چرا پیمان دفاعی پاکستان و عربستان، هند را نگران کرده است؟

وقتی شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، در ریاض محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، را در آغوش کشید، نمادگرایی این صحنه انکارناپذیر بود.

این آغوش پس از امضای یک «توافق‌نامه راهبردی دفاعی متقابل» صورت گرفت. توافقی که تنها کشور دارای سلاح هسته‌ای در جهان اسلام را به بلند پروازترین پادشاهی خلیج فارس نزدیک‌تر کرد.

یک مقام ارشد سعودی به خبرگزاری رویترز گفت این پیمان تنها «نهادینه‌سازی همکاری عمیق و دیرینه خارجی» است. اما بسیاری در هند چنین نظری ندارند.

با وجود روابط گرم و هدفمند دهلی با ریاض، این پیمان در بحبوحه‌ خصومت‌های فزاینده با پاکستان، از جمله یک درگیری چهار روزه در اوایل سال جاری، منعقد شده است. هند و پاکستان، همسایگان دارای سلاح هسته‌ای، چندین بار بر سر کشمیر جنگیده‌ و درگیری داشته‌اند. بنابراین هرگونه اقدام عربستان در حمایت از ارتش پاکستان، نگرانی مستقیمی برای هند به شمار می‌رود.

آن‌چه بیش از همه تحلیلگران هندی را نگران کرده، تعهد این پیمان است که می‌گوید: «هرگونه تجاوز به هر یک از دو کشور، تجاوز به هر دو کشور تلقی خواهد شد.»

برهما چلانی، استراتژیست هندی، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «ریاض می‌دانست که هند، پیمان سعودی-پاکستانی را تهدیدی مستقیم برای امنیت خود تلقی خواهد کرد، با این حال آن را پیش برد.»

او می‌گوید: «این اقدام بازتاب‌دهنده قدرت پاکستان نیست، کشوری که همچنان در آستانه ورشکستگی قرار دارد، بلکه بلندپروازی‌های عربستان سعودی را نشان می‌دهد.»

او استدلال می‌کند که بستن پیمان با یک شریک «از پیش وابسته»، برای ریاض هم نیروی انسانی و هم «بیمه هسته‌ای» فراهم می‌آورد و در عین حال به هند، واشنگتن و دیگران نشان می‌دهد که عربستان مسیر خود را دنبال خواهد کرد.

کنوال سیبال، وزیر امور خارجه پیشین هند، این پیمان را «گامی بسیار اشتباه» از سوی عربستان سعودی توصیف کرد و هشدار داد که این می‌تواند پیامدهای جدی برای امنیت ملی هند داشته باشد.

او در ایکس نوشت: «یک پاکستان بی‌ثبات از لحاظ سیاسی و فروپاشیده از لحاظ اقتصادی، به عنوان تامین‌کننده امنیت، گزینه‌ای بسیار خطرناک است. عربستان سعودی می‌داند که این اقدام در هند به‌عنوان تهدیدی علیه امنیت کشور تلقی خواهد شد. با توجه به تنش‌های میان پاکستان و هند، این اقدام سعودی، ماجراجویانه‌ترین اقدام راهبردی است.»

دولت نارندرا مودی در هند موضع محتاطانه‌تری اتخاذ کرده و سخنگوی وزارت خارجه گفته است که دولت «پیامدهای این [پیمان] را برای امنیت ملی و ثبات منطقه‌ای و جهانی بررسی خواهد کرد».

هند همچنین ابراز امیدواری کرده که شراکت راهبردی میان هند و عربستان سعودی «منافع و حساسیت‌های متقابل را در نظر بگیرد.»

اما همه تحلیلگران نگران نیستند. برخی می‌گویند دهلی ممکن است خطرها را بیش از اندازه بزرگ جلوه داده باشد، چرا که ریاض به روابط متوازن ارزش می‌نهد. هند دومین شریک تجاری بزرگ عربستان است و یکی از خریداران اصلی نفت سعودی.

مایکل کوگلمان، تحلیلگر سیاست خارجی، در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی هشدار داد که نباید بیش از حد در این توافق‌نامه تعمق کرد. او گفت: این توافق‌نامه «به طور مستقیم مانع هند نمی‌شود».

او افزود که عربستان سعودی با روابط گسترده‌اش با هند، «قرار نیست وارد اقدامات تلافی‌جویانه خصمانه علیه هند شود.»

با این حال، کوگلمان گفت با جای دادن پاکستان در معماری امنیتی خاورمیانه، این توافق «هند را کیش ‌و مات می‌کند» و همسایه‌اش را به سه حامی متصل می‌کند: چین، ترکیه و حالا عربستان سعودی.

چین و ترکیه در درگیری اخیر با هند، به پاکستان سلاح دادند.

برخی دیگر استدلال می‌کنند که اهمیت واقعی این پیمان کمتر به تهدید فوری برای هند مربوط می‌شود و بیشتر به این موضوع مرتبط است که چگونه آرایش‌های منطقه‌ای را دگرگون می‌کند.

حسین حقانی، سفیر پیشین پاکستان و پژوهشگر موسسه هادسون در واشنگتن دی‌سی و آکادمی دیپلماتیک انور قرقاش در ابوظبی، به بی‌بی‌سی گفت که نگرانی‌های هند «چندوجهی» است.

او هشدار داد که این پیمان می‌تواند عربستان سعودی را به آن‌چه ایالات متحده در دوران جنگ سرد برای پاکستان بود، تبدیل کند: «کشوری با قدرت اقتصادی برای کمک به پاکستان جهت ساخت ارتشی برای رقابت با هند.»

حقانی یادآوری کرد که بسیاری از چیزها به این بستگی دارد که این پیمان چگونه «تجاوز» و «متجاوز» را تعریف می‌کند و آیا ریاض و اسلام‌آباد در این زمینه دیدگاه مشترکی دارند یا نه.

او همچنین هشدار داد که این پیمان می‌تواند روابط اقتصادی و دیپلماتیک پرزحمت هند با ریاض را تحت فشار قرار دهد.

اما همه این پیمان را به‌عنوان یک تغییر اساسی تلقی نمی‌کنند.

محمد مدثر قمر، از مرکز مطالعات غرب آسیا در دانشگاه جواهر لعل نهرو دهلی، می‌گوید: «این پیمان تنها رسمیت‌بخشی به تفاهم دیرینