حميدرضا حسينی روزنامه نگار

	کارشناسان می گويند بازسازی ارگ بم، ممکن است 12 سال ديگر طول بکشد

اما ارگی که در گستره دويست هزار متری فرو ريخت، در طول هزاران سال، خشت بر خشت، به همت همان جانهای شريف بالا رفته بود که حالا بازماندگانشان شناسنامه خويش را در خرابه هايش می جويند. آنها باور دارند که تا ارگ نباشد "بم"، بم نخواهد بود.

بدين سان حفاظت و مرمت ارگ از همان نخستين روزهای پس از زلزله آغاز شد و همچنان ادامه دارد.

اسکندر مختاری که چند ماهی بعد از زلزله پنجم دی ماه ۸۲ مديريت پروژه نجات بخشی ميراث فرهنگی بم را برعهده گرفت، از روند کار راضی به نظر می رسد و با اميد بسيار از آينده سخن می گويد.

او يک روز پيش از آن که در سالگرد زلزله بم به اين شهر سفر کند، در دفتر خود در سعدآباد تهران با من به گفت و گو نشست و از همان ابتدا خواست که پرسش ها از جنس "چه خبر"
نباشد.

آقای مختاری می گفت که بسيار به اين پرسش پاسخ داده و حالا دوست دارد مجالی بيابد تا از ابعاد گسترده پروژه ای سخن بگويد که به ارگ بم، نه در قواره يک خرابه تاريخی که در کسوت "آکادمی علوم حفاظت از سازه های خشتی جهان " می نگرد.

خرابی 'از ۲۰ تا ۹۰ درصد'

روزها و هفته های نخست پس از زلزله، آمارهای متفاوتی از ميزان تخريب ارگ ارايه شد که درستی يا نادرستی شان منوط به بررسی های بيشتر بود.

اکنون اين بررسی ها به پايان رسيده و اسکندر مختاری می گويد که درصد تخريب در نقاط مختلف ارگ متفاوت بوده است.

کمکها ژاپن (موسسه جايکا): يک ميليون و ۳۰۰ هزار دلار دولت ژاپن: ۵۰۰ هزار دلار ايتاليا: يک ميليون و ۳۰۰ هزار دلار فرانسه: ۶۰ هزار دلار دولت ايران: حدود ۸/۶ ميليون دلار اسکندر مختاری

او اين تفاوت را ناشی از سه عامل می داند: امواج و امتداد خطوط زلزله؛ بستری که ساختمان ها بر آن قرار داشته اند و فرم ساختمان ها.

بدين سان ديوارهايی که در امتداد شرقی – غربی بوده اند، بسيار کم خراب شده اند و برخی حتی کنگره هايشان نيز فرو نريخته يا مثلا سربازخانه که روی صخره بنا شده، تنها حدود ۲۰ درصد آسيب ديده است.

اما ساختمان هايی که در امتداد شمالی – جنوبی جای گرفته بودند يا بستری از خاک دستی داشتند و يا فرمشان شکننده بود، تا ۹۰ درصد خراب شده اند. مسجد جامع اين دسته است.

به گفته آقای مختاری، در حال حاضر پروژه ای به نام "زلزله سنجی ارگ بم" در دست اقدام است که شدت زلزله و تأثير آن بر بناهای مختلف ارگ را مطالعه می کند.

معماری خشتی

با خرابی ارگ، انگشت اتهام به سوی دو چيز نشانه رفت؛ اول معماری خشتی که عده ای مدعی بودند از اساس در برابر زلزله نامقاوم است و دوم مرمتهای "غير اصولی" ساليان گذشته.

تخريب  مهم ترين عامل در تخريب بناها، مهندسی ساختمان است و نه مصالح آنها. در بم، ساختمان هايی که مهندسی ضعيفی داشته يا به هم پيوسته نبودند، چه آجری، چه خشتی، چه از تيرآهن و چه از بتن، آسيب بسيار ديدند. اما در برابر و در حالی که در خيابان بازار بم اغلب ساختمانهای جديد از بين رفته اند، يک کاروانسرای خشتی سالم مانده است اسکند مختاری

آقای مختاری اتهام دوم را درست می داند و می افزايد: "مرمت های پيش از زلزله، نه تنها در سی سال اخير، بلکه در دوره های مختلف تاريخی اتصالات مناسب را نداشته اند و همين موجب شد که لايه های تاريخی از نقطه ضعفشان يعنی " درز انفصال " شکست بخورند و باز شوند.

