BBCPersian.com

از دوران باستان هنر مجسمه سازی مورد توجه ايرانيان بوده است. بسياری از ما با نقش برجسته های به جای مانده از تخت جمشيد، مجسمه داريوش، سرباز مفرغی ساسانی، اسب بالدار و بسياری نمونه های ديگر آشنايی داريم، ولی هنر مجسمه سازی ايران تنها همين ها نبوده است.

شايد بتوان اولين آثار مجسمه سازی را کاسه ها و ظروف گلی ای دانست که چهار هزار سال قبل از ميلاد مسيح توسط انسانهای ساکن تپه های سيلک کاشان به وجود آمده بود اما با اين حال اوج شکوفايی اين هنر در دوره هخامنشی بود به طوريکه هنرمندان زيادی به سفارش پادشاهان آن دوره به ايران سفر کرده بودند.

با حمله اعراب به ايران در دوره ساسانيان، اين هنر که از نظر مسلمانان آن زمان، نشانه هايی از بت پرستی و کفر در آن ديده می شد، تحريم شد و هنرمندان به کنج خانه ها رانده شدند.

پس از گذشت چندين قرن و با پذيرش تمدن ايرانی از جانب اعراب مسلمان سکنی گزيده در ايران، هنر مجسمه سازی به بهانه های گوناگون، ولی متفاوت از قبل، سر از آستين هنرمندان بيرون آورد. اما اين مجسمه سازی با آنچه قبلا وجود داشت کاملا متفاوت بود. در اين دوران مجسمه سازی به صورت کاربردی در آمده بود و به صورت دق الباب، ظروف و وسايلی که در زندگی روزمره از آنها استفاده می شد، خودنمايی می کرد.

با شروع قرن بيستم، هنرهای تجسمی و بالطبع هنر مجسمه سازی دچار تحولات اجتماعی عمده ای شدند و هنرمندان مجسمه ساز امکان بيشتری برای مطرح کردن خود پيدا کردند. به تقليد از شهرهای صنعتی جهان و با حمايت شاهان قاجار و پهلوی، نصب مجسمه به تدريج در ميادين شهرهای ايران نيز رواج پيدا کرد. البته موضوع بيشتر اين مجسمه ها شاهان آن دوران بودند.

ولی تمام هنر مجسمه سازی به شاه سازی محدود نشد، و هنرمندانی هم بودند که مسير خاص خود را دنبال می کردند.

مجسمه هايی به سبک کلاسيک مانند سر، بدن انسان و حيوانات، آثاری است که در آن دوران خلق می شد و از پايه گذاران اين سبک می توان از ابوالحسن صديق و علی اکبر صنعتی زاده نام برد.

در دهه های سی و چهل شمسی، ايران نيز از جريانهای تازه هنری جهان بی تأثير نماند. اولين فارغ التحصيلان هنرستان های تجسمی که برای ادامه تحصيلات به اروپا و آمريکا سفر کرده بودند با کوله باری از ايده های جديد و تجربه به ايران بازگشتند. از شناخته شده ترين اين هنرمندان پرويز تناولی است که با نگاهی مدرن به نمادهای سنتی، زبان بصری جديدی را خلق کرد.

مدرنيزم به تدريج به تار و پود هنرهای تجسمی ايران رسوخ می کرد و جريانهای نو در حال شکل گيری بودند. تا سال ۵۷ که انقلاب ايران به وقوع پيوست.

بعد از انقلاب اسلامی به فاصله اندکی، انقلاب فرهنگی رخ داد که باعث تعطيلی دانشگاه ها در ايران شد. بسته شدن دانشگاه ها تأثيرات منفی ای بر روند رو به رشد هنرها به جای گذاشت و حتی آموزش و تدريس بسياری از رشته ها مانند موسيقی، نقاشی و مجسمه سازی به زير سئوال رفت.

اما با فروکش کردن التهابات انقلاب، ضرورت آموزش هنرهای تجسمی و موسيقی در جامعه تشخيص داده شد و رشته های هنری در دانشگاه ها يکی پس از ديگری بازگشايی شدند، به جز رشته مجسمه سازی، که عملا تدريس اين رشته متوقف شد.

اين تعطيلی که سه سال به طول انجاميد، دانشجويان و هنرمندان زيادی را خانه نشين و منزوی کرد و حتی بسياری برای گذران زندگی مجبور شدند در رشته های ديگری به فعاليت خود ادامه دهند.

ملک داديار گروسيان هنرمند مجسمه سازی که دوران دانشجويی اش با انقلاب و سال های انقلاب فرهنگی همزمان بود، با تجربه ای که از آن سال ها دارد معتقد است که اين دوران سکوت با وجود اينکه به رشد مجسمه سازی لطمه وارد کرد اما از طرفی نيز آن را متحول کرد. بعد از بازگشايی دوباره رشته مجسمه سازی، انرژی زيادی که در هنرمندان ذخيره شده بود، نيروی خارق العاده ای برای پيشرفت و حرکت در اين رشته شد.

