استعفای ظریف؛ جای خالی وزیر امورخارجه در دیداری ویژه

همزمانی اعلام استعفای محمد جواد ظریف از وزارت امور خارجه و حضور بشار اسد، رئیس جمهور سوریه در تهران و دیدارش با سران جمهوری اسلامی بدون حضور آقای ظریف این گمان را به وجود آورد که استعفای او مرتبط به این دیدارها بوده است.

در دیدار بشار اسد با آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر ایران، هیچ عضوی از دولت ایران حضور ندارد. حاضران در جلسه محمد محمدی گلپایگانی، رئیس دفتر آیت‌الله خامنه‌ای، اصغر حجازی و وحید حقانیان از اعضای بلند پایه دفتر رهبری، علی اکبر ولایتی، مشاور امور بین‌الملل رهبر ایران و قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس سپاه هستند.

معمولا در دیدارهای مهم خارجی آیت‌الله خامنه‌ای، دست‌کم رئیس جمهور، یکی از اعضای ارشد دولت مانند وزیر امور خارجه یا معاون رئیس‌جمهور حضور دارند.

در دیدار با بشار اسد با حسن روحانی، جمع کوچکتر است. مهمترین نکته در این دیدار غیبت محمدجواد ظریف و حضور قاسم سلیمانی است.

هنوز مشخص نیست که چرا آقای ظریف در این دو دیدار حضور ندارد. روزنامه انتخاب، چاپ تهران گزارش کرده که پس از اعلام کناره‌گیری آقای ظریف از او دلیل استعفایش را پرسیده و آقای ظریف در پیامکی نوشته: "بعد از عکس‌های ملاقات‌های امروز دیگر جواد ظریف به عنوان وزیر خارجه در جهان اعتباری ندارد."

حسام‌الدین آشنا، مشاور آقای روحانی، هم در توییتی نوشته: "امان از ناهماهنگی‌ها". اگر بخواهیم این توییت را مرتبط به غیبت آقای ظریف بدانیم به نظر می‌رسد که یا آقای ظریف از سفر بشار اسد به تهران خبر نداشته و وقتی خبردار شده نخواسته حضور یابد و یا به این دیدارها دعوت نشده است.

تقسیم سیاست‌های روابط خارجی

گمانه‌زنی دیگر درباره استعفای آقای ظریف اختلاف او با حسن روحانی است. محمد رضایی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس می‌گوید که دلیل این استعفا "هر چه هست مربوط به دولت و بین آقای روحانی و ظریف است".

در واکنش به احتمال اختلاف ظریف و روحانی که به عنوان یکی از دلایل استعفای آقای ظریف مطرح است، محمود واعظی، رئیس دفتر آقای روحانی در توییتی این اختلاف را رده کرده و به نقل از آقای روحانی نوشته است: "جمهوری اسلامی ایران تنها یک سیاست خارجی و یک وزیر امورخارجه دارد."

با این حال مخالفان این نظر می‌گویند که دولت ایران و وزیر امورخارجه آن فقط بخشی از سیاست‌ خارجی و تصمیم‌گیری‌های عمده را در اختیار دارند و بخش‌های اصلی تصمیم‌گیری در اختیار رهبر و نهادهای دیگر زیر نظر اوست و عملا روابط خارجی ایران با کشورهای جهان تقسیم شده که فقط بخشی از آن در حوزه اختیارات وزیر امورخارجه است.

طبق اصل ۱۱۰ قانون اساسی تعیین سیاست‌های کلی نظام جمهوری اسلامی ایران در حوزه اختیارات و وظایف رهبر ایران است.

سیاست‌های کلان ایران مانند حضور در سوریه و عراق، برنامه‌ هسته‌ای و رابطه با کشورهای دیگر از جمله آمریکا بخشی از این سیاست‌های کلان است که همواره تصمیم‌گیری درباره‌اش با رهبر ایران بوده است.

وزارت امورخارجه عملا همیشه پیرو و مجری این سیاست‌ها بوده است. هر چند عملا در بخشی از این سیاست‌ها عملا اختیارات بسیار محدودی دارد.

برای مثال نقش وزارت امورخارجه ایران در روابط با کشورهای منطقه مانند سوریه، عراق و لبنان بسیار کمرنگ است و گفته می‌شود روابط خارجی این حوزه مستقیما در اختیار منصوبان رهبر و مشخصا سرلشکر قاسم سلیمانی است. حتی سفیران ایران در برخی از این کشورها هم از میان اعضای نیروی قدس سپاه انتخاب می‎شوند، از جمله ایرج مسجدی سفیر فعلی ایران در بغداد که سال‌های مشاور عالی قاسم سلیمانی در نیروی قدس بود.

محمد جواد ظریف هم بارها از همکاری‌اش با آقای سلیمانی در سیاست خارجی در منطقه گفته است.

"من برای سردار سلیمانی احترام ویژه‌ای قائل هستم. بیش از ۲۰ سال است که ما با هم از نزدیک برای پیشبرد اهداف جمهوری‌اسلامی برای یافتن راه‌حل‌های سیاسی و صلح‌آمیز همکاری می‌کنیم. در بحران افغانستان و به منظور ایجاد دولت پس از طالبان در این کشور، همکاری بسیار خوبی بین من به‌عنوان نماینده وزارت امور‌خارجه در اجلاس و سردار سلیمانی بود."

