام آمريکا مسئله نفت بود، بايد فوراً سؤال کنيم آيا مسئله نفت حل شد و تمام شد؟"

او با اشاره به تأليفات خود گفت که سری کتابهای خواب آشفته نفت مدعی است که مسئله بر سر ترومن و آيزنهاور و نيکسون و کارتر و بوش نيست، هر يک از اينها که بر سر کار باشد، وقتی امر داير شود که اقدامی بکند، اقدام می کند.

سری کتابهای خواب آشفته نفت مدعی است که مسئله بر سر ترومن و آيزنهاور و نيکسون و کارتر و بوش نيست، هر يک از اينها که بر سر کار باشد، وقتی امر داير شود که اقدامی بکند، اقدام می کند محمدعلی موحد

به گفته وی، روشها تا اندازه ای متفاوت است و به قول امروزيها، ادبياتی که به کار می گيرند فرق می کند اما اساس کار همان است: بوش جنگ افروز است و کارتر صلح طلب اما همين که پای شوروی به افغانستان می رسد اين کارتر صلح طلب است که شمشير می کشد و می گويد ما در خليج فارس منافع امنيتی حياتی داريم و تحمل نمی کنيم که آن منافع در خطر بيفتد.

مؤلف خواب آشفته نفت افزود که منافع امنيتی آمريکا در اين منطقه چيزی جز نفت نيست، همه مسائل ديگر را بايد در پرتو آن ديد و تحليل کرد: "از آن تاريخ قدم به قدم پيش می روند، حضور نظامی آمريکا در خليج فارس تثبيت می شود، حمله عراق به ايران، حمله به کويت، مسئله طالبان و حالا مسئله عراق، تمام اينها قدمهايی است که يکی بعد از ديگری حضور دائمی آمريکا را در خليج فارس تثبيت می کند".

وی آنگاه درباره اهميت نفت گفت بعد از جنگ جهانی دوم اهميت استراتژيک نفت بر اهميت پولساز بودن آن، تفوق پيدا کرد.

يرواند آبراهاميان در مقاله ای نوشته است وقتی آدم اسناد وزارت خارجه بريتانيا در دوره مصدق را مطالعه می کند می بيند کلمه "کنترل" چون ترجيع بندی در همه گزارشها تکرار می شود ولی اين کلمه از اسناد رسمی محذوف است يعنی ملاحظه کنترل که در مطالعات پشت پرده درجه اول اهميت را دارد در اسناد رسمی ظاهر نمی شود و به زبان نمی آيد و حال آنکه دعوا همه بر سر کنترل بوده و نه بر سر شکل قرار داد يا درصد درآمد آن.

نويسنده کتاب خواب آشفته نفت تأکيد کرد که مقصود از کنترل مهار کار يعنی اداره و حق تصميمگيری راجع به توليد و قيمتگذاری است: "انگليسيها می خواستند اين مهار دست خودشان باشد و عمده چيزی که در پيشنهادهای آنان مورد توجه بود همين بود".

به گفته آقای موحد، کنترل علاوه بر حق تصميمگيری يا مفهوم سياستگزاری و اجرايی، مفهوم ديگری هم دارد و آن، مفهوم موجوديت و قابل دسترس بودن نفت است، يعنی اينکه نفت به روی مصرف کننده غربی بسته نشود.

وی اين معنی را مهم و حياتی دانسته، بخصوص که بعد از جنگ جهانی دوم که اهميت استراتژيک نفت، خود را کاملاً نشان داد، در ربع آخر قرن بيستم به نگرانی و دغدغه جهان غرب مبدل شد و هم اينک اين نگرانی است که بر تحولات عظيم حوزه خليج فارس سايه افکنده است.

محمدعلی موحد با اشاره به تحريم نفتی اعراب در جنگ با اسرائيل در ۱۹۷۳ گفت که آمريکاييها فکر می کردند وابستگی شديد کشورهای توليد کننده به درآمد نفت، تضمين مؤثر و کافی برای امنيت نفتی و دسترسی جهان غرب به نفت خواهد بود اما تجربه جنگ اعراب و اسرائيل و تحريم ناقص و موقت صادرات از ناحيه عربها اين باور را در معرض شک و ترديد قرار داد: "آمريکاييها، عربستان و ايران را دو دژ قابل اعتماد برای حفظ منافع امنيتی نفت می دانستند و تا آنگاه که رژيم شاه برقرار بود نيازی به حضور فيزيکی خود در خليج فارس نمی ديدند، آمريکا حضور نظامی خود را در خليج فارس به بهانه اسکورت نفتکشها در جريان جنگ عراق و ايران آغاز کرد و جنگ عراق و کويت و حمله به عراق نيز مراحل بعدی تقويت و تثبيت اين حضور نظامی بود".

