پایان آزمایش تعیین جنسیت و تحولات آزمایش تستوسترون در ورزش زنان؛ ایران کجا ایستاده است؟

تست تعیین جنسیت در ورزش که در دهه ۱۹۳۰ با معاینه بدنی و مشاهده آلت جنسی ورزشکاران زن شروع شد و در دهه ۱۹۶۰ تبدیل به آزمایش ژنتیک با نمونه برداری از مخاط دهان شد، در اواخر قرن دچار چند تحولی اساسی شد. دو مطلب قبلی مروری بود بر دوره معاینه بدنی و آزمایش ژنتیک. مطلب فعلی به روند سیاست‌گذاری نهادهای ورزشی در قرن حاضر پرداخته و به مقررات آزمایش تستوسترون و اختلاف‌نظرهای کنونی اشاره می‌کند.

آزمون و خطاهای آزمایش‌های گوناگون در طول قرن بیستم ثابت کرد که هیچ کدام از روش‌های معاینه و تست ژنتیک به عنوان معیار تعیین کننده حضور یا عدم حضور یک ورزشکار در مسابقات زنان نه قطعیت علمی دارد نه به لحاظ اخلاقی درست است. بنابراین آغاز قرن بیست و یکم همراه شد با این قاعده که لازم نیست تمام ورزشکاران آزمایش شوند و فقط اگر شکی ایجاد شد یک تیم پزشکی پرونده ورزشکار را بررسی و رای صادر می‌کند. این اتفاق در سال ۲۰۰۹ برای یک دونده افتاد و پرونده‌ای برای او باز شد که از آن زمان بارها مقررات مسابقات جهانی را تغییر داده است. مورد کستر سمانیا آنقدر مهم و تاثیرگذار بود که نشریه نیواستیتسمن بریتانیا در سال ۲۰۱۰ سمانیا را جزو ۵۰ شخصیت مهم سال دنیا قرار داد.

در همان سال اتفاقی در ورزش زنان ایران افتاد که در آن زمان با مورد سمانیا مقایسه شد اما ابعاد مسئله بدرستی شناخته نشد و خبر نیز تحریف شده بود. با این که مورد کاستر سمانیا در ده سال گذشته تغییرات زیادی را در رویکرد نهادهای ورزشی در مورد آزمایش تعیین جنس و مرزبندی زنان با مردان ایجاد کرده، در ایران رویکرد پر از ابهام و اتهام و اشتباه همانطور که بود ماند. در ادامه مقاله اشاره‌ای می‌کنم به اتفاقی که در ورزش زنان ایران افتاد و بعد جریان کستر سمانیا و مورد مشابه دیگری (دوتی چاند) را توضیح می‌دهم تا روند تغییر مقررات زنان در مسابقات ورزشی جهانی در ده سال اخیر روشن شود.

شکایت از تیم فوتبال زنان عقاب

در سال ۱۳۸۸ با شکایت مدیرعامل باشگاه فوتبال زنان شن‌سای ساوه از تیم فوتبال عقاب ابتدا دروازه‌بان این تیم و بعد بازیکنان زن دیگری "دو جنسی" بودن متهم شدند. درخواست شاکی محرومیت آنها از فوتبال بود. کفاشیان -رئیس فدراسیون فوتبال- به "کمیته بانوان فدراسیون" دستور داد. کمیته بانوان اتهام را رد کرد اما شکایت و جنجال رسانه‌ای و به تبع آن شایعات ادامه پیدا کرد و باعث حاشیه‌های زیانباری برای فوتبال زنان ایران شد. پرونده کستر سمانیا در همین سال باز شد. بعضی از رسانه‌ها (از جمله خبرآنلاین در تاریخ ۲۰ مهر ۱۳۸۸) ماجرای فوتبالیست‌های زن ایرانی را با کاستر سمانیا مقایسه و از واژه هایی مثل جرم، شرم، رسوایی و دختر مردنما استفاده کرده و کستر سمانیا را پسر و نیم پسر نیم دختر خواندند. در ادامه این مقاله خواهیم دید که کستر سمانیا در مسابقات شرکت کرد، کشورش از او حمایت کرد و بیناجنسی بودن او جرم ورزشی محسوب نشد.

