هوشمند هنرکار کارشناس سينما

	قديمی ترين و آشناترين برنامه تخصصی موجود، سينما چهار است

آنجا که سينما در تنگنای اتاقی محدود و جعبه ای کوچک، نه به واسطه توسعه فن، که به اقتضای شرايط ويژه اجتماعی حبس می شود، اين موقعيت تازه، شايد نوع ديگری از بيگانه سازی را جلوه می دهد.

لذت از سينما، در ايران امروز، بيش از آن که در ميانه جماعت و در آن تالار تاريک مرموز و بر آن پرده وسيع رخ دهد، در آسودگی امن خانه و دور از اجتماع، بر صفحه کوچک تلويزيون شکل می گيرد.

در طول هفته، دهها فيلم سينمايی از شبکه های مختلف سيما پخش می شود. به جز نمايش عمومی فيلم های سينمايی در ايام ثابت، مناسبت های خاص، از قبيل اعياد و جشنها و تعطيلات، بهانه مناسبی را برای نمايش آثار بعضاً ارزشمند سينمايی فراهم می کند.

بسياری از آثار سينمايی روز جهان که با معيارهای پخش جمهوری اسلامی منافاتی نداشته باشد و با دستکاري هايی امکان عرضه آنها باشد، در کمترين فاصله از پخش جهانی آن و با دست و دلبازی فراوان، بر روی صفحه تلويزيون مردم نقش می بندد.

در زمانه ای که خانه نشينی و گرايش به تفريحات خانگی، عادت غالب ايرانيان شده است و حضور در اجتماع، زحمات و عوارضی دارد که جماعت از شرکت در آن تا حد ممکن اجتناب می کنند، نمايش آثار جذاب و برتر سينمايی از تلويزيون، محيطی دوست داشتنی و مطبوع را برای زاويه امن خانه فراهم می کند.

در حالی که برای حمايت از توليدات داخلی سينمای ايران تدابير فراوانی به کار بسته می شود و نمايش فيلم های سينمايی روز جهان در سينماها با دشواري های بسياری ميسر است، تلويزيون ايران، بی مهابا و با دست و دلبازی و بی اعتنا به تدابير مديران سينمايی، به پخش اين آثار می پردازد و عملاً بسياری از سياستهای حمايتی سينمای ايران را نقض می کند.

فیلم های پخش شده از تلویزیون ایران شامل آثار سرگرم کننده در گونه های خانوادگی، کودک، حادثه ای، کمدی، علمی تخيلی، رزمی و آثار ارزشمند کلاسيک، تاريخی، فلسفی، هنری می شوند.

با اين همه، آيا به دليل رقابت نابرابر سينما و تلويزيون، و توجه به توليدات داخلی، حق است که حتی نمايش آثار ارزشمند سينمای جهان را زير سؤال بريم؟

واقعيت آن است که نمايش بسياری آثار هنری و نخبه گرا در برنامه های تخصصی شبکه های مختلف سيما، فرصت مطلوبی را برای شيفتگان سينمای فرهنگی و جويندگان اين حرفه فراهم آورده است.

طبقه بندی برنامه ها

در حال حاضر برنامه هايی که به نمايش فيلم های سينمايی از تلويزيون می پردازند، در چند گروه قرار می گيرند:

ـ اوقات ثابتی که سالهاست ويژه پخش فيلم سينمايی است، از جمله؛ عصرهای جمعه از شبکه يک يا سه شنبه شبها از شبکه دو که معمولا آثار عامه پسند در قالبهای خانوادگی يا حادثه ای را شامل می شود.
ـ مناسبتهای مختلفی مانند نوروز، تابستان، جشنهای انقلاب، مناسبتها و اعياد ملی و مذهبی که بهانه ای می شوند برای پخش آثار سينمايی از تلويزيون. در اين ايام، معمولاً مسئولان شبکه ها سعی می کنند فيلمهای مناسب آن ايام و اعياد فراهم کنند؛ اما گاهی فيلمهای سينمايی نمايش داده شده ارتباط مستقيمی نيز با آن مناسبت ندارند.

گاه برخی مناسبتها خود بهانه ای می شوند برای تهيه مجموعه ای از آثار سينمايی که روزانه يا شبانه در ساعات خاصی به نمايش در می آيد. از جمله، مجموعه های شبانه ای که چند سالی است تحت عنوان جشنواره تابستانی (يا نوروزی) فيلمهای سينمايی شبکه دو پخش می شود.

ـ اما تعدادی برنامه ويژه در شبکه های مختلف، به نمايش آثار شاخص و معمولاً ارزشمند سينمای ايران و جهان می پردازند و به نحوی فراتر از ارائه صرف فيلم قرار می گيرند. در اين برنامه ها عموماً از زاويه تخصصی به فيلم و سينما نگريسته می شود و بحثهای تحليلی و کارشناسانه حول آن صورت می گيرد. برنامه هايی چون؛ سينما چهار، سينما يک، صد فيلم، سينما ماورا، سينما صامت در اين گروه قرار می گيرند.

در ابتدا و لابه لای برنامه، معمولاً اطلاعات مناسبی در باره فيلم، تاريخچه و طبقه بندی موضوعی اثر، کارگردان و برخی عوامل فيلم، توسط گوينده يا مجری داده می شود و در کنار آن نقد و تحليل فيلم توسط کارشناسان ميهمان برنامه ارائه می شود.

هرچند همواره مباحث تحليلی کارشناسان از عمق و غنای مناسبی برخوردار نيست و بسا که گفتارهای کارشناسی توسط افرادی ادا می شود که الزاماً متخصص آن سينما، کشور، گونه يا طبقه خاص نيستند؛ با اين همه، بخش کارشناسی اين برنامه ها معمولاً ضميمه مطلوبی برای دوستداران و کاوشگران سينمای فرهنگی محسوب می شود.

برنامه های پشت صحنه

به جز نمايش آثار سينمايی، ويژه برنامه هايی نيز در باره هنر ـ صنعت سينما به طور مداوم از تلويزيون ايران پخش می شود.

در سالهايی نه چندان دور، رسم نامطلوبی در تلويزيون ايران باب بود که به بهانه بررسی و تحليل يک فيلم، پاره هايی از يک فيلم سينمايی را پخش می کردند و در لابه لای آن قطعات، به تحليل فيلم (و چه بسا تخطئه محتوای فيلم و نگاه فيلمساز) می پرداختند.

اين شيوه گرچه در اين دوره به طور کامل منسوخ نشده و هنوز رد آن در برنامه هايی چون: سينما سياست در شبکه سه و پرده شيشه ای در شبکه يک ديده می شود، اما امروزه پرداختن به موضوع فيلم و سينما در برنامه های تلويزيونی سر و شکل مناسبتری يافته است.

در اين ميان برنامه‌های متنوعی، با استفاده از جذابيتهای جانبی پرداخت يک اثر سينمايی، آموزشهای مطلوبی از هنر صنعت سينما ارائه می دهند.

برخی برنامه ها چون: بدلکاران و سينمای حرفه ای با دستاويز قرار دادن جاذبه های جلوه های ويژه و صحنه های خارق العاده، پشت صحنه سينما را هويدا می کنند، و برخی نيز با ارائه ميزگردها و بحثهای تخصصی دامنه دار، به کاوش در حرفه سينما و سينماگران می پردازند. برنامه هايی چون برداشت دو (شبکه دو) و سينما جشنواره (شبکه پنج) از اين دست است.

از طرفی برنامه های تخصصی ديگری نيز ويژه فيلم کوتاه (سينمايی ديگر از شبکه دو) و فيلم مستند (مستند چهار از شبکه چهار) در اين ميان قرار می گيرند.

محدوده های نمايش

هرچند برنامه سازان تلويزيون می کوشند آثاری مناسب سياست های پخش سيمای جمهوری اسلامی را بيابند، اما همواره آثار شاخص سينمای جهان اين شيوه را همراهی نمی کند و به ناچار، مميزی در اين مرحله رخ می نمايد؛ از حذف صحنه های مسئله دار گرفته تا تغيير قاب تصوير برای پوشاندن زوايای ممنوعه، از تغيير موسيقی و صدای فيلم گرفته تا تغيير داستان و مفهوم کلی و روابط شخصيتها.

	اتاق پسر ار نانی مورتی پس از حذف صحنه ها و دیالوگ هایی از تلویزیون ایران پخش شده است

برنامه های تخصصی نمايش آثار سينمايی در ایران

سينما چهار

هرچند مجموعه های مشابهی پيشتر از تلويزيون ايران پخش می شد، اما قديمی ترين و آشناترين برنامه تخصصی موجود، سينما چهار است که از سال ۱۳۷۸ پخش ناپيوسته آن از شبکه چهار آغاز شده است.

