هوشمند هنرکار منتقد فيلم

مواضع جديد فرهنگی

	بعد از آن ورود نرم و آشتی جويانه صفار هرندی، حملات يکباره او به مديران و سياستهای فرهنگی دوره قبل غافلگيرانه می‌نمود

بعد از آن ورود نرم و آشتی جويانه صفار هرندی، وزير تازه رسيده ارشاد، حملات يکباره او به مديران و سياستهای فرهنگی دوره قبل غافلگيرانه می‌نمود. هر چند اين موضعگيری، هماهنگ و يکپارچه با انتقادهای تند ديگر اعضای کابينه احمدی نژاد صورت می‌گرفت.

در عين حال مصوبه شديد شورای انقلاب فرهنگی با اين موج تقابل همراه شد. جدا از بخشهايی در اين مصوبه که، به گونه‌ای البته شديدتر، تکرار مواضع اخلاقی و سياسی حاکم در حوزه فرهنگ بود؛ از جمله اشاره به ظواهر اخلاقی و ممنوعيت اشاعه خشونت و مصرف مواد مخدر و مشروبات الکلی ... بخشی بود که دست کم در طرح آن، تازه می‌نمود: "توزيع و نمايش فيلمهايی که به تبليغ مکاتبی همچون سکولاريسم، ليبراليسم، نيهليسم يا فمينيسم می‌پردازند و فرهنگهای اصيل جوامع شرقی (دينی) را تخريب و تحقير می‌کنند، ممنوع است."

چنين حکم غريبی بيش از آن که بازتاب گونه‌ای منع فرهنگی از موضع اخلاقی، دينی و يا حتی سياسی باشد، بيشتر تقابلی تئوريک با برخی مکاتب و انديشه‌ها جلوه می‌کرد که ظاهراً هنوز مصداقهای قاطع ضديت فرهنگی آنها با فرهنگ مقبول و پذيرفته شده جمهوری اسلامی ايران اثبات نشده است. کدام بخش از ليبراليسم و يا کدام شاخه از فمينيسم جزو محدوده‌های ممنوعه است؟

با توجه به کلی بودن چنين حکمی و امکان استنباطهای متفاوت، بسياری از دست‌اندرکاران سينمای ايران، آن را غيرقابل اجرا پنداشتند. هر چند به نظر می‌رسد همين حالت کلی و قابل تفسير بودن آن خود می‌تواند به عاملی برای تشديد عمل جديد نسبت به حوزه‌های فرهنگی و تنگتر شدن تنگناها بيانجامد؛ ضمن آنکه با توجه به امکان تفسير به رأی آن، حداقل در برخی مواقع، بهانه‌ای برای صدور آرای شخصی، با نصب برچسب‌های مخاطره‌آميز فراهم کند.

با اين همه، انتقادهای وزير ارشاد از شرايط پيشين و صدور حکم تازه شورای عالی انقلاب فرهنگی را تا حدی می‌توان روشنگر مواضع دولت نسبت به وادی فرهنگ دانست و اين، تصويری را برای توليد کنندگان آثار هنری نمودار می‌کند که بايد با احتياط بيشتر و مراعات نگاههای سختگيرانه در اين حوزه عمل کنند. هر چند هنوز جزئيات برنامه فرهنگی جديد، دست کم در عرصه سينما، برای تهيه کنندگان و فيلمسازان معلوم نشده است.

اکران پاييز ـ تقابل آثار کيفی با آثار سطحی

	بهرام رادان و فاطمه معتمد آريا در نمايی از گيلانه

اکران فصل پاييز هر چند به لحاظ کيفی به پای اکران تابستان نرسيد، اما با وجود تداوم نمايش چند اثر معتبر از فصل پيش، مجموعه نسبتاً پرباری را اندوخت.

در حالی که اکران فيلمهای خيلی دور خيلی نزديک رضا ميرکريمی و بيد مجنون مجيد مجيدی به فصل پاييز کشيده شد، نمايش آثاری چون گيلانه رخشان بنی اعتماد و محسن عبدالوهاب، کافه ترانزيت کامبوزيا پرتوی و ديشب باباتو ديدم آيدا رسول صدرعاملی، و در روزهای پايانی اضافه شدن يک بوس کوچولو بهمن فرمان آرا و مکس سامان مقدم غنايی به اکران پاييزه داد تا عليرغم حضور آثار کم ارزش و سطحی، سينمای ايران مواضعی برای دفاع داشته باشد.

به جز اينها، شکلات افشين شرکت، آگواريوم ايرج قادری، حکم مسعود کيميايی و عروس فراری بهرام کاظمی فيلمهای ديگری بودند که نمايش‌شان در پاييز آغاز شد.

از جمله آثار خارجی که به طور پراکنده و در نتيجه کم اثر بر پرده رفت، می‌توان به روز نهم اثر فولکر شلوندروف اشاره کرد که در بيست و سومين جشنواره فيلم فجر سه سيمرغ بلورين را در بخش بين الملل تصاحب کرده بود.

استقبال از اکران پاييز

	پرويز پرستويی در بيد مجنون

گرچه هنوز آمار رسمی و کامل فروش پاييزه اعلام نشده است، با اين حال با توجه به آمار روزمره ای که اعلام می‌شود، به نظر می‌رسد که فروش پاييزه برخلاف معمول نسبت به فروش تابستان نه تنها رشدی نداشته که کاهش اندکی هم داشته است.

با وجود توجه ويژه سينماداران و قرار گرفتن تعداد زيادی از سينماهای کشور، آگواريوم ايرج قادری پرفروش‌ترين فيلم فصل پاييز بوده است. به نظر می‌رسد که همچنان مؤلفه‌های "فيلمفارسی"، هادی ذائقه تماشاگران سينمای ايران است.

اما از طرفی استقبال بالنسبه خوب از برخی آثار کيفی، از جمله: گيلانه، بيد مجنون،خيلی دور خيلی نزديک و کافه ترانزيت، نشان دهنده جاذبه‌ای متفاوت در اين گونه آثار، دست کم برای بخشی از مخاطبان سينمای ايران است.

در اين حال، آيا استقبال از آثار معتبر سينمای ايران نشانگر ارتقای سليقه تماشاگران است؟ و يا فروش آثار سطحی اين سينما، گويای آن است که در همچنان بر همان پاشنه می‌چرخد؟ واقعيت اين است که ذائقه مخاطبان عام سينمای ايران اکنون هم پذيرای برخی از آثار کيفی اين سينما، و هم هنوز طالب تمهای کهنه، ولی بازسازی شده فيلمفارسی است.

اما، برخی از سازندگان آثار مطرح دوره اخير همچون مجيد مجيدی، رخشان بنی اعتماد، رضا ميرکريمی و تعدادی ديگر به تقابل با خط مروج آثار "سطحی و مبتذل" برخاسته و خواستار پشتيبانی فرهنگی و اقتصادی از آثار معتبر سينمای ايران شده اند.

به نظر می‌رسد اگر هم آوايی در چنين موضعی با اتکاء و پشتيبانی چند فيلمساز مقبول و مورد اعتماد نظام ـ رضا ميرکريمی، مجيد مجيدی، ابراهيم حاتمی‌کيا .... ـ در فضای موجود فرهنگی بعد از خاتمی دوام آورد و خود در برخورد با موانع سخت مميزی و تنگناهای تعريف شده فرسوده نشود، می‌تواند به موج تازه‌ای در سينمای پيشروی ايران منجر شود؛ و چه بسا در اين ميان راه برای تازه واردينی که حرفهای نويی دارند نيز گشوده شود.

رونق دوباره جشنواره ها

	پارسا پيروزفر در اشک سرما

با تثبيت دولت و راهبری مديران جديد، جشنواره های پرشمار سينمای ايران بار ديگر رونق گرفت.

در ابتدای فصل، بيستمين دوره جشنواره کودک اصفهان برگزار شد. با وجود هيئتهای کارشناسی سينمای کودک و داوران کودک و نوجوان، بار ديگر بيشترين جوايز جشنواره به آثاری دور از دنيای کودکان و دغدغه های آنان تعلق گرفت.

اگر ديشب باباتو ديدم آيدا رسول صدرعاملی را تاحدی نزديک به نوجوانان بدانيم، مرثيه برف جميل رستمی، اساساً با دنيای کودکان در هر دوره ای بيگانه است. با اين همه اين دو اثر بيشترين جوايز جشنواره کودک را از آن خود کردند.

بيست و دومين دوره جشنواره فيلم کوتاه نيز، در آبان ماه در تهران برگزار شد؛ در حالی که گزيده ای از برنامه جشنواره در شهرهای ساری، شاهرود و زاهدان نيز به نمايش درآمد. در اين دوره بيش از ۳۵۰ فيلم از ۷۰ کشور جهان شرکت داشتند.

و سرانجام، دهمين جشنواره فيلم دفاع مقدس، پس از کش و قوسهای فراوان و تعويق چندباره تاريخ برگزاری، در آذر ماه، در تهران برپا شد. موفقترين آثار جشنواره در اين دوره گيلانه و اشک سرما ساخته عزيزالله حميدنژاد بود.

ضمن آن که ابراهيم حاتمی کيا، عليرغم قهر و غيبت او، به عنوان برترين کارگردان تاريخ سينمای دفاع مقدس شناخته شد.

به جز اينها، جشنواره های فيلم صد(فيلمهای صد ثانيه ای)، طلای سرخ، رضوی(آثار دينی)، ايدز ... از جمله ديگر جشنواره های متعددی بودند که در پاييز امسال برگزار شدند.

آن سوی آبها

	همايون ارشادی در سيمای زنی در دور دست

با وجود کاهش جذابيت سينمای ايران برای عرصه‌های بين المللی، حضور پاييزه فيلمهای ايرانی باز هم به نسبت ايام گذشته کم رنگ‌تر شده است.

در جشنواره غيررقابتی لندن که از نوزده اکتبر تا سوم نوامبر برگزار شد. دو فيلم بيدار شو آرزو کيانوش عياری و سيمای زنی در دور دست علی مصفا از ايران حضور داشتند.

فيلم سکس و فلسفه محسن مخملباف که محصول مشترک ايران و تاجيکستان و فرانسه بود نيز در اين جشنواره به نمايش درآمد. ضمن آنکه چرخی، ساخته کارگردان ايرانی، رامين بحرانی از سينمای آمريکا نيز بر پرده رفت.

شايد دو فيلم اخير را نتوان چندان حاصل سينمای ايران محسوب کرد؛ چرا که نه توليد اين کشور است و نه حتی در شرايط موجود امکان نمايش آن در ايران وجود دارد.

جزيره آهنی محمد رسول اف، هر چند هنوز نمايش آن در ايران ممنوع است، اما موفق شد جايزه بهترين فيلم جشنواره بين المللی هند را از آن خود کند. در اين جشنواره فرامرز قريبيان بازيگر ايرانی به عنوان داور حضور داشت.

اما از ديگر بازتابهای در خور اهميت سينمای ايران در آن سوی آبها، برپايی جشنواره فيلمهای باستان شناسی ايران در برلين بود. اهميت خاص اين همايش و تفاوت آن با ساير برنامه‌های مشابه در اين بود که اين بار ظاهراً نه از زاويه قوم نگاری بدوی، بلکه با توجه به تمدن باستانی ايران اين جشنواره پا گرفته بود.

در اين جشنواره به بررسی تفاوتهای ديدگاه فيلمسازان ايرانی با غربی نسبت به دستاوردهای تمدن ايران پرداخته شده بود. اين جشنواره از ۱۷ تا ۱۹ اکتبر به همت موسسه باستان شناسی آلمان برپا شد.