جواد اعرابی کارشناس تئاتر

اعتقاد به گفتگو و نقش فرهيختگان و هنرمندان و فرهنگيان در توليد فکر و انديشه و هنر و بستر سازی برای ارائه آن به مخاطب و جامعه از جانب دولت، سرآغاز جهش فرهنگی در سال ۱۳۷۶ شد؛ تا جايی که عطاء الله مهاجرانی اولين وزير ارشاد دولت محمد خاتمی اعلام کرد که اهالی فرهنگ و هنر ميزبان و سياستمداران ميهمان آنها هستند.

تئاتر نيز مانند ساير جريانات فرهنگی و هنری در دولت محمد خاتمی با شاخص های ۱- ترغيب جوانان به مشارکت در عرصه هنری ۲- بازگشت پيش کسوتان به صحنه ۳- احترام به تنوع آرا و گونه های مختلف تئاتر ۴- ايجاد حق انتخاب برای تماشاگر کار خود را آغاز کرد. ولی تئاتر هم مانند آنها دچار فراز و نشيب هايی شد، ولی هيچ گاه به نقطه قبل از دولت خاتمی برنگشت.

بهرام بيضايی پس از نزديک به بيست سال دوری، در دوران رياست جمهوری محمد خاتمی به صحنه تئاتر آمد

در اين دوران بهرام بيضايی پس از نزديک به بيست سال دوری به صحنه تئاتر آمد و صحنه های تئاتر شاهد حضور پيش کسوتانی مانند حميد سمندريان، علی نصيريان، بهزاد فراهانی، رضا ژيان، مهدی هاشمی، حميد مظفری و... بود.

دوران هشت ساله خاتمی علاوه بر بازگشت پيش کسوتان تئاتر به صحنه، زمينه رشد و شناخت نيروهای جوان و تازه مانند محمد يعقوبی، حامد محمدطاهری، جلال تهرانی، اصغر دشتی، پانته آ بهرام و... را فراهم کرد.

استقبال تماشاچيان در سال های اوليه نشان دهنده اين موضوع بود که با تنوع آرا و گونه های مختلف تئاتری و اعتماد به پديدآورنده های آثار هنری می توان به رشد تئاتر اميدوار بود.

انتخاب موضوعات نمايشی که مردم در اجتماع با آن درگير بودند، نقش مهمی را جهت رشد تماشاچی در تئاتر دارا بود. افزايش تعداد نمايش ها و کاهش تعداد تماشاچيان دليل خوبی در اين باره است.

گرايش به تئاتر ژورناليستی و فاصله گرفتن از تئاتر انديشه در اين دوره نيز به چشم خورد. حضور بازيگران تلويزيون وسينما در کنار بازگشت بازيگران قديمی تئاتر از سينما و تلويزيون به صحنه از نکات قابل توجه اين دوره و جايگاه تئاتر در ميان بازيگران است.

با توجه به اينکه محمد خاتمی نظريه گفتگوی تمدن ها را مطرح کرده بود و تئاتر مناسب ترين گونه هنر در اين زمينه است، عدم اختصاص بودجه مناسب به تئاتر از نکات قابل انتقاد به دولت خاتمی است.

هادی مرزبان خاطرات هنرپيشه نقش دوم نوشته بهرام بيضايی را در تالار سنگلج بر روی صحنه برد

در اين دوران تالار سنگلج که مدت ها بود کاری در آن صورت نمی گرفت، دوباره فعال شده بيشتر نمايش های سنتی و ملی را پوشش می داد. خانه نمايش در اداره تئاتر که ويژه کارهای تجربی بود، دوباره راه اندازی شد و ساختمان اداره تئاتر که به خاطر اختلاف با مالک آن در آستانه تعطيلی رفته بود با اعتراض تئاتری ها از مالک آن برای تئاتر خريداری شد.

بنياد رودکی که مجموعه تالار وحدت و موزه آزادی تحت نظر آن است، فعال تر از گذشته شد. اجرای شمس پرنده ،يوسف و زليخا به کارگردانی پری صابری، نوبت ديوانگی به کارگردانی هادی مرزبان، رابعه به کارگردانی حسين سحرخيز که می توان آنها را اپرت ايرانی ناميد، از اقدامات بنياد رودکی بود.

ولی مهمترين اقدام بنياد تأسيس تالار فردوسی مقابل تالار وحدت در بخشی از کارگاه دکور و لباس است. اين تالار ويژه اپرای عروسکی است که با اپرای عروسکی رستم و سهراب به کارگردانی بهروز غريب پور افتتاح شد.

توليد يک سری تئاتر حرفه ای از آثار داود ميرباقری در تماشاخانه مهر وابسته به حوزه هنری و سالن های فرهنگسراها در زمان مسئوليت همزمان محمدعلی زم در حوزه هنری و سازمان فرهنگی – هنری شهرداری از اقدامات مفيد بود که خارج از اختيار دولت ولی در رقابت با آن شکل گرفت که با تغيير مديريت در دوسازمان فوق به گام دوم نرسيد.

مهمترين تالار نمايشی در ايران، تئاتر شهر با ۸ سالن است. بار اصلی تئاتر در ايران را اين مجموعه بر دوش دارد. قرار بود مجموعه ای مانند آن نيز در ونک تأسيس شود که به دست فراموشی سپرده شد.

پوستر دهمين جشنواره بين المللی عروسکی تهران

هفدهمين جشنواره تئاتر فجر در سال ۷۷ تبديل به يک جشنواره بين المللی می شود و از آن سال به بعد گروههای تئاتری خارجی در جشنواره حضور پيدا می کند. اين تغيير در محتوی جشنواره سبب ارتباط بيشتر بين گروههای تئاتری ايران و ديگر کشورها شد.

راه اندازی جشنواره ايران زمين در اهواز در سال ۱۳۷۸ از اقدامات ديگر دوره رياست جمهوری خاتمی بود. اين جشنواره هر سال در آذر ماه برگزار می شد که دور آخر آن با مشکلاتی روبرو شد که به تعطيلی اين جشنواره منجر شد.

اين جشنواره در هردوره يک موضوع محوری داشت که عبارت بودند از: ۱- فردوسی ۲- مولوی ۳- نظامی گنجوی ۴- عطار نيشابوری ۵- فرهنگ و ادب کهن ايران وجهان 6- عبيد زاکانی.

نخستين همايش عاشورايی از ديگر اقدامات دولت خاتمی بود که در سال ۱۳۸۳ افتتاح شد. اين همايش ترکيبی از کارهای نمايشی، نمايشنامه خوانی و سخنرانی و پژوهشی بود.

برگزاری جشن های تئاتر و جشن بازيگر از مهمترين اقدامات خانه تئاتر بوده است

يکی از اقدامات مهم دوره خاتمی تأسيس خانه تئاتر در سال ۱۳۷۸ بود. با ايجاد خانه تئاتر انجمن های بازيگران، کارگردانان، نمايشنامه نويسان، نمايشگران عروسکی، نمايش خيابانی، طراحان صحنه، کارکنان فنی و منتقدان و نويسندگان شکل گرفتند.

بسياری از اعضای خانه تئاتر که از بيمه بی بهره بودند، توسط خانه تئاتر بيمه شدند. تشکيل تعاونی مسکن آخرين اقدام خانه تئاتر برای اعضا بود. تشکيل شورای داوری در خانه تئاتر برای حمايت از اعضا از اقدامات در حال انجام است.

برگزاری جشن های خانه تئاتر، نمايشنامه خوانی، بزرگداشت از پيش کسوتان تئاتر، جلسات سخنرانی در زمينه های مختلف برای ارتقاء دانش حرفه ای اعضا از برنامه های هميشگی خانه تئاتر است.

اعتراض به قرارداد گيشه، برگزاری هفته چخوف با همکاری مرکز هنرهای نمايشی و تشکيل مجمع عمومی از دست اندرکاران تئاتر کشور برای تدوين اساسنامه مرکز ملی تئاتر ايران وابسته به سازمان ITI تحت نظر يونسکو از ديگر اقدامات خانه تئاتر بود.

با تأسيس خانه تئاتر، تصميم گيری در برنامه ريزی در برنامه تئاتر کشور و حمايت از دست اندرکاران تئاتر و ارتقای هنر تئاتر تا حدودی امکان پذير شده است. و اين از اقدامات بياد ماندنی دوره محمد خاتمی است.

تئاتر شهر

گزارش و آمار سال به سال مجموعه تئاتر شهر در دوران رياست جمهوری خاتمی، ملاک ارزيابی خوبی از تئاتر در اين دوران است.

سال ۱۳۷۶: در آغاز دولت اول محمد خاتمی، سه سالن اصلی، چهارسو و تالار کوچک تئاتر شهر فعال بود. در اين سال حسين پاکدل مديريت تئاتر شهر را به جای مجيد جعفری به عهده می گيرد. در اين سال ۲۱ نمايش در اين مجموعه اجرا شد و ۱۲۲ هزار تماشاگر از نمايش ها ديدن می کنند.

عشق آباد به کارگردانی داود ميرباقری با بازی پرويز پرستويی، رسول نجفيان، چيزی شبيه به زندگی به کارگردانی حسين پناهی، آنسوی آينه به کارگردانی آزيتا حاجيان، حماسه بز زنگوله پا به کارگردانی جواد ذوالفقاری در سالن اصلی و کارنامه بندار بيدخش به کارگردانی بهرام بيضايی با بازی پرويز پورحسينی و مهدی هاشمی، آميز قلمدون نوشته اکبر رادی به کارگردانی هادی مرزبان و بازی ايرج راد در سالن چهار سو از نمايش های مطرح سال ۷۶ بودند.

سال ۱۳۷۷: سالن قشقايی بعد از مدتها و پس از بازسازی به مجموعه تئاتر شهر اضافه می شود. و در اين مجموعه سالن جديدی به نام سايه ساخته می شود.

دايره گچی قفقازی به کارگردانی حميد سمندريان - عکس از سيامک زمردی مطلق

در سال ۷۷ تعداد ۵۱ نمايش در مجموعه تئاتر شهر اجرا می شود و تعداد تماشاچيان به ۱۷۷ هزار و 600 نفر افزايش پيدا می کند. دراين سال افراد بيشتری فرصت حضور برروی صحنه را پيدا می کنند.

در اين سال حميد سمندريان پس از ده سال با نمايش دايره گچی قفقازی برتولت برشت به تئاتر برمی گردد و رضا ژيان با نمايش دوستان با محبت به همراهی اکبر عبدی و حميد جبلی بر روی صحنه می رود.

شب روی سنگ فرش خيس نوشته اکبر رادی به کارگردانی هادی مرزبان، عاشق کشون به کارگردانی سياوش تهمورث، شبی در تهران به کارگردانی گلاب آدينه، جنايت و مکافات به کارگردانی ميکائيل شهرستانی در سالن اصلی و همچون کوچه ئی بی انتها به کارگردانی سيروس شاملو، دادگاه نورنبرگ به کارگردانی منيژه محامدی، آرش به کارگردانی قطب الدين صادقی، نيلوفر آبی به کارگردانی حميد امجد، شاعر به کارگردانی مسعود کرامتی با بازی امين تارخ و مهتاب کرامتی و بانو آئويی به کارگردانی بهرام بيضايی در ديگر سالن ها بر روی صحنه می رود.

در اين سال چهره هايی چون شبنم طلوعی با نمايش بازی هفتم و محمد يعقوبی با نمايش زمستان ۶۶ و وحيد رهبانی با نمايش در انتظار گودو در تئاتر ايران مطرح می شوند.

پری صابری در اين دوران نمايشهايی چون يوسف و زليخا و شمس پرنده را بر روی صحنه برد

سال 1378: در اين سال ۵۰ نمايش در مجموعه تئاتر شهر بر روی صحنه می رود. تعداد تماشاچيان ۱۷۴ هزار نفر می شود و نسبت بليت ميهمان به بليتی که از گيشه خريداری می شود، کمتر از گذشته می شود. در اين سال سالن خورشيد به مجموعه تئاتر شهر اضافه می شود.

در اين سال نمايش های دندون طلا به کارگردانی داود ميرباقری، ريچارد سوم به کارگردانی داود رشيدی، دختر گلفروش به کارگردانی پروانه مژده، گل و قداره به کارگردانی بهزاد فراهانی، بازی نوشته استريندبرگ به کارگردانی حميد سمندريان، پستوخانه به کارگردانی حميد امجد، تبار خون و حشمت به کارگردانی آتيلا پسيانی، پانتوميم روی فرش به کارگردانی سيروس شاملو، بازگشتی نيست به کارگردانی منيژه محامدی، مصاحبه به کارگردانی محمد رحمانيان، پابلو نرودا به کارگردانی عليرضا کوشک جلالی، گزارش به آکادمی به کارگردانی فرهاد آئيش، سياها نوشته ژان ژنه به کارگردانی حامد محمد طاهری و رقص کاغذ پاره ها به کارگردانی محمد يعقوبی به نمايش در آمدند.

سال ۷۹: در اين سال رونق تئاتر رو به افول می رود. تعداد تماشاگر به ۱۳۰ هزار کاهش پيدا می کند، در صورتيکه تعداد نمايش ها به ۶۰ نمايش افزايش پيدا می کند.

نمايش های شاخص اين دوره عبارتند از: کمدی شب سيزدهم به کارگردانی حميد امجد، سووشون به کارگردانی منيژه محامدی و در دل باسگ به کارگردانی حسين عاطفی و آتيلا پسيانی در سالن اصلی اجرا می شود.

در سالن های ديگر اين نمايش ها به اجرا در می آيند: پوف و بدنسازی به کارگردانی هوشنگ حسامی، قهوه قجری به کارگردانی آتيلا پسيانی، حوالی کافه شوکا به کارگردانی هوشمند هنرکار، هفت قبييله گمشده به کارگردانی قطب الدين صادقی، شبهای آوينيون به کارگردانی کورش نريمانی، يک مضحکه به کارگردانی رضا کرم رضايی، حسرت، آرزو و رويا به کارگردانی مهدی هاشمی (اولين کارگردانی مهدی هاشمی پس از انقلاب)، هشتمين سفر سندباد نوشته بهرام بيضايی به کارگردانی کيومرث مرادی، هملت به کارگردانی ميکائيل شهرستانی، تق صير و ۳۲ دقيقه از ماجرا به کارگردانی فرهاد آئيش، پس تا فردا نوشته ريما رامين فر و نمايش دل سگ به کارگردانی محمد يعقوبی، شازده کوچولو به کارگردانی گلرخ ميلانی و خط عشق به کارگردانی قطب الدين صادقی.

در اين سال نمايش کودکان در تئاتر شهر ديگر اجرا نمی شود که تأثير منفی در جذب مخاطب در اين مجموعه دارد.

خسرو ضيايی و بهروز بقايی در نماطش قرمز و ديگران به کارگرانی محمد يعقوبی

سال ۸۰: در اين سال تعداد تماشاگران به ۱۰۸ هزار نفر کاهش پيدا می کند. تعدلد نمايش اجرا شده در اين سال ۶۵ تاست. سالن جديدی به نام تالار نو در اين سال به مجموعه تئاتر شهر اضافه می شود.

در سالن اصلی اين نمايش ها اجرا می شود: شام اول – شام آخر به کارگردانی فرهاد آئيش، بازرس به کارگردانی عليرضا کوشک جلالی، قبله عالم به کارگردانی هادی مرزبان، هفت کردار به کارگردانی هرمز هدايت، ديوان تئاترال به کارگردانی محمود استاد محمد، هنر به کارگردانی داود رشيدی.

يک دقيقه سکوت به کارگردانی محمد يعقوبی، رژيسورها نمی ميرند به کارگردانی حسين کيانی، خروس به کارگردانی محمد رحمانيان، مده آ به کارگردانی محسن حسينی، کرگدن به کارگردانی وحيد رهبانی، عشق رو خرپشته به کارگردانی رضا ژيان، سعادت لرزان مردان تيره روز اين ديار به کارگردانی محسن عليخانی، آغامحمدخان کاليگولا به کارگردانی سيروس شاملو، افسون معبد سوخته به کارگردانی کيومرث مرادی، تولد به کارگردانی نادربرهانی مرند، حالت چطوره مش رحيم و گلدونه خانوم به کارگردانی اسماعيل خلج، دير راهبان به کارگردانی مهندس پور و گنگ خوابديده به کارگردانی آتيلا پسيانی در سالن های ديگر تئاتر شهر اجرا شدند.

شب هزار و يکم به کارگردانی بهرام بيضايی - عکس سيامک زمردی مطلق

سال ۸۱: در اين سال ۱۰۵ هزارنفر از ۵۲ نمايش اجرا شده در تئاتر شهر ديدن کردند. کارهای شاخص در سالن اصلی در اين سال خانه برنارد آلبا نوشته فدريکو گارسيا لورکا به کارگردانی چولی ( محصول مشترک ايران وآلمان)، بيتوس بيچاره به کارگردانی حميد مظفری و افشين و بودلف هردو مرده اند به کارگردانی قطب الدين صادقی بود.

هملت به کارگردانی مجيد جعفری، سحوری به کارگردانی قطب الدين صادقی، همان هميشگی به کارگردانی ريما رامين فر، پائيز به کارگردانی نادربرهانی مرند، والس مرده شوران به کارگردانی کورش نريمانی، نفرتی تی به کارگردانی جلال تهرانی، دايره بسته به کارگردانی منيژه محامدی، روز رستاخيز به کارگردانی فرهاد مهندس پور، پچ پچ های پشت جبهه های نبرد به کارگردانی عليرضا نادری و کلفت ها به کارگردانی محمد عاقبتی از نمايش هايی بودند که در سالنهای ديگر مجموعه تئاتر شهر بر روی صحنه رفتند.

در اين سال جلسات نمايش نامه خوانی در کافه تريای سالن اصلی دايرشد که تا سال ۸۴ ادامه پيدا کرد.

سال ۸۲: ۵۲ نمايش در سال ۸۲ برروی صحنه رفت که ۱۱۳ هزار تماشاچی از آن ديدن کرند. در سالن اصلی سوگ سياوش به کارگردانی پری صابری و در مصر برف نمی بارد به کارگردانی علی رفيعی و ضيافت شيطان به کارگردانی امير دژاکام بر روی صحنه رفتند.

شب هزار و يکم به کارگردانی بهرام بيضايی، قهوه تلخ به کارگردانی شبنم طلوعی، داستان های خرس پاندا به کارگردانی تينوش نظم جو، پل به کارگردانی محمد رحمانيان، ايوانف به کارگردانی اکبر زنجانپور، خواب در فنجان خالی به کارگردانی کيومرث مرادی، زائر به کارگردانی حميد امجد، قرمز و ديگران به کارگردانی محمد يعقوبی و بحرالغرايب به کارگردانی آتيلا پسيانی از نمايش هايی بودند که در سالن های ديگر مجموعه تئاتر شهر برروی صحنه رفتند.

سال ۸۳: در اين سال، نمايش های سالن های ديگر مجموعه تئاتر شهر با استقبال بيشتری نسبت به سالن اصلی برخورداربود. در سالن اصلی سه خواهر به کارگردانی اکبر زنجانپور، من از کجا، عشق از کجا به کارگردانی پری صابری و هی مرد گنده گريه نکن به کارگردانی جلال تهرانی ازنمايش هايی بودند که برروی صحنه رفتند.

مهتاب نصيرپور و ترانه عليدوستی (چپ) در نمايش فنز به کارگردانی محمد رحمانيان

نمايش های زمستان به کارگردانی هما روستا ( با بازی حميد مظفری)، حرفه ای ها به کارگردانی بابک محمدی ( بابازی رضا کيانيان)، دخمه شيرين به کارگردانی قطب الدين صادقی، آواز قو به کارگردانی محمد رحمانيان، زمزمه مردگان به کارگردانی سيامک احصايی، تيغ کهنه به کارگردانی نادر برهانی مرند، گل های شمعدانی به کارگردانی محمد يعقوبی، بی شير و شکر به کارگردانی حميد امجد، خانه در گذشته ماست به کارگردانی حامد محمد طاهری و ۲۳۴۲ روز بد به کارگردانی بهروز غريب پور در سالن های ديگر تئاترشهر برروی صحنه رفتند.

سال ۸۴ در اين سال چشم اندازی از پل به کارگردانی منيژه محامدی، مجلس شبيه خوانی استاد نويد ماکان و همسرش رخشيد فرزين به کارگردانی بهرام بيضايی، فنز به کارگردانی محمد رحمانيان، خواتين پنج قلعه به کارگردانی مريم کاظمی از نمايش های اجرا شده دراين سال بوده اند.