الگوی عام برنامه هايی از اين دست از سينما چهار گرفته شده است. مقدمه ای در باره فيلم و کارگردان و تاريخچه فيلم توسط گوينده يا مجری گفته می شود، ميهمانان معرفی می شوند و گفتار اوليه خود را در باره فيلم ارائه می دهند، فيلم نمايش داده می شود و در آخر توسط کارشناسان مورد نقد و تحليل مشروح قرار می گيرد.

بسياری از آثار ارزشمند سينمای ايران و جهان در اين برنامه عرضه شده است. از جمله: محاکمه اورسون ولز، چشمان بدون چهره ژرژ فرانژو، قول شون پن، باران ساز فرانسيس فورد کاپولا، رودخانه مرموز کلينت ايستوود، چارلی و کارخانه شکلات سازی تيم برتون، چه کسی ليبرتی والانس را کشت جان فورد و ابله کوروساوا.

سينما يک

برنامه ديگری که تا حد زيادی برپايه الگو، شيوه و موضوع سينما چهار ساخته شده، سينما يک است که از سال ۱۳۸۱ پخش آن از شبکه يک سيما آغاز شده و اخيراً دوره جديد آن از سرگرفته شده است.

اين برنامه نيز با همراهی کارشناسان ميهمان و به مدد نويسندگان و محققان خود، ضمن ارائه اطلاعات مناسب، تحليل کارشناسان را نيز با فيلم همراه می کند.

از آثاری که در اين برنامه به نمايش درآمده می توان به: دورافتاده رابرت زمه کيس، رونين جان فرانکن هايمر، سالوادور اوليور استون، قاتلين پيرزن برداران کوئن، خاطرات موتورسيکلت والتر سالس، بی خوابی کريستوفر نولان، اتاق پسر نانی مورتی، من سام هستم جسی نلسون، گلن گری گلن راس جيمز فولی و ترافيک ژاک تاتی اشاره کرد.

	برنامه سینمای دیگر به پخش آثار سینمایی دنیا می پرداخت

سينما ماورا

برنامه ديگری که هر هفته از شبکه چهار به نمايش آثار نخبه گرای سينمای جهان می پردازد، سينما ماورا است. تفاوت اين برنامه با مجموعه های مشابه، موضوع ويژه آن است که سعی می کند به آثاری بپردازد که امور ماوراءالطبيعه و نشانه های معنوی را مورد توجه قرار می دهند.

اين مجموعه از سال ۱۳۸۴ در پی پا گرفتن موج تازه تشويق توليدات دينی و مذهبی که منجر به ابداع واژه «معناگرا» در سينمای ايران شد، به راه افتاده است.

قالب اين برنامه نيز همچنان نمايش فيلم و ارائه اطلاعات و نقد و بررسی فيلم به مدد مححققان و کارشناسان ميهمان برنامه است.

از آثار قابل توجه اين مجموعه می توان به هفت ديويد فينچر، بارش سنگها کن لوچ، موهبت الهی نيک هام، فرستاده ای از آسمان کريگ کلايد، آب تيره والتر سالس و روز هشتم ژاکو ون دورمل اشاره کرد.

صد فيلم

از ديگر برنامه های تخصصی سينما، صد فيلم است که پخش آن از سال ۱۳۸۳ از شبکه سه سيما آغاز شد. سازندگان اين برنامه قصد داشتند در قياس با برنامه های نخبه گرای مشابه، با توجه بيشتر به جاذبه های عامه پسند، صد فيلم از آثار برتر سينمای جهان را گلچين کنند و نمايش دهند. اما مدتی است که اين برنامه، پيش از دست يابی به عدد صد، متوقف شده است.

از جمله آثار ارزشمندی که در اين برنامه به نمايش درآمده است می توان به: ارتباط فرانسوی ويليام فريدکين، خوب، بد، زشت سرجيو لئونه، پرواز برفراز آشيانه فاخته ميلوش فورمن، پرندگان آلفرد هيچکاک، همشهری کين اورسون ولز، داشتن و نداشتن هاوارد هاوکس، جيب بر روبر برسون، سينما پاراديزو جوزپه تورناتوره و ... اشاره کرد.