ایران و عراق؛ چک‌های برگشتی همسایه بدهکار

حسن روحانی، رئیس جمهور ایران برای اولین بار در زمان ریاست جمهوری خود در سفری رسمی به عراق رفته و ریاست هیاتی تجاری-سیاسی را بر عهده دارد.

او در یک نشست خبری در بغداد گفته با همتای عراقی خود درباره حوزه‌های مختلفی نظیر جمله تجارت، صنعت، ایجاد بازارچه‌های مشترک، رفت و آمد زائران، نفت و گاز، برق، بانک و خط آهن گفتگو کرده است.

به‌گفته آقای روحانی در حال حاضر حجم مبادلات تجاری بین دو کشور همسایه حدود ۱۲ میلیارد دلار است و ایران در صدد است که این رقم در سال‌های آینده به ۲۰ میلیارد دلار برسد.

این اولین باری نیست که مقام‌های ایرانی در سال‌های اخیر درباره ارزش کنونی مبادلات تجاری و چشم انداز مبادلات اقتصادی دو کشور به این اعداد اشاره کرده‌اند.

به عنوان مثال علی طیب نیا، وزیر سابق اقتصاد ایران حدود چهار سال پیش (بهمن ۱۳۹۳) در بغداد، پایتخت عراق گفته بود: "با احتساب مبادلات کالا، ارایه خدمات فنی و مهندسی و توجه به توریسم، حجم مبادلات دو کشور از ۱۲ میلیارد دلار به ۲۰ میلیارد دلار افزایش می یابد."

یحیی آل اسحاق، رئیس اتاق مشترک (بازرگانی) ایران و عراق هم اخیرا گفته است: " تجارت ایران با عراق تا پایان سال (۱۳۹۷) به ۱۲ تا ۱۳ میلیارد دلار می‌رسد؛ بنابراین توسعه تجارت با این کشور تا دوسال دیگر به ۲۰ میلیارد دلار به احتمال قوی محقق خواهد شد."

بر اساس آمار گمرک ایران، عراق سومین مقصد بزرگ صادرات کالاهای ایرانی در سال ۱۳۹۶ بوده است.

در این سال ایران حدود ۶.۵ میلیارد دلار کالای غیرنفتی به عراق صادر کرد؛ چین و امارات متحده عربی در رتبه‌های اول و دوم صادرات کالاهای ایرانی به لحاظ ارزش دلاری در سال ۱۳۹۶ بودند.

بیشترین کالاهای صادراتی ایران به عراق شامل مصنوعات پلاستیکی، کالاهای صنعتی، محصولات زراعی، فرآورده‌های لبنی، محصولات ساختمانی نظیر کاشی و سرامیک، مواد شوینده، شیرینی و شکلات، رب گوجه‌فرنگی و قطعات خودرو بوده است.

بنابر اعلام اتاق مشترک ایران و عراق، ارزش پروژه‌های فنی و مهندسی ایران در بازار عراق به سه میلیارد می‌رسد.

این اتاق ارزش صادرات برق و انرژی به عراق را سالانه ۲ میلیارد دلار اعلام کرده است.

با وجود همجواری دو کشور، فعالیت صادرکنندگان ایرانی در عراق بی دردسر نیست.

با خروج آمریکا از توافق هسته‌ای (برجام)، کار برای تجار ایرانی که عراق یکی از کشورهای مقصد فعالیت آنها بود، سخت شد.

با اجرایی شدن تحریم‌های واشنگتن، دلار از مبادلات بانکی ایران و عراق حذف شد و تجارت با دلار جای خود را به یورو، ریال و دینار داد.

اواخر مرداد ماه بود که بانک مرکزی عراق در ابلاغیه‌ای از بانک‌های این کشور خواست که با بانک‌های ایرانی به دلار معامله نکنند؛ این تصمیم برای اجتناب با اقدامات تنبیهی احتمالی دولت آمریکا با بانک‌های عراقی صورت گرفت.

بخش دیگری از مبادلات بین صادرکنندگان ایرانی با تجار عراقی هم به شکل تهاتر کالا یا توافقی انجام می‌شود.

یحیی آل اسحاق رئیس اتاق ایران و عراق گفته است: "صادرات ایران به عراق بسیار متفاوت از صادرات به چین است زیرا بیشتر صادرات ایران به چین را محصولات پتروشیمی تشکیل می‌دهد ولی تجار ایرانی از رب گوجه فرنگی تا مصالح ساختمانی به عراق صادر می کنند که اشتغال زایی بالایی دارد."

