سيروس علی نژاد

اين رمان که سرنوشت اجتماعی ايران طی قرن گذشته است از ورای سرگذشت خانواده ای ايرانی بيان شده است.

تعداد شخصيت های داستان بسيار زياد (به قولی صد و بيست تن) است و از بيشتر طبقات جامعه نمونه ای در خود دارد که نويسنده يک يک آنها را به نيروی قلم بر صفحه کاغذ طراحی کرده و به سرانجام رسانده است. خلاصه داستان در هر يک از سه پاره ای که تا کنون خوانده ايم از اين قرار است.

کتاب نخست، عروسی عباس خان، به تهيه مقدمات عروسی پسر منزه السلطنه می گذرد که از خانواده های مرفه اواخر دوره قاجاريه به حساب می آيد.

منزه السلطنه زن حريصی است که نه به شوهر در گذشته اش که معتقد است مال و منالی برای او باقی نگذاشته دلبستگی دارد و نه به برادرش که تصور می کند ارث پدريش را بالا کشيده محبتی نشان می دهد. مشغله فکريش پيدا کردن شوهری با اسم و رسم و نان و آب دار برای دخترش، شمس السلطنه است.

اما وقتی برای مشورت در اين زمينه به منزل دوست متشخص دوران کودکيش خانم منورالدوله می رود، در اثنای صحبت حرف سکينه خانم، جاری منزه السلطنه پيش می آيد که در قزوين زندگی می کند و ثروتمند است و دختری دارد.

منزه السلطنه با شنيدن اين حرف شوهر يابی برای شمس السلطنه را فراموش می کند و تمام فکر و ذکرش متوجه اين می شود که دختر سکينه خانم را برای پسر بزرگش عباس خان بگيرد. از اينجا ابر و باد و مه و خورشيد و فلک در کار می شوند که عروس تازه را با جاه و جلال به خانه بياورند.

کتاب دوم، دده قدم خير، به زندگی دختران شاهزاده اميرزاده خانم می پردازد که از ميان آنها مهر اوليا همسر اميرخان – پسر کوچک منزه السلطنه – شده است.

دده قدم خير – از کنيزان اميرزاده خانم – که زنی است محکم و استوار شخصيت محوری داستان را تشکيل می دهد ولی ماجراهايی که بر ديگر شخصيت ها هم می گذرد هر کدام داستان جذاب و کاملی است: عشق ماه طلعت دختر اول اميرزاده به شوهرش مؤيدالاسلام - ناسازگاری دختر ديگر، مهربانو، با همسرش، ابوالحسن - زناشويی ماه منير با هاشم – زاده شدن فرزند دوم مهراوليا و اميرخان – خود کشی پدر سرور – غم های سردار مفخم و...و...

داستان به سالهايی باز می گردد که دادگستری نوين توسط علی اکبر داور پايه ريزی شده است و به بعد از ماجراهای شهريور بيست پايان می گيرد.

کتاب سوم به سرگذشت نسلی می پردازد که در سالهای پايانی حکومت رضاشاه به دنيا آمده و نوجوانی خود را در ماجراهای حزب توده و دوران مصدق سپری کرده است.

اين کتاب که ماه عسل شهربانو نام دارد شرح ازدواج ناموفقی است که نظاير آن را در دو کتاب نخست هم ديده ايم.

اما اکنون با نسلی سر و کار داريم با تحصيلات عالی در داخل و خارج که روی پای خود ايستاده است و برای حل و فصل چنين مسايلی به شورای خانوادگی نيازی ندارد.

شهربانو دختر امير خان، دانشجوی رياضيات در انگلستان است. تابستان ها به خانواده سر می زند و در يکی از اين سفرها او را به عقد ازدواج ابراهيم در می آورند که دست اندرکار فيلم و سينما و نيم نسلی از شهربانو بزرگتر است.

در لا به لای داستان تعدادی از شخصيت های دو کتاب قبل را که حالا پا به سن گذاشته اند می بينيم، به علاوه با نسل جديد خانواده آشنا می شويم و خويشان سببی تازه خانواده را هم می شناسيم – مثل مادر و پدر و برادر و عمه زاده های ابراهيم – که هر کدام عقايد و سوداهای خود را دارند.

ماجراهای کتاب سوم بيشتر روشنفکرانه و به اقتضای دوره اش آغشته به ماجراهای سياسی روز است ولی مهم تر و برجسته تر از آن تفاوت های نسل نو را با نسل های پيشين و رها شدنش را از قيد و بندهای گذشته نشان می دهد.

بين ماجراهای هر کتاب با کتاب بعدی حدود 20 تا 25 سال فاصله زمانی وجود دارد.