خاطره ها و آموزه ها

سه سال پس از خرابی ارگ بم، مردم دوست دارند که اين اثر هرچه زودتر بازسازی کامل شود و خاطره ها را از نو در ذهنشان تداعی کند.

اما بسياری از معماران و باستان شناسان نظر متفاوتی دارند و بر اين باورند که بازسازی ارگ، اصالت اثر را مخدوش می کند.

از اسکندر مختاری می پرسم با اين دوگانگی چگونه برخورد کرده و در کشاکش خواسته عمومی و معيارهای علمی چه خواهد کرد؟

او می گويد: "در ابتدای راه، اميد زيادی نداشتيم که راه حل سومی پيدا کنيم. اما حالا پس از سه سال کار مداوم، فکر می کنم که می توان به هر دو خواسته پاسخ مثبت داد.

به عقيده آقای مختاری، نخستين وظيفه در اين باره اين است که آنچه از زلزله باقی مانده در برابر مخاطرات آينده مقاوم شود و سپس عناصر جديد به گونه ای اضافه شوند که اولا آثار برجای مانده را خراب نکنند و ثانيا آنها را نمايش بدهند.

او تصريح می کند که فعلا تمرين اين روش روی نمونه های کوچک ادامه دارد تا بخشهای افزوده شده، هم پايه های قديم را نشان دهند و هم با يک نگاه قابل تشخيص و قرائت باشند.

کشف شهرهای بزرگ هخامنشی در بم

زلزله بم با همه تلخی هايش، ره آوردهايی برای باستان شناسان داشت. مدير پروژه نجات بخشی ميراث فرهنگی بم اظهار می دارد : اکنون فهميده ايم در اطراف ارگ بم ، ارگ های بسياری وجود داشته است و به بقايای شهرهايی از دوره هخامنشی برخورده ايم که از شهر فعلی بم نيز بزرگ تر بوده اند.

او تجربه مديريت بحران در ميراث فرهنگی را از ديگر پيامدهای زلزله بم می داند و می افزايد: "در جريان اين زلزله، ارگ بم بدل به يک نمايشگاه زلزله شد که نمی خواهيم آن را از ميان ببريم؛ زيرا بهترين آکادمی برای مطالعه و آموزش رفتار نيروهای جانبی بر سازه های خشتی است".

'دوازده سال ديگر'

ارگهای قديمی تر اکنون فهميده ايم در اطراف ارگ بم ، ارگ های بسياری وجود داشته است و به بقايای شهرهايی از دوره هخامنشی برخورده ايم که از شهر فعلی بم نيز بزرگ تر بوده اند اسکندر مختاری

شايد بدين دليل که هدفی فراتر از بازسازی خرابه ها را مدنظر دارد و به گفته اسکند مختاری "نماياندن ارزش های حاصل از مطالعات زيربنايی در بم و منظر فرهنگی آن" در کنار حفاظت از ميراث خشتی برجای مانده را نشانه گرفته است.

او می گويد که تا اينجای کار چند هدف کوتاه مدت و اوليه برآورده شده است: اول – تجهيز پروژه از حيث نيروی انسانی ، منابع مالی و ابزارهای فنی مورد نياز؛ دوم – ساماندهی محيط اطراف بم به گونه ای که بيانگر ارزش های يک سايت ميراث جهانی باشد؛ سوم – مديريت بم و مناظر فرهنگی آن و تهيه نخستين طرح جامع منظر فرهنگی در ايران با کمک دفتر منطقه ای يونسکو در تهران و برخی کارشناسان بين المللی و چهارم - مطالعات زير بنايی که در حال تکميل هستند.

مدير پروژه نجات بخشی ميراث فرهنگی بم اين مطالعات را شامل مطالعات باستان شناسی، زمين شناسی، مردم شناسی ، توريسم و قوم - باستان شناسی معرفی می کند.

اما شايد از همه جالب تر و بديع تر مورد آخر باشد که به رفتار سنجی اجتماع بعد و قبل از زلزله می پردازد و تا کنون چهار فصل خود را پشت سر گذاشته است.

ژاپن و ايتاليا 'پيشتاز کمک به ارگ بم'

حدود شش ماه پس از زلزله بم ، ارگ تاريخی اين شهر در بيست و هشتمين اجلاس کميته بين الدول ميراث جهانی در فهرست ميراث فرهنگی جهانی به ثبت رسيد و به فهرست ميراث در خطر نيز اضافه شد.

اين اقدام بيانگرعزم جامعه بين الملل برای حمايت از ارگ بم بود و موجب تداوم توجه و کمک به اين اثر تاريخی شد.

آقای مختاری فهرست کاملی از کمک های ژاپنی ها و ايتاليايی ها را ارايه می دهد که نخستين و بيشترين آنها اعطای تجهيزاتی به ارزش يک ميليون و ۳۰۰ هزار دلار از سوی مؤسسه مالی و اعتباری جايکا در ژاپن است و نيز بودجه ای ۵۰۰ هزار دلاری که دولت ژاپن در اختيار يونسکو گذارده تا برای طرح های آموزش ، حفاظت و مديريت ارگ بم و منظر فرهنگی آن هزينه شود .

دولت ايتاليا نيز در سه بخش جداگانه مجموعا يک ميليون و ۳۰۰ هزار دلار برای کارهای مرمتی، ارزيابی خسارت ها ، برگزاری کنفرانس کشورهای ياری رسان به ارگ بم در رم و معرفی ارگ بم اختصاص داده است.

در کنار اينها، اسکندر مختاری از کمک ۶۰ هزار دلاری فرانسوی ها ياد می کند که برای تهيه نقشه های کارتوگرافی بم و منظر فرهنگی اش در اختيار يک تن از فعالان حوزه ميراث فرهنگی قرار گرفته است.

و نهايتا دولت ايران تا کنون ۶ ميليارد و ۴۰۰ ميليون تومان ( حدود ۸/۶ ميليون دلار) برای بازسازی ارگ بم و ۱۸ هزار متر از بازار تاريخی خارج از ارگ هزينه کرده است .

با ارگ ها و جان های ديگر چه می توان کرد؟

نه زلزله بم آخرين زلزله ای بود که ايران را لرزاند و نه ارگ بم آخرين اثری بود که از اين بلای طبيعی آسيب ديد. بسياری از آثار تاريخی اين کشور روی خط زلزله و در معرض آسيب جدی قرار دارند . از اسکندر مختاری می پرسم واقعا برای اين آثار چه می توان کرد؟

او با تکيه بر تجربه سه سال گذشته ، سه اقدام را برای حفاظت آثار تاريخی در برابر زلزله ارايه می دهد . نخست اين که تمام بناهای تاريخی کشور به شکلی دقيق و فنی مستندنگاری شوند ؛

دوم آن که از اين پس هيچ طرح مرمتی بدون در نظر گرفتن نيروهای جانبی به اجرا درنيايد و در همه گروههای مرمتی يک مهندس باتجربه ساختمان عضويت داشته باشد .

و سوم اين که متخصصان مرمت از تجربه های بدست آمده در ارگ بم که منتشر می شوند بهره برداری کنند . هم از اين روست که هر ماه در بم يک کارگاه آموزشی برگزار می شود و آخرين يافته های مرمتی در اختيار استادکاران و کارگران بنا قرار می گيرد ؛ تجربه هايی که عمل بدان ها بسيار ساده و کم هزينه اما پراهميت است .

اينک ارگ سترگ بم اميدوارانه به آينده چشم دوخته است .اما آيا می توان در چشمان نگران هزاران اثر تاريخی ايران در خراسان ، اصفهان ، فارس ، يزد ، تهران ، آذربايجان ، خوزستان و... نيز اين اميد را به نظاره نشست ؟ هم در چشمان نگران آنها و هم در چشمان ميليون ها انسانی که هر يک از جان های شريفشان به هزار ارگ می ارزد ؟!