به غیر از تجارت رسمی بین دو کشور، با افزایش نرخ ارز در ایران از اواخر سال پیش (۱۳۹۶) قاچاق کالا به کشورهای همسایه از جمله عراق هم تشدید شد.

کالاهای قاچاق از سوخت تا گوجه فرنگی و گوسفند زنده را دربر می‌گیرد که بعضی از آنها کالاهای اساسی هستند که با ارز ۴۲۰۰ تومانی وارد ایران می‌شوند ولی برای قاچاقچیان کالا به دلیل فروش ارزی سودآوری دارد.

بدهی‌های عراق به ایران

بیژن نامدار زنگنه، وزیر نفت ایران در اواسط بهمن ماه (بیش از یک ماه پیش) از عدم پرداخت بدهی عراق انتقاد کرد؛ اشاره او به بدهی‌های مربوط به گاز و برق است.

آقای زنگنه گفته بود کشورش در ماه بالای ۲۰۰ میلیون دلار گاز به عراق صادر می کند ولی عراق این بدهی را نمی‌پردازد.

ایران حدود دو میلیارد دلار هم بابت صادرات گاز و برق از عراق طلبکار است.

وزیر نفت ایران گفته بود: "عراق راه های خیلی سهل الوصولی برای کمک به ایران دارد و همه را به عراقی‌ها پیشنهاد دادم ولی آنها نپذیرفتند."

آقای زنگنه البته به جزئیات مکانیزم پرداخت بدهی اشاره نکرد.

در تابستان امسال و پس از آنکه عراق بدهی خود را بابت ارسال برق ایران پرداخت نکرد، ایران صادرات برق به این کشور را متوقف کرد که بعدا با پرداخت بخشی از این بدهی‌ها صادرات به این کشور مجددا از سر گرفته شد.

حدود یک ماه پیش عبدالناصر همتی، رئیس بانک مرکزی ایران به عراق سفر کرد و در جریان این سفر گفت که با وجود تحریم‌های آمریکا، راه حلی برای پرداخت بدهی های عراق پیدا شده است.

در جریان دیدار روسای بانک‌های مرکزی ایران و عراق، سازوکار پرداخت مالی بین دو کشور تعیین شد و جزئیات آن به امضای دو طرف رسید.

با وجود این بدهی‌ها، ایران حدود یک ماه پیش قرارداد صادرات برق به عراق را برای یکسال تمدید کرد.

عاصم جهاد، سخنگوی وزارت نفت عراق اواخر آبان ماه گفته بود: "هم اکنون هیچ جایگزینی برای گاز طبیعی ایران نداریم چرا که ایران نزدیک‌ترین نقطه به عراق می باشد تا از آن بتوانیم گاز وارد کنیم."

دولت عراق سالانه ۱۳۰۰ مگاوات برق و ۶۰۰ میلیون متر مکعب گاز از ایران وارد می‌کند.

ایران و عراق در طول مرز خاکی هزار و پانصد کیلومتری خود چندین میدان نفتی مشترک هستند که مهمترین آنها میدان آزادگان است.

این میدان در دشت آزادگان قرار دارد و از شمال با میدان نفتی مجنون در عراق مشترک است.

در حال حاضر عراق دو برابر ایران از میادین مشترک نفت تولید می کند؛ این کشور طی سالهای ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۷ توانسته است تولید نفت خود را از حدود ۱.۷میلیون بشکه در روز به ۴.۷میلیون بشکه در روز افزایش دهد.

اقتصاد عراق تا حد زیادی وابسته به درآمدهای نفتی است و به همین دلیل افزایش تولید را با دعوت از شرکت‌های بین‌المللی در دستور کار خود قرار داده است؛ بعضی از این پروژه‌ها با کمک روسیه در حالی پیشرفت است.

در تابستان امسال عراق کار تحقیقات و توسعه چندین میدان نفتی نزدیک مرز ایران را به شرکت الهلال امارات واگذار کرد.

تحریم‌های نفتی آمریکا بعضی از پروژه‌های مشترک دو کشور را تحت تاثیر قرار داده.

بیژن زنگنه وزیر نفت ایران اخیرا گفته است: "یازده هزار بشکه نفت از کرکوک سواپ میکردیم بعد از تحریم عراقیها همان را هم قطع کردند."

مقام‌های آمریکایی مکررا از دولت عراق خواسته است تا واردات انرژی از ایران را کاهش دهند؛ اما آنها سخت بودن جایگزین ایران را دلیل ادامه واردات انرژی از ایران عنوان کرده‌اند.