تیغ سانسور بر پیکر مطبوعات ایران بعد از رفتن شاه

آیندگان از نخستین روزنامه‌های توقیف شده پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران

کاهش سانسور در مطبوعات در چند ماه پایانی سلطنت محمدرضاشاه و حتی رفع کامل آن در ۳۷ روز منتهی به سقوط حکومت پهلوی 'نوشداروی پس از مرگ سهراب' بود و تظاهر به وجود آزادی بیان نه تنها کمکی به کاهش اعتراضات عمومی نکرد، بلکه فضای مناسبی به نفع معترضان و علیه شاه به وجود آورد.

روز ۲۶ دی ۱۳۵۷ روزنامه‌های کیهان و اطلاعات در تیتر یک خود نوشتند: "شاه رفت". ۱۰ روز قبل از آن، آیت‌الله خمینی فرمان خروج روزنامه‌ها از حلقه اعتصاب عمومی را صادر کرده بود و جشن و سرور عمومی پس از اعلام رسانه‌ای خروج شاه از کشور نشان از نقش موثر مطبوعات در تسریع پیروزی انقلاب ایران داشت.

با پیروزی انقلاب به نظر می‌رسید که مطبوعات دوران شکوفایی را از سر خواهند گرفت، اما آزادی بیان دیری نپایید. در مرداد ۱۳۵۸ نزدیک به ۲۲ روزنامه و مجله توقیف شدند. نشریات تجدید چاپ شده همچون گزارش روز، پیکار، کار، تهران مصور، کارگر و یولداش از آن جمله بودند.

این توقیف‌ها که به بهانه مهار بحران‌های سیاسی انجام شد، سرآغاز تحدید مطبوعات بعد از استقرار جمهوری اسلامی در ایران بود.

آیندگان که در کنار کیهان و اطلاعات از روزنامه‌های اصلی کشور بود نیز در همین زمان توقیف شد. ماجرا از این قرار بود: در اردیبهشت ۱۳۵۸ آیندگان ترجمه مصاحبه آیت‌الله خمینی با لوموند را منتشر کرد و آقای خمینی آن را تحریف‌شده خواند.

دفتر وی در اعلامیه‌ای قهرآمیز اعلام کرد: "امام فرمودند از این پس هرگز این روزنامه را نمی‌خوانند و مطالب آن مورد تاییدشان نیست." هرچند آیندگان فردای آن روز به جز یک مقاله، سفید منتشر شد، اما فروش خوبی داشت. در آن مقاله آیندگان خبرنگار مصاحبه‌کننده با آیت‌الله خمینی و مترجم وی، ابوالحسن بنی‌صدر، را به شهادت گرفت و اعلام کرد که گزارش منتشرشده تنها نقل قول بوده است. در نهایت، دفتر روزنامه آیندگان اشغال و مصادره شد و شورای سردبیری آن به زندان افتادند.

در چنین شرایطی بود که شورای انقلاب با تصویب مقررات مطبوعاتی، سازمان صدا و سیما و روزنامه‌های کیهان و اطلاعات را زیر نظر رهبری برد و به این ترتیب فضای اطلاع‌رسانی تحت اختیار حاکمیت قرار گرفت.

با شروع جنگ عراق علیه ایران نظارت بر مطبوعات شدت گرفت. نشریات وابسته به سازمان‌های سیاسی تعطیل شد و مدیران مطبوعات ملزم به تجدید اجازه انتشار شدند. در آن زمان، روزنامه‌های کیهان، اطلاعات، جمهوری اسلامی و عصر آزادگان و هفته‌نامه‌های سروش، جوانان امروز، راه زینب، زن روز، اطلاعات هفتگی، امت، اتحاد و اتحاد مردم منتشر می‌شدند که تیراژ آنها نیز بسیار پایین بود.

انتشار روزنامه‌های سلام، همشهری و ایران ویژگی بارز دوران پس از جنگ -دوره ریاست جمهوری اکبر هاشمی رفسنجانی- است که اولی روزنامه‌ای منتقد بود که از سوی روحانیون کنارگذاشته شده داخل نظام منتشر می‌شد و دو نشریه دیگر روزنامه‌های رنگی بودند که بیشتر فضایی اجتماعی داشتند.

انتشار مجله‌هایی همچون ایران فردا، کیان، زنان، گردون، ادبستان و گل آقا هم فضای مطبوعاتی آن دوره را جان بخشید.

در این دوره انتقاد مستقیم یا غیرمستقیم از آنچه ارزش‌های انقلاب خوانده می‌شد، روزنامه‌نگاران را راهی دادگاه انقلاب می‌کرد و بر همین مبنا می‌توان گفت که روزنامه‌نگاری در ایران دچار خودسانسوری بود. از سویی، شورای نظارت بر مطبوعات هم در مقام قضاوت نشست و مطبوعات مستقل را سلب امتیاز کرد. هفته‌نامه حوادث، ماهنامه‌های تکاپو و گردون، هفته‌نامه‌های پیام دانشجو، بهار و آفتابگردان به طور مستقیم از سوی این شورا تعطیل شدند.