"الان هم این همکاری و همیاری نزدیک را با هم داریم. از ابتدای کار هم برای یافتن راه‌حل سیاسی با هم همکاری داشتیم. همکاری ما برای پیگیری راه‌حل‌های سیاسی برای بحران سوریه و یمن و نیز ارائه کمک‌های انسانی به مردم سوریه و یمن همکاری بسیار خوب و تنگاتنگی بوده و امیدوارم این همکاری ادامه داشته باشد."

چندی پیش هم در جریان سوال از او در مجلس برای اثبات در همراهی‌اش با سیاست خارجی مبتنی بر نظرات رهبر ایران در منطقه گفت که افتخار می‌کند که قاسم سلیمانی هر روز در تماس با او از سیاست‌‌های دولت تشکر می‌کنند.

'وزیران خارجه دولت موازی'

رهبر ایران دو بازوی مشورتی دیگر نیز در امور خارجه دارد که برخی از کارشناسان از آنها به عنوان "وزیران خارجه دولت موازی" نام می‎بردند. یکی علی اکبر ولایتی، وزیر خارجه پیشین ایران که اکنون مشاور امور بین‌الملل است و دیگری شورای راهبردی روابط خارجی ایران به ریاست کمال خرازی، وزیر خارجه پیشین دیگر است که با هدف "تهیه راهبردها، سیاست‌ها و راهکارهایی که جمهوری اسلامی را در سیاست خارجی به نتایج مطلوب برساند" و "ایجاد هماهنگی بیشتر در کلیه فعالیت ها در عرصه روابط خارجی" در سال ۱۳۸۵ تشکیل شد.

هر کدام از این دو نفر و همچنین قاسم سلیمانی جداگانه بارها به عنوان نماینده رهبر ایران در سفرهای خارجی با سران کشورهای دیگر دیدار و گفت‌وگو کرده‌اند.

مثلا زمانی که چند ماه پیش بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر اسرائیل، به روسیه سفر کرده بود، همزمان علی اکبر ولایتی در راس هیئتی از وزارت امور خارجه به روسیه رفت و گفت: "در شرایط حساس کنونی حامل پیام رهبری به رئیس‌جمهور فدراسیون روسیه هستم."

کمال خرازی هم در گفت‌وگو با رسانه‌های خارجی و همچنین در دیدار بار سران کشورهای دیگر، سیاست‌های خارجی ایران را تبیین کرده است.

قاسم سلیمانی هم مرتبا با بشار اسد، رئیس جمهور سوریه، حسن نصرالله، دبیرکل حزب‌الله و رهبران عراق دیدار می‌کند. حتی چند سال پیش خبرهای ضد و نقیضی از سفر او به روسیه هم منتشر شد که در واکنش به آن آقای ولایتی گفت: "رفت و آمد سردار سلیمانی و هماهنگی با مقامات روسی در وضعیتی که اتحاد ایران و روسیه در مبارزه با گروه‌های تروریستی رو به گسترش بوده کاملاً طبیعی است."

اما به نظر می‌‎رسد این دیدارهای "طبیعی" از نظر نزدیکان رهبر ایران نهایتا موضع وزیر امورخارجه ایران را تا جایی تضعیف کرده که حتی در دیدار رسمی رهبر جمهوری اسلامی با یکی از متحدان اصلی ایران حضور ندارد.

با آنکه وزیر امورخارجه طبق قانون با معرفی رئیس جمهور به مجلس معرفی و انتخاب می‌شود، اما عملا نیاز به تایید رهبر ایران دارد. به گفته دفتر رهبر ایران: "رویه ثابت در همه دولت‌ها، هماهنگی با رهبری در انتخاب وزیران دفاع، امور خارجه و اطلاعات بوده است و این هم، حسب تکالیفی است که در قانون اساسی برای رهبری در امور سیاست خارجی و دفاعی- امنیتی تعیین شده است."

به هر حال ماجرای استعفای آقای ظریف هر چه باشد، نخستین سفر بشار اسد به ایران پس از آغاز بحران در سوریه را تحت تاثیر خود قرار داد.

شاید هدف اصلی دعوت بشار اسد به ایران این بوده که طراحان و مجریان سیاست دفاع از حکومت بشار اسد و مقابله با دشمنان او نشان دهند که این سیاست پرهزینه بالاخره موفق شده و او حالا می‌تواند زندگی عادی‌اش را از سر گیرد. اینکه تیم روحانی-ظریف چقدر در پیشبرد این سیاست نقش داشته مشخص نیست، اما تردیدی نیست که اعتبار آن به حساب آقای خامنه‌ای و قاسم سلیمانی نوشته می‎شود و شاید به همین دلیل است که در این دیدار ویژه فرمانده ارشد و محبوب آیت‌الله خامنه‌ای در نقش میزبان این مهمان ویژه در جایگاه وزیر امور خارجه نشسته است.