کستر سمانیا

کستر سمانیا دونده اهل افریقای جنوبی در مسابقات جهانی سال ۲۰۰۹ برنده مدال طلا شد و بعد از قهرمانی ملزم به آزمایش تعیین جنسیت شد. جواب آزمایش رسما منتشر نشد ولی حضور او در مسابقات به حال تعلیق درآمد. سمانیا توانست در ۲۰۱۰ با تایید فدراسیون جهانی دو و میدانی به مسابقات بازگردد. او در مسابقات قهرمانی جهان سال ۲۰۱۱، در هشتصد متر برنده مدال نقره و در المپیک ۲۰۱۲ و ۲۰۱۶ برنده مدال طلا شد. سمانیا با حمایت مربی خود، بسیاری از فعالان حقوق بشر، ورزشکاران و مسئولان آفریقای جنوبی در المپیک ۲۰۱۲ پرچمدار کشورش شد. کمیته بین‌المللی المپیک قبل از المپیک ۲۰۱۲ مقررات میزان تستوسترون در زنان را اعلام کرد. این کمیته تاکید کرد که این مقررات هیچ ربطی به تعیین جنسیت ورزشکاران ندارد بلکه فقط تعیین می‌کند که آیا یک ورزشکار با توجه به ویژگی‌های هورمونی‌اش می‌تواند در در مسابقات زنان شرکت کند یا خیر. علت تاکید بر تستوسترون این عنوان شد که میزان تستوسترون در خون هر شخص بر عملکرد ورزشی او تاثیر مثبت می‌گذارد و به طور متوسط تستوسترون زنان پایین‌تر از تستوسترون مردان است. اینگونه استدلال شد که بالا بودن تستوسترون در یک زن امتیازی نابرابر به نسبت دیگر زنان محسوب می‌شود و شرط شرکت در مسابقات زنان این است که تستوسترون خون از حد مجاز بالاتر نباشد. در ضمن مقرر شد چنانچه ورزشکاری در این آزمایش‌ها از مسابقات زنان حذف شود صلاحیت شرکت در مسابقات مردان را خواهد داشت.

ورزشکار دیگری که گرفتار آزمایش هورمونی تستوسترون شد و سرنوشت ورزشی‌اش در تحولات آتی این مقررات تاثیر گذاشت دوتی چاند دونده اهل هند بود. فدراسیون ورزشی هند در سال ۲۰۱۴ صلاحیت دوتی چاند را زیر سوال برد و برای او آزمایش هورمونی انجام شد. چون مشخص شد تستوسترون او بالاتر از حد مجاز است از مسابقات زنان کنار گذاشته شد. دوتی چاند در اعتراض به "دیوان داوری ورزش" شکایت کرد و علیه استفاده از آزمایش تستوسترون به نحوی که از سال ۲۰۱۱ مقرر شده بود مدارکی به دادگاه ارائه داد.

در آن سال‌ها زنان ورزشکار زیادی برای کاهش میزان تستوسترون خون خود به دارو و حتی جراحی بدن روی آورده بودند اما دوتی چاند حاضر به مصرف دارو نشد و گفت "می‌خواهم همان که هستم بمانم." سرانجام در سال ۲۰۱۵ "دیوان داوری ورزش" به نفع چاند رای داد و به این ترتیب مقررات فدراسیون دو و میدانی به دلیل عدم قطعیت شواهد علمی درباره میزان مجاز هورمون دو سال به حال تعلیق درآمد.

دوتی چاند کاملا پیروزمندانه به میدان مسابقات برگشت. در سال ۲۰۱۶ در مسابقات المپیک، در سال ۲۰۱۷ در مسابقات قهرمانی آسیا و در سال ۲۰۱۸ در بازی‌های آسیایی شرکت کرد. کستر سمانیا نیز در مسابقات قهرمانی جهانی ۲۰۱۷ برنده مدال طلا شد. در سال ۲۰۱۷ فدراسیون‌ جهانی دو و میدانی اعلام کرد طبق تحقیقاتی که اخیرا انجام داده زنانی که تستوسترون بالا دارند در بعضی از رشته‌های ورزشی تا سه در صد بهتر عمل می کنند. در آوریل ۲۰۱۸ فدراسیون جهانی دو و میدانی مقررات جدید را اعلام کرد و قرار شد که از نوامبر ۲۰۱۸ تنها در مسابقات دوی ۴۰۰ متر، ۸۰۰ متر و ۱۵۰۰ متر، دو با مانع، و ترکیب اینها سقفی تستوسترون مجاز پنج نانومول در لیتر است. طبق این مقررات ورزشکاران زنی که میزان تستوسترون خون آنها از میزان بیشتر باشد یا اصطلاحا "آندروژن سنستیو" باشند در صورتی می‌توانند در مسابقات بین‌‌المللی زنان شرکت کنند که هم رسما مونث یا بیناجنسی (یا میان‌جنسی intersex) شناخته شده باشند هم میزان تستوسترون خود را برای حداقل شش ماه متوالی زیر پنج نگاه دارند. اختلاف نظر در مورد این مقررات هنوز ادامه دارد.