با توقیف روزنامه سلام در پی انتشار نامه سعید امامی، معاون پیشین وزارت اطلاعات، حادثه ۱۸ تیر ۱۳۷۸ رخ داد

آزادی بیان یکی از شعارهای محوری محمد خاتمی در انتخابات ۱۳۷۶ بود که با وزارت عطاءالله مهاجرانی و معاونت مطبوعاتی احمد بورقانی تا حد زیادی تحقق یافت، اما شاکله نظام، تکثر آرا را برنتافت. در چنین دوره‌ای بود که روزنامه‌های پرمخاطبی همچون جامعه، توس، نشاط، زن و خرداد در پی هم منتشر و توقیف شدند.

با توقیف روزنامه سلام در پی انتشار نامه سعید امامی، معاون پیشین وزارت اطلاعات، حادثه ۱۸ تیر ۱۳۷۸ -حمله به کوی دانشگاه تهران- رخ داد و همزمان با برگزاری دادگاه کوی دانشگاه در اردیبهشت سال بعد، نشریات زیادی به یکباره توقیف شدند.

توقیف فله‌ای مطبوعات به دنبال سخنرانی شدیدالحن آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی درباره عملکرد مطبوعات صورت گرفت.

او گفت: "بعضی از این مطبوعاتی که امروز هستند، پایگاه‌های دشمنند. همان کاری را می‌کنند که رادیو و تلویزیون‌های بی‌بی‌سی، آمریکا و رژیم صهیونیستی می‌خواهند بکنند ... من نه با آزادی مطبوعات مخالفم و نه با تنوع مطبوعات ... وقتی مطبوعاتی پیدا می‌شوند که همه همتشان تشویش افکار عمومی و ایجاد بدبینی مردم به نظام است، ده تا پانزده روزنامه گویا از یک مرکز هدایت می‌شوند، تیترهایی می‌زنند که هرکس نگاه کند فکر می‌کند همه‌چیز در کشور از دست رفته است. امید را در جوانان می‌میرانند. روح اعتماد به مسئولین را در مردم ضعیف می‌کنند. نهادهای رسمی را تضعیف می‌کنند. مدل اینها کیست؟ مطبوعات غربی هم این گونه نیستند."

مجلس ششم درصدد اصلاح قانون "ناکارآمد" مطبوعات برآمد. همان قانونی که مجلس اصولگرای پنجم، شتابان تصویب کرده بود. ولی در پی یادداشتی از رهبر جمهوری اسلامی که مهدی کروبی، رییس وقت مجلس، آن را حکم حکومتی خواند، پرونده اصلاح قانون مطبوعات بسته شد.

آزادی بیان یکی از شعارهای محوری محمد خاتمی در انتخابات ۱۳۷۶ بود

ویژگی رسانه‌ای دیگر دوران ریاست‌جمهوری محمد خاتمی آمدن اینترنت و ایجاد فضای وب‌نگاری بود. این امر سبب شد فیلترینگ و برخورد با وبلاگنویس‌ها نیز در دستور کار دستگاه سانسور قرار بگیرد.

محمود احمدی‌نژاد که رئیس‌جمهور شد، با دستور کاهش چشمگیر مطبوعات داخلی ارگان‌های دولتی با هدف جلوگیری از اسراف، موضعش را نسبت به مطبوعات نشان داد. خیال حاکمیت هم تا حد زیادی با استقرار دولتی همسو راحت شده بود.

در چنین شرایطی بود که خودسانسوری در مطبوعات دوباره رواج یافت، اما آنقدر کافی نبود که به توقیف روزنامه‌ها و دستگیری روزنامه‌نگاران منجر نشود. روانه شدن پی در پی ابلاغیه‌های محرمانه از سوی شورای عالی امنیت ملی به روزنامه‌ها از دیگر ویژگی‌های این دوره است.

روزنامه‌های شرق، هم‌میهن، تهران امروز، کارگزاران، یاس نو و هفته‌نامه شهروند امروز از جمله مطبوعاتی هستند که در دولت نهم به صورت موقت یا دائم توقیف شدند.

مسدود کردن سایت‌های اینترنتی نیز از ویژگی‌های این دوره است. قطع آگهی‌های دستگاه‌های دولتی به رسانه‌های منتقد و در تنگنای مالی قرار دادن این روزنامه‌ها از دیگر راهکارهای دولت محمود احمدی‌نژاد برای برخورد با مطبوعات بود.

در چنین شرایطی بود که محمدعلی رامین، معاون مطبوعاتی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در دولت دهم گفت که قانون مطبوعات دست حکومت را برای برخورد جدی‌تر با روزنامه‌ها بسته است. او روزنامه‌نگاران 'خاطی' را لایق محرومیت از حقوق شهروندی دانست.

انجمن صنفی روزنامه‌نگاران که در مهر ۱۳۷۶ تاسیس شده بود، در سال ۱۳۸۷ منحل شد و بازداشت روزنامه‌نگاران همچنان با محوریت سخنان سال ۱۳۷۹ آیت‌الله خامنه‌ای مبنی بر تشویش اذهان عمومی، پایگاهی دشمن و همسویی با رسانه‌های خارجی صورت می‌گیرد. این رویه براساس آخرین آمار سازمان گزارشگران بدون مرز، در زمینه نقض آزادی مطبوعات، جمهوری اسلامی ایران را در جایگاه ۱۷۴ در میان ۱۷۹ کشور قرار داده است.