استعفای ظریف؛ دیپلمات دوران صلح در 'جزیره بی‌ثبات'

این نخستین بار نیست که محمد جواد ظریف در واکنش به به رسمیت نشناختن جایگاهش کنار می‌رود. آقای ظریف پس از آنکه محمود احمدی‌نژاد، رئیس جمهور پیشین ایران سفر، سخنرانی و دیدار‌های خود در نیویورک را با او تنظیم نکرد، از نمایندگی دائم ایران در سازمان ملل متحد کناره‌گیری کرد.

او در خاطراتش در کتاب "آقای سفیر" می‌نویسد که محمود احمدی‌نژاد، رئیس جمهوری وقت، قصد داشته او را برکنار کند "اما ظاهرا مورد توافق رهبری قرار نگرفت" و سفیر ایران در سازمان ملل تا دو سال بعد کارش را ادامه داد.

در حال حاضر، اما به نظر نمی‌رسد آقای ظریف از حمایت پیشین آقای خامنه‌ای برخوردار باشد. به ویژه پس از خروج آمریکا از برجام و اظهارات آقای خامنه‌ای مبنی بر اینکه او پیشتر درباره غیر قابل اعتماد بودن آمریکا هشدار داده بود.

برای ایران، بازگشت تحریم‌های یک‌جانبه آمریکا، تجدیدنظر در سیاست درهای باز هم بود. سیاستی که قرار بود به تدبیر دولت و به دست آقای ظریف اجرایی شود.

اکنون باید دید آیا استعفای محمدجواد ظریف به معنای پایان دومین دور گفت‌وگوها و تعامل با غرب است.

دور نخست این گفت‌وگوها در زمان هلموت کهل، صدراعظم آلمان و پس از ترور رهبران کرد در رستوران میکنوس برلین متوقف شده بود.

اما پرسش این است که در غیاب آقای ظریف، دولت آقای روحانی که با شعار رفع تحریم و بازسازی روابط با جهان به روی کار آمده بود، چه مأموریت تازه‌ای در پیش خواهد گرفت. آیا استعفای ظریف به معنای شکست دولت و تغییر مسیر آقای روحانی است؟

دومینوی استعفا‌ها در کابینه

در حال حاضر، تحلیل غالب و به ویژه هواداران دولت بر یک گفتمان قدیمی استوار است، اختلاف بخش انتصابی با بخش انتخابی حاکمیت. اما آیا این به معنای پنهان کردن بحران و اختلاف نظر در درون خود دولت نیست؟

دومینوی استعفا و استیضاح در دولت مدت‌هاست آغاز شده است. یکی از پر سر و صداترین‌هایشان، عباس آخوندی، وزیر راه بود که با علنی کردن نامه استعفای خود، از اختلاف نظر با رئیس جمهوری پرده برداشت.

پس از آقای آخوندی، حسن قاضی‌زاده هاشمی نیز دومین وزیری بود که از مقامش کنار رفت. وزیری که "طرح تحول سلامت" را اجرا کرد و از او به عنوان یکی از اثرگذارترین وزرای کابینه آقای روحانی نام برده می‌شد.

از شهریورماه امسال تا کنون بارها اخباری از اختلاف آقای روحانی و ظریف به رسانه‌ها درز پیدا کرده بود. از جمله اواخر تابستان، علی خرم، دیپلمات قدیمی ایران و نماینده دائم پیشین جمهوری اسلامی ایران در سازمان ملل متحد در ژنو گفته بود "اختلاف نظر روحانی و ظریف، آن هم در این شرایط حساس ضرورت و معنایی ندارد".

پس از آن تسنیم، خبرگزاری نزدیک به سپاه پاسداران نیز درباره اختلاف رئیس جمهوری با وزیر امور خارجه‌ گزارش‌هایی منتشر کرد.

دیپلمات دوران صلح در "جزیره بی‌ثبات"

آقای ظریف بخشی از کاراکتر دولت روحانی بود.

اکنون، در صورت جدایی قطعی او از کابینه این موضوع می‌تواند به معنای تغییر چهره دولت هم باشد. برخی یک گام جلوتر گذاشته‌اند و می‎‌گویند استعفای آقای ظریف می‌تواند به معنای پایان پروژه درهای باز جمهوری اسلامی و تغییر آرایش نیروها از حالت دیپلماتیک به دفاعی- جنگی باشد.

در سال ۲۰۱۵، در زمان اوج جنگ سوریه و هم‌زمان با مذاکرات هسته‌ای ایران، نام محمد جواد ظریف در کنار قاسم سلیمانی، فرمانده سپاه قدس، به عنوان بخشی از سیاست خارجی موفق ایران در منطقه و جهان مطرح بود.

برخی فعالان سیاسی و جناح‌های حکومت نام آقای سلیمانی و آقای ظریف را اسم رمز "جزیره ثبات" می‌دانستند.

اما از زمان روی کار آمدن دونالد ترامپ و سپس خروج آمریکا از برجام، عملاً نقش آقای ظریف در تعیین سیاست خارجی ایران کمرنگ‌تر شده است.

سرنوشت ناروشن توافق هسته‌ای (برجام) و بلاتکلیفی لوایح مرتبط با مقررات گروه ویژه اقدام مالی ( FATF)، در عمل برزخ دیپلماسی ایران را به دنبال داشته است که محمدجواد ظریف نماد مهمی در آن به شمار می‌رود.

در چنین شرایطی، به نظر می‌رسد جایگاه نمادینی که ظریف در اختیار داشت، بلاموضوع شده بود.

شاید باید آقای ظریف را دیپلمات دوران صلح دانست. دیپلماتی که با کنار رفتن دولت باراک اوباما، دیگر نه از سوی رهبران ایران و نه از سوی مخالفان خارجی جمهوری اسلامی جایگاه پیشینش را در اختیار ندارد.

شاید به همین خاطر بعد از استعفا گفت که امیدوار است "کناره‌‎گیری‌اش تلنگری باشد برای بازگشت وزارت خارجه به جایگاه قانونی خود".

قربانی شکست برجام؟

وزارت خارجه ایران از جمله نهادهای ایرانی است که کارمندان آموزش دیده خود را دارد. از این نظر شاید گزینه‌هایی هستند که بتوانند جایگزین آقای ظریف شوند. اما پرسش این است که سرنوشت سیاسی او چه خواهد بود؟

آقای ظریف احتمالا زمانی که پا به پای جان کری، وزیر خارجه پیشین آمریکا قدم می‌زد، این قمار را پذیرفته بود که موفقیت برجام او را تا سر حد "قهرمانی ملی" بالا می‌برد، اما شکست برجام نیز می‌تواند پایان کار او باشد.

هر چند، در نظر بسیاری از تحلیلگران، آقای ظریف قربانی خروج آمریکا از برجام است. پس از خروج آمریکا از برجام بود که آیت‌الله خامنه‌ای به طور مستمر یادآوری کرد که در جلسات خصوصی و عمومی گوشزد کرده بود "نباید به آمریکا اعتماد کرد". این اظهارات رهبر ایران را برخی به معنای عدم مسئولیت پذیری رهبر ایران دانستند.

محمد جواد ظریف در این مدت فراز و نشیب‌های زیادی را از سر گذرانده است. دیپلماتی که به سبب محبوبیتش پس از برجام، از سوی نزدیکان دولت در جایگاه گزینه احتمالی انتخابات ریاست جمهوری ۱۴۰۰ نشانده شده بود، حالا غیبتش است که معنایی دیگر به سیاست خارجی ایران خواهد داد.