تعیین جنسیت قهرمانان ورزشی زن؛ از معاینه آلت جنسی تا تست ژنتیک مخاط دهان

پروانه حسینی، مدرس سیاست بهداشت و زنان در مقالاتی برای صفحه ناظران با اشاره به زمینه تاریخی شروع تردید در مورد جنسیت ورزشکاران زن و تقاضا برای الزامی شدن آزمایش تعیین جنسیت و تحولات آزمایش تعیین جنسیت در طی هفتاد سال گذشته، به چالش ها و تازه ترین مقررات نهادهای مرجع ورزشی پرداخته است.

مقاله اول: تست تعیین جنسیت در مسابقات ورزشی چرا و از کجا شروع شد؟

همانطور که در بخش اول ذکر شد این سری مقاله شامل سه قسمت است. قسمت اول دریاره زمینه تاریخی ورزشی سیاسی علمی به وجود آمدن آمدن تردید در جنسیت ورزشکاران است. قسمت دوم در مورد چگونگی شروع آزمایش های تعیین جنس زنان ورزشکار با روش معاینه بدنی و سپس آزمایش ژنتیک است. قسمت سوم به روند آزمون و خطاهای آزمایشات هورمونی و مناقشات حول آن خواهیم رسید. از آنجایی که منظور اصلی از این آزمایشات تعیین جنس است، نه جنسیت، از این به بعد در متن از عبارت تعیین جنس استفاده می کنم.

برای اولین بار تقاضای انجام معاینه ورزشکاران زن برای اطمینان حاصل کردن از زن بودن آنها در طول مسابقات المپیک ۱۹۳۶ برلین شکل گرفت. درست بعد از مسابقات رئیس کمیته المپیک آمریکا- اوری براندج- در مقاله ای در نشریه تایمز نوشت که لازم است برای رفع آنچه او ابهاماتی در جنس برخی از ورزشکاران می خواند روشی برای معاینه زنان ورزشکاران در مسابقات بین المللی اتخاذ شود.

معاینه بدنی آلت جنسی ورزشکاران زن

اولین بار در مسابقات قهرمانی دو و میدانی ۱۹۵۰ بلژیک ورزشکاران زن ملزم به انجام معاینه تعیین جنس شدند. در آن زمان ورزشکاران باید قبل از عزیمت به مسابقات در کشور خود تحت معاینه قرار می گرفتند. در این روش ورزشکاران باید برهنه می شدند تا پزشکان دستگاه تناسلی آنها را ببینند و به این ترتیب زن بودن آنها را تایید کنند. یکی از زنان ورزشکار مطرح که سرنوشتش تحت تاثیر این قانون قرار گرفت فوکی دیلما قهرمان صاحب رکوردهای ملی و جهانی در رشته دو و میدانی اهل هلند بود. او در سال ۱۹۵۰ توسط مسئولین کشور خود از حضور در مسابقات محروم شد. بعد از این حکم فوکی دیلما یک سال خود را در خانه اش حبس کرد و در تمام عمرش هیچ وقت حاضر نشد در مورد این موضوع حرف بزند. در این مقاله به مورد دیلما که بعدتر معلوم شد چطور قربانی سیاستگذاری ورزشی و علمی اشتباه شد باز خواهیم گشت. معاینه بدنی تا المپیک ۱۹۶۴ توکیو ادامه داشت. زنان ورزشکار ایرانی از همین سال وارد مسابقات المپیک شدند.

در مسابقات قهرمانی اروپا ۱۹۶۶ بوداپست هویت جنسی چند ورزشکار که اکثرا اهل اتحاد جماهیر شوروی و اروپای شرقی بودند زیر سوال رفت و اتحادیه بین المللی فدراسیون های دو و میدانی برای اولین بار همه ورزشکاران زن را ملزم به انجام آزمایش تعیین جنس در محل مسابقات کرد. از لحاظ سیاسی دهه های میانی قرن بیستم دوران رقابت جهان غرب (به ویژه آمریکا) با شوروی و کشورهای اروپای شرقی بود. از نظر بعضی از منتقدین ورزشی یکی از انگیزه های ایجاد شک و تردید در هویت جنسی ورزشکاران زن و طرح ضرورت تعیین جنس در مسابقات المپیک رقابت سیاسی بین آمریکا و اروپای غربی با شوروی و اروپای شرقی بود. از نظر این منتقدین تسلط کلیشه های منسوب به بدن "زنانه" مرسوم در آمریکا و اروپای غربی و تعریف و تبلیغ آن کلیشه ها به عنوان استاندارد "زنانگی" در سطح جهانی باعث شد که در مسابقات بین المللی ورزشی زنانی که آن ویژگی ها را نداشتند (و اغلب از کشورهای شوروی و اروپای شرقی بودند) به نظر "زنانه" نیایند و زن بودن آنها زیر سوال برود.

دو سال بعد آزمایش تعیین جنس در مسابقات در المپیک ۱۹۶۸ شروع شد در این زمان از طرفی افزایش اعتراضات درباره توهین آمیز، غیر اخلاقی،‌ و غیر علمی بودن معاینه بدنی و از طرف دیگر پیشرفت علم روز در ژنتیک باعث شد که آزمایش ژنتیک جایگزین معاینه بدنی شود.

آزمایش ژنتیک‌ زنان و لزوم داشتن یک کروموزوم X غیر فعال و ممنوعیت هر گونه کروموزوم Y

یک روش آزمایش ژنتیک در مسابقات روش تست کروماتین جنسی نام داشت. در این آزمایش برای تعیین جنس ورزشکار از روش نمونه برداری از سلول های بدن (مخاط دهان) استفاده می شد. عملکرد آزمایش تعیین جنس از طریق تست کروماتین یا جسم بار بر این پایه استوار بود که زنان دارای ترکیب کروموزومی 46XX (بیست و سه جفت کروموزوم شامل یک جفت کروموزوم جنسی ایکس) هستند و آزمایش میکروسکوپی سلول‌های مخاط دهان زنان "یک توده واحد X- کروماتیک" یا اصطلاحا جسم بار Barr body را نشان خواهد داد، در حالیکه سلول های مردان با ترکیب کروموزومی 46XY (بیست و سه جفت کروموزم شامل یک کروزوم جنسی ایکس و یک کروموزوم جنسی وای) فاقد این توده است. توضیح مختصر علمی این است که اغلب در هنگام رشد جنینی یکی از دو كروموزوم ایکس (در ترکیب ایکس ایکس) غیر فعال می شود. این کروموزوم به صورت توده ای تیره به غشاء هسته سلول می چسبد و قابل مشاهده است. این جسم توده ای موجود در سلول "جسم بار" (نام کاشف آن) خوانده می شود و قابل مشاهده است. به این ترتیب اگر سلول مورد آزمایش ورزشکاران زن جسم بار را نشان می داد آنها در آزمایش مونث شناخته می شدند. فقدان جسم بار در سلول یک ورزشکار به این معنی تفسیر می شد که او مونث نیست و از قرار گرفتن در گروه زنان ممنوع و از شرکت در مسابقات محروم می شد. همچنین در آزمایشات ژنتیک اگر فرد دارای ژن Y تشخیص داده میشد از دسته زنان حذف و از شرکت در مسابقات محروم می شد.

بیشتر بخوانید:

تحقیقات بعدی ثابت كرد كه از آنجایی که جسم بار تنها یك كروموزوم جنسی X غیرفعال است و همه زنان الزاما یک کروموزوم جنسی X غیرفعال ندارند پس این آزمایش قطعیت ندارد. در سلول بدن زنان با كروموزوم XO جسم بار دیده نمی شود. همچنین در زنان با وضعیت كروموزومی XXX دو كروماتین جنسی دیده می شود . جالب آن كه مردان با فرمول كروموزومی XXY نیز یك كروماتین جنسی دارند.

این آزمایشات همچنین نمی توانست افراد بیناجنسی را دقیق تشخیص بدهد و به این ترتیب بسیاری از افرادی که با علم امروزی می توانند در ورزش در گروه زنان قرار بگیرند به اشتباه مرد تشخیص داده می شدند. بنابراین شمار زیادی از ورزشکاران به طور غیرمنصفانه حذف می‌شدند. البته کمیته المپیک این امکان را برای ورزشکاران در نظر گرفته بود که تشکیل پرونده پزشکی بدهند و پیگیر امکان بازگشت خود به مسابقات باشند اما این روند که به هر حال بعد از محرومیت از مسابقات باید طی می شد بسیار فرسایشی، پر استرس، و گیج کننده بود. به همین دلیل بسیاری از ورزشکاران وقتی که با این مشکل مواجه می شدند ترجیح می‌دادند که ورزش قهرمانی یا به کل ورزش را کنار بگذارند.

فوکی دیلما یکی از قربانیان آزمون و خطاهای آزمایشات تعیین جنس

فوکی دیلما در بدو تولد مونث تشخیص داده شد و به عنوان یک دختر بزرگ شد. او که قهرمان رشته دو و میدانی بود با شروع آزمایش های اجباری تعیین جنس ورزش را ترک کرد و منزوی شد. سال ها بعد از ترک ورزش و گوشه گیری او، بعد از مرگش آزمایش پزشکی قانونی یک کروموزوم Y در DNA او نشان داد. علم امروز می گوید که ممکن است او دارای اصطلاحا موزاییک ژنی و فرمول کروموزومی 46XX یا 46XY بوده باشد. آزمایش پزشکی قانونی آن زمان اینگونه اعلام کرد که جنین دیلما از یک تخم بارور شده با نوع XXY شکل گرفته که به دو قسمت نیم XX نیم XY تقسیم شده. بنابراین دیلما احتمالا یک فرد 46XX/46XY بوده است. شخصی به نام مکس دوحله زندگینامه او را نوشت. او با اشاره به نتایج آزمایش هایی که بعد از مرگ دیلما انجام و منتشر شد اظهار کرد که از آنجایی که دیلما یک کروموزوم Y داشت تا دم مرگش اگر می خواست در مسابقات شرکت کند و مورد آزمایش ژنتیکی قرار می گرفت از آزمایش رد میشد در حالیکه اشکال اصلی از آزمایش های ژنتیکی بوده. چه آزمایش جسم بار و چه آزمایش اسکن کروموزوم Y که چندین سال معیار تشخیص جنس ورزشکاران زن در مسابقات المپیک بود نمی توانست چنین مورد پیچیده ای را درست قضاوت کند. دوحله توضیح می دهد که دیلما یک شخص دوجنسه دارای بیضه نهفته غیر فعال بود. او در سال۱۹۵۲ در یک عمل جراحی بیضه های غیرفعال خود را برداشت. زنان و افراد دوجنسه ورزشکار زیادی از سال ۱۹۶۶ تا سال ۲۰۰۱ در روند این آزمایش ها به دلیل نداشتن جسم بار یا داشتن کروموزوم Y از شرکت در مسابقات محروم شدند در حالیکه هیچ کدام از این دو معیار درستی برای دسته بندی ورزشی نبودند.

استلا والش و شگفت آفرینی بعد از مرگ

استلا والش قهرمان دو و میدانی اهل لهستان مقیم آمریکا بود. سرگذشت استلا والش نیز در تاریخ ورزش زنان و روند آزمایشات تعیین جنس موثر بود. در دهه ۱۹۴۰ و ۱۹۵۰ والش سال ها ابتدا به عنوان یک لهستانی و بعد به عنوان یک آمریکایی صاحب مدال های جهانی متعددی شد. او بعد از زندگی قهرمانی در آمریکا مشغول مربی گری و دیگر فعالیت های ورزشی بود. در سال ۱۹۸۰ والش تصادفا قربانی یک سرقت در فروشگاهی در شهر کلیولند اوهایو شد. از آنجایی که او در یک سرقت کشته شده بود پزشک قانونی جسد او را معاینه و کالبد شکافی کرد و متوجه شد که رحم و تخمدان های او عادی نیستند. شایعات زیادی در مورد او پخش شد ولی آنچه که گزارش پزشکی اعلام کرد این بود که والش دارای کروموزم Y بوده ولی بدن او هورمون های جنسی مردانه نداشته است. پرونده پزشکی استلا والش یکی از اسنادی بود که در تصمیم های آتی کمیته بین المللی المپیک تاثیر گذاشت و قطعیت علم ژنتیک در تعیین جنسیت ورزشکاران را زیر سوال برد.

پیشرفت علم در آينده ثابت کرد که وجود کروموزوم Y در بدن ورزشکاران برای تشخیص جنس آنها کافی نیست و بخصوص از لحاظ ورزشی آزمایش ژنتیکی روشی ناکارآمد،‌ بی ربط، و دارای عواقب اخلاقی ناگوار است. در اوایل قرن بیست و یکم در پی اعتراضات گسترده نهادهای ورزشی و پزشکی زیادی علیه مقررات مربوط به آزمایش های اجباری تعیین جنس ورزشکاران، ‌کمیته بین المللی المپیک آزمایش های اجباری ژنتیکی را لغو کرد و روش آزمایش هورمونی را جایگزین کرد. از آن زمان تا کنون آزمایش های هورمونی بارها مورد اعتراض، بررسی مجدد، و تغییر قرار گرفته و هنوز نتوانسته به دقت و قطعیت لازم برسد.