جنگ اول خليج فارس که به بهانه اشغال کويت از طرف عراق اتفاق افتاد، نخستين مخاصمه تاريخ بود محمدعلی موحد

نويسنده خواب آشفته نفت همچنين اشاره کرد که سخن از طرح اشغال فيزيکی مناطق نفتخيز خليج فارس، نخستين بار در شوک نفتی سال ۱۹۷۵ در زمان نيکسون مطرح شد ولی بزودی مسکوت ماند، با بازگشت نومحافظه کاران اين فکر دوباره زنده شد و بسياری از آنان معتقدند که خاورميانه عملاً از ۱۹۷۰ با آمريکا در جنگ است: "جنگ اول خليج فارس که به بهانه اشغال کويت از طرف عراق اتفاق افتاد، نخستين مخاصمه تاريخ بود که بر سر نفت درگرفت، البته رسماً در اعلاميه ها و سخنرانيها از رنج و مصيبتی که بر سر کويتيها ريخته بود و از لزوم حمايت بين المللی از حاکميت دولت کوچک و ضعيفی مانند کويت صحبت می کردند اما اصل مسئله بر سر نفت بود و همين بود که سبب شد جهان صنعتی پشت سر آمريکا قرار گيرد".

به گفته آقای موحد اگر صدام کويت را می گرفت کنترل دو منبع عمده نفت خليج فارس به دست او می افتاد و اين غير قابل تحمل بود.

به عقيده او، پس از جنگ سرد، آمريکا از دو چيز بيم دارد: بيم اختلال در جريان نفت و بيم تروريسم، دو مسئله ای که به گفته وی به هم ارتباط دارد.

تفوق آمريکا نيز به گفته محمدعلی موحد در دو چيز است: اول اينکه به لحاظ تسليحاتی ده سالی از همه دنيا جلوتر باشد، دوم اينکه نفت کافی در اختيار داشته باشد و "اين مسئله دوم است که هنوز تضمينی برای آن پيدا نشده و عوامل تهديدکننده آن روز به روز رو به تزايد است".

او از قول کارشناسان اضافه می کند که کنترل نفت خاورميانه می تواند اهرمی مؤثر عليه چين و اروپا تلقی شود، به گفته او آمريکا می خواهد مشکل نفت را با تجديد نظر در نقشه خاورميانه حل کند.

وی که معتقد است دفاع از کويت به خاطر نفت صورت گرفت، در سخنان خود افزود: "همان طور که جنگ کويت را به عنوان دفاع از استقلال کشوری ضعيف در برابر تهاجم خارجی قلمداد می کردند، جنگ عراق را هم کوشيدند به عنوان مبارزه با تروريسم به خورد مردم جهان بدهند ولی مسئله روشن بود؛ اين حرفها پوششی بود برای جنگی که به منظور کنترل دومين منبع عمده نفت خاورميانه جريان پيدا کرد".

نويسنده خواب آشفته نفت در پايان سخنانش به افزايش قيمت نفت در ماهها و روزهای اخير اشاره کرد و يادآور شد که اين روزها سخن از بهای نفت بالای شصت دلار است و خيليها شايد دستپاچه شوند، اما در کتابی که در سال ۲۰۰۴ در آمريکا چاپ شده می خواندم که در انقلاب ايران وقتی صادرات نفت ايران متوقف شد و يکباره بيش از پنج ميليون بشکه در روز از بازار حذف شد، قيمت نفت تا چهل دلار بالا رفت، در اين کتاب تصريح شده که چهل دلار سال ۱۹۸۰ معادل يکصد دلار سال ۲۰۰۴ است، پس حالا که نفت شصت دلار شده هنوز خيلی راه دارد تا خود را به قيمت چهل دلار سال انقلاب برساند، در آن سال پيش بينی شرکتهای بزرگ نفتی و بانک چيس منهتن و سيا و ديگران آن بود که قيمت نفت بعد از سال ۲۰۰۰ به يکصد و سی دلار خواهد رسيد، بنابراين قيمت شصت و چند دلار برای نفت هنوز چيزی نيست.