با شروع جنگ ايران و عراق، هنرهای تجسمی باز هم بيش از پيش تحت تأثير شرايط قرار گرفت. جنگ، پرداختن به موضوعات ديگر را تحت الشعاع قرار داد و بسياری از آثار با الهام از مضامين جنگ خلق شد.

ولی فعاليت هنرمندان فقط به موضوعات مرتبط با جنگ محدود نشد و هنرمندانی هم بودند که هرچند اندک، کارهای متفاوتی انجام می دادند.

بعد از پايان جنگ، به تدريج جنب و جوشی درعرصه های هنری ايجاد شد و فضای بازتری برای هنرمندانی با ايده های جديد و نگاه نو فراهم آمد و هنرمندان بار ديگر فرصت ابراز وجود پيدا کردند.

اولين نمايشگاه رسمی مجسمه بعد از انقلاب، در موزه هنرهای معاصر و در سال ۱۳۶۸، جانی تازه به پيکر از نفس افتاده هنر مجسمه سازی بخشيد و هنرمندان را از خلوت کارگاه ها بيرون کشيد.

جوانان زيادی مشتاق يادگيری بودند و برپايی اين نمايشگاه علاقمندان را با آثار مجسمه سازان قديمی بيشتر آشنا کرد و مانند پلی نسل قديم مجسمه سازان را به نسل جديد پيوند داد و به اين ترتيب کم کم مجسمه سازان و هنر مجسمه سازی هويت مستقلی برای خود پيدا کردند.

با اينکه جريان نو پای مدرنيسم با انقلاب ايران متوقف شده بود و جامعه و هنرمندان آن را تجربه نکرده بودند، اما اين مسئله باعث نشد که در اين حيطه فعاليتی انجام نشود و ارتباط با خارج از کشور هر چند اندک به رشد آن کمک کرد.

نيروها و انديشه های جوان چهره مجسمه سازی را دگرگون و سبکهای متنوعی را چه از لحاظ فرم بصری چه از لحاظ ساختار معنايی به وجود آوردند.

به گفته سعيد شهلاپور مدرس دانشگاه و يکی از پيشگامان هنر مجسمه سازی، مجسمه سازان ايرانی در سبکهای بسيار گوناگون و متفاوتی فعاليت می کنند، از مجسمه های کلاسيک و سنتی گرفته تا نگاههای پيشرو و مدرن مانند آثار اينستاليشن (چيدمان)، مفهوم گرا و مينی ماليستی، در مجسمه سازی امروز ايران يافت می شود.

اما متأسفانه با تنوع و سبکهای مختلفی که در هنر مجسمه سازی شاهد آن هستيم، هنرمند نمی تواند ارتباط لازم را با مخاطب برقرار کند. هنر هنوز مختص قشر خاصی در جامعه است و عموم مردم حتی عادت تماشای آثار هنری را نيز ندارند.

سعيد شهلاپور معتقد است که يکی از راه های نزديک کردن مردم به هنر، فراهم آوردن امکانات آموزشی لازم برای عموم جامعه و به خصوص از سنين کودکی و نوجوانی است.

با توجه به اينکه ساختار مجسمه سازی ايران بسيار جوان است، قسمت اعظمی از جامعه مجسمه سازان امروز ايران را نيز جوانان تشکيل می دهند.

ارتباط داشتن اين جوانان با هنر جهان، به رشد و توسعه هنر مجسمه سازی در ايران کمک شايانی می کند و شرکت در نمايشگاهها و بينالهای خارجی می تواند زمينه سازی باشد برای رابطه فرهنگی بيشتر.

با اين ترتيب انتظار می رود که حمايت از هنرمندان جوان در اولويت برنامه های مسئولين فرهنگی قرار گيرد، اما مشکلاتی نيز در اين زمينه وجود دارد.

البته در سالهای اخير با تشکيل انجمن مجسمه سازان، تلاشهای زيادی برای رفع کاستی ها و حمايت از هنرمندان مجسمه ساز صورت گرفته است.

از آنجا که امروزه تقريبا مرز بين هنرها برداشته شده است، هنرمند در محدوده وسيعی امکان فعاليت دارد و مجسمه سازی امروز ايران نيز از اين قاعده مستثنی نبوده است.

آثار هنری عرضه شده ممکن است با ذهنيتی که بيننده سنتی از هنر مجسمه سازی دارد، کاملا متفاوت باشد ولی ادامه اين روند، در رشد آگاهی هنری مردم در آينده مؤثر خواهد بود.

خدمات