انتقاداتی را که به مقررات آزمایش تستوسترون در مسابقات ورزشی می شود می‌توان اینگونه دسته‌بندی کرد:

１-قراردادی بودن معیار. حد قابل قبول تستوسترون در زنان قراردادی است که با توجه به میانگین تستوسترون مردان و زنان تعیین شده است. در بدن مردان زیادی کمتر از این میزان تستوسترون تولید می‌شود و در زنان زیادی بیشتر از این حد. به عبارتی این میزان تستوسترون معیار معین و مشخصی نیست که مردان و زنان را در ورزش از یکدیگر جدا کند.

２- زیر ذره بین بودن زنان. در طول تاریخ آزمایش تعیین جنسیت و حالا آزمایش تستوسترون فقط زنان هستند که مجبور شده‌اند معاینه شوند یا تست ژنتیک بدهند یا آزمایش هورمون. تحقیق در مورد مردان نشان می‌دهد که در بین آنها نیز تفاوت میزان تستوسترون گاه بسیار زیاد است آنقدر که می‌تواند این مرز را به هم بریزد. در ضمن اگر میزان بالای تستوسترون یک امتیاز نابرابر محسوب می‌شود بعضی از مردان به دلیل داشتن تستوسترون بالاتر از متوسط (مردان) امتیازی نابرابر نسبت به بقیه مردان دارند. با وجود تمام این اشکالات فقط زنان هستند که مورد شک و آزمایش قرار می‌گیرند و فقط زنان مجبور می‌شوند برای ماندن در ورزش بدن خود را دستکاری کنند.

３-عدم شواهد کافی در مورد اهمیت تاثیر تستوسترون در ورزش. بسیاری از دانشمندان و محققان معتقد هستند که شواهد کافی برای اثبات این که میزان بالای تستوسترون در زنان ورزشکار بر عملکرد ورزشی آنها تاثیر تعیین کننده می‌گذارد وجود ندارد. آنها می‌گویند طبق شواهد موجود نمی‌توان گفت که تستوسترون زیاد به ورزشکار امتیازی نابرابر می‌دهد.

４-نادیده گرفتن ویژگی‌های بدنی تعیین کننده تر از تستوسترون. ویژگی‌های بدنی مهمتر از تستوسترون وجود دارد که امتیاز نابرابر خوانده نمی‌شود. میزان تستوسترون تنها عامل تاثیرگذار بر عملکرد ورزشی یک ورزشکار نیست و مشخصات بسیار مهمتری در بدن هر ورزشکار مرد یا زن می‌تواند وجود داشته باشد. برای مثال بعضی از ورزشکاران نسبت به متوسط افراد دیگر دستگاه تنفسی قوی‌تری دارند و این باعث می‌شود در ورزش که نفس‌گیری بسیار حیاتی است بهتر عمل کنند. یا قد بلند در ورزش‌هایی مثل بستکتبال و والیبال یکی از عوامل تعیین کننده در موفقیت ورزشکار است. همچنین فرم بدن در ورزش‌هایی مثل ژیمناستیک و کشتی و شنا در تعیین‌کننده‌تر از میزان تستوسترون هستند. برای نمونه مایکل فیلپس در شنا و حسن یزدانی در کشتی فرم بدنی بسیار مناسب با رشته ورزشی خود دارند. این امتیازات فردی که نخبگان ورزشی را در جایگاه قهرمانی قرار می‌دهد در مقررات ورزشی امتیاز نابرابر خوانده نشده و باعث حذف شخص نمی‌شود ولی میزان تستوسترون امتیاز نابرابر خوانده شده است.

５-خطر حذف گروهی از زنان و افراد بیناجنسی. طبق این معیار بسیاری از زنان یا افراد بیناجنسی دارای هویت جنسی زن دچار بی‌مکانی در مسابقات ورزشی می شوند. میزان تستوسترون بالا تعیین کننده جنسیت شخص نیست. از آنجایی که در مسابقات ورزشی جهان تنها دو گروه زنان و مردان وجود دارند، وقتی که یک ورزشکار به دلیل میزان تستوسترون از گروه زنان حذف می‌شود در واقع از ورزش حذف می‌شود. زنان نخبه زیادی در این ساختار در معرض حذف از عرصه ورزشی قرار می‌گیرند.

６- نادیده گرفتن تفاوت تستوسترون طبیعی بالا با دوپینگ. داشتن تستوسترون بالا به معنی دوپینگ نیست. برخی منتقدان می‌گویند این که زنانی که به طور طبیعی تستوسترون بالاتر از حد مجاز دارند با دارو تستوسترون خود را پایین بیاورند در تقابل با اساس مقررات دوپینگ قرار می‌گیرد. دوپینگ در ورزش تخلف محسوب می‌شود زیرا که مصنوعی در بدن تغییر ایجادی می‌کند. میزان طبیعی تستوسترون را باید مثل دیگر ویژگی‌های طبیعی بدن پذیرفت و ورزشکار را وادار به دستکاری بدن طبیعی‌اش نکرد.

７- تحقیرآمیز بودن آزمایش‌ها و پیامدهای روانی و اجتماعی آنها. همانطور که در قسمت اول و دوم این سری مقالات ذکر شد،‌ معاینه بدنی و آزمایش ژنتیک ورزشکاران زن در تاریخ موجب آسیب‌های روانی شدیدی به آنها شده و اشکالات اخلاقی بسیاری به بار آورده است. آزمایش تستوسترون و حکم های ابلاغی به ورزشکاران زن نیز موجب مسائل اخلاقی و روانی و حتی سیاسی شدیدی شده است. تعدادی از ورزشکاران زن و بیناجنسی به دلیل فشاری که این احکام و حواشی آن به زندگی ورزشی و اجتماعیشان تحمیل کرد به انزوا و افسردگی و حتی خودکشی روی آوردند.

با توجه به نقایص علمی موجود و مسائل اخلاقی،‌ روانی،‌ و اجتماعی آزمایش های تعیین جنس و هورمونی در ورزش و عواقب ناگوار و غیرعادلانه‌ای که برای ورزشکاران زن به همراه می‌آورد بسیاری از شخصیت‌ها و نهادهای علمی و ورزشی و حقوق بشری خواستار تجدید نظر در مقررات و تغییر اساسی معیارهای مرزبندی زنان و مردان در ورزش هستند.

گزارشگر ویژه سازمان ملل در سال ۲۰۱۶ از سیاست‌های تعیین جنس انتفاد و اعلام کرد این مقررات باعث شده بسیاری از ورزشکاران زن بدن خود را به دارو و حتی تیغ جراحی گاه غیرضروری و ناسالم بسپارند. از نهادهای سیاست‌گذار ورزشی خواسته شده مقررات ورزشی را منطبق با اصول پایه حقوق بشر تنظیم کنند و زنان و افراد بیناجنسی با هویت زن را تشویق یا وادار به تغییر بدن خود برای ماندن در عرصه ورزش نکنند. کمیته ملی المپیک نیز اعلام کرد که در مقررات تجدید نظر می کند،‌ در مورد گرایش جنسی و هویت جنسی و جنسیتی ورزشکاران هیچ سوال یا دخالتی نمی کند،‌ و در مورد حد مجاز تستوسترون با ملاحظات اخلاقی و دقت و مراقبت علمی بیشتری عمل می‌کند.

اما همزمان با تغییرات ده سال اخیر در جهان ورزش، در ایران فشار بر فوتبالیست‌های زن تشدید شده است. تعدادی از آنها برای ماندن در میدان ورزش مجبور به جراحی شدند ولی همچنان زیر ضرب شاکیان بودند. چندین بار در این سال‌ها تشکیک در صلاحیت حضور بعضی از ورزشکاران زن ایران جنجالی شد. حواشی خبری در رسانه‌ها نشان می دهد که همیشه این اخبار به شدت با ابهام و اختلاط مفاهیم همراه بوده است. از سوی دیگر اعمال نظرهای مبتنی بر مذهب به پیچیدگی موضوع افزود. مشکل دیگر تابو بودن پرداختن به مفاهیم جنسی و جنسیتی بود که سکوت را به این ورزشکاران مورد آسیب و حامیان آنها تحمیل کرد.