اورهان پاموک، نویسنده ترک، در سال 2006 جایزه نوبل ادبیات را بدست آورد

این روزها در ترکیه نویسنده بودن کار آسانی نیست. سال پیش، هرانت دینک، روزنامه نگار سرشناس ارمنی به قتل رسید.

امسال هم گفته می شود که یک گروه ناسیونالیست افراطی نام اورهان پاموک، برنده پیشین نوبل ادبیات را در فهرست کسانی قرار داده اند که خونشان مباح است.

هرانت دینک و اورهان پاموک هر دو به اتهام "توهین به ترک بودن" تحت پیگرد قرار گرفتند.

امروز بسیاری از نویسندگانی که به صراحت کلام شهره بوده اند، خاموشند. اما هنوز یک نفر از آنها در راه دفاع از حق آزادی بیان، خود را بی پروا در تیررس مخالفان قرار می دهد.

نام او راغب زاراقلو است و من با او در یکی از راهروهای نیمه تاریک دادگستری منطقه سلطان احمد در استانبول، در حالی که منتظر بود برای حضور در آخرین محاکمه اش او را صدا بزنند، دیدار کردم.

مردی ریزنقش با موهای سفید فرفری و چشمهایی مهربان که در پوستی چروکیده قاب گرفته شده اند. آقای زاراکلو ناشری است که شکستن هر تابویی را رسالت خود قلمداد می کند.

به همین دلیل یک بار با همان خنده آرام همیشگی اش برای من اقرار کرد که بیش از هر ناشر دیگری در کشورش تحت پیگرد بوده است. این بار هم متهم است که با نقض ماده ۳۰۱ قانون کیفری به "ترک بودن" اهانت کرده است.

	به عقیده آقای زاراقلو وقت آن رسیده که ترکیه با گذشته خود روبرو شود

این پرونده علیه او پس از آن تشکیل شد که کتابی از یک نویسنده بریتانیایی منتشر کرد. موضوع این کتاب سرگذشت خانواده نویسنده در سال ۱۹۱۵ بود یعنی زمانی که ارمنی های کشور به عنوان خائن به کشور، در طول جنگ اول جهانی از خانه های خود تبعید شدند.

تابوهای ترکیه

راغب زاراقلو از معدود ترکهایی است که "خطوط قرمز" را در کشورش به چالش می گیرد. اما این کار هزینه ای دارد.

کمی پیش از محاکمه اش، با او در دفترش که درست روبروی ایستگاه تراموای بازار بزرگ واقع شده، ملاقات کردم. درآنجا در زیرزمینی در پایین یک مغازه مک دانلد به انبانی از تابوهای ترکیه دست یافتم.

راغب زاراقلو که با اورکت پشمی و کفشهای دست دوز جیر قهوه ای شباهت چندانی به آدمهای توطئه گر نداشت، گفت: "من و مرحوم همسرم، کاررا با انتشار تاریخ حزب کمونیست شروع کردیم. این اولین تابو بود."

این کتاب در سال ۱۹۸۲ و در پی کودتایی نظامی منتشر شد. سپس در فهرست کتابهای ممنوعه درآمد و نظامی های ترک آن را به این عنوان که نظم و آرامش جامعه را به خطر می اندازد، سوزاندند و همسر راغب به دادگاه فراخوانده شد.

یک دهه بعد، این زوج توجه خود را به مشکل کردهای ترکیه معطوف کردند. در آن هنگام شورشهای جدایی طلبان کرد در اوج بود و در بخش جنوب شرق ترکیه که عمدتا کردنشین است حکومت نظامی برقرار بود.

زن و شوهر با نادیده گرفتن خطر احضار دوباره به دادگاه، به انتشار مطالبی درباره سرنوشت ارمنی ها در دوران عثمانی پرداختند.

راغب می گوید: "ما به این نتیجه رسیدیم که وقت آن شده با گذشته خود روبرو بشویم و درباره اش گفت و گو کنیم."

اما در سال ۱۹۹۳ به چنین دیدگاهی روی خوش نشان داده نمی شد. همسر راغب به دلیل انتشار اثری از یک پژوهشگر فرانسوی درباره قتل عام ارامنه، به استناد قانون "ضدتروریسم" به دو سال حبس محکوم شد.

تلاش برای پیوستن به اتحادیه اروپا

سیمای ترکیه از آن هنگام تا کنون و با اقداماتی که برای عضو شدن در اتحادیه اروپا انجام داده، بسیار دگرگون شده است. اما محاکمه نویسندگان و ناشران هم چنان ادامه دارد.

نکته جالب اینجاست که آقای زاراقلو حالا برای کتابی تحت پیگرد قرار گرفته که از معتدل ترین آثار او به شمار می رود. در این کتاب که نوعی "فهرست شیندلر" ترکی است، شرح داده می شود که چگونه یک مقام ترک در سال ۱۹۱۵ از جان مادر بزرگ ارمنی نویسنده کتاب محافظت کرد.

	اورهان پاموک از اتهاماتی که علیه او مطرح شده بود تبرئه شد

اما با برخاستن موج احساسات ناسیونالیستی که تا حدی بر اثر تلاشهای ترکیه برای عضویت در اتحادیه اروپا بوجود آمد، اتهام توهین به ترک بودن از نو مطرح گردید.

وزیر دادگستری ترکیه اخیرا فاش کرد که فقط در سال ۲۰۰۶ هزار و هفتصد نفر به استناد ماده ۳۰۱ قانون مورد محاکمه قرار گرفتند. در پر سر و صداترین این پرونده ها موضوع اظهارنظر درباره قتل عام ارمنیان در میان بوده است.

راغب زاراقلو می گوید: "برای کسی که به پاکی و شرافت خود اعتقادی بی چون و چرا دارد، رودررو شدن با موضوعی مثل وقایع ۱۹۱۵ دشوار است. جامعه ما زخمهایی دارد که می کوشیم بر آنها سرپوش بگذاریم. اما در واقع باید به فکر مداوای آنها باشیم."

فراهم ساختن زمینه گفت وگو

راغب زاراقلو به شیوه ای نرمش ناپذیر به انتشار کتابهایی دست می زند که به بررسی تاریک ترین فصول تاریخ ترکیه اختصاص دارند. او با وجود واکنش ناسیونالیستها به فعالیتهای فرهنگی اش، به درستی کار خود اطمینان دارد.

اکثر خوانندگان کتابهای او را دانشجویان و دانشگاهیان تشکیل می دهند با این همه، این کتابها در ایجاد بستری برای بحثهایی احتیاط آمیز درباره موضوعهای موثر بوده اند که پیشتر مطرح کردن شان تصورناپذیر بود.

اکنون احتمال دارد که قوانین هم تغییر کند تا از حق آزادی بیان افراد در طرح این موضوعات حراست شود.

با فشار شدید از جانب اتحادیه اروپا، دولت ترکیه پیشنهاد داده که ماده ۳۰۱ "اهانت به ترک بودن" تعدیل شود.

سیاستمداران ناسیونالیست از این پیشنهاد خشمگین هستند اما برای رجب زارکلو طرح چنین پیشنهادی به موقع بوده است.

محاکمه او به تعویق افتاد تا مجلس ترکیه تصمیم بگیرد جرمی که به او نسبت داده شده واقعا جرم محسوب می شودد یا خیر.

وقتی به اتفاق او از ساختمان دادگستری بیرون آمدیم و به فضای آفتابی خیابان قدم گذاشتیم، این ناشر باتجربه خشنود بود. البته او معتقد است که ماده ۳۰۱ حتی در قالب تعدیل یافته و اصلاح شده اش هم خطرناک است، به همین دلیل پیکار او ادامه خواهد یافت.

راغب زاراقلو می گوید: "همسر من به جرم انتشار اولین کتاب درباره قتل عام ارامنه، در ترکیه به زندان رفت. حالا من قصد دارم که آن کتاب را دوباره چاپ کنم و روزشمار محاکمه او را هم به آن ضمیمه کنم. پانزده سال دیگر خواهیم دید که چه می شود."

با خنده آرام همیشگی اش از ساختمان دادگستری دور می شود و به جنب و جوش رهگذران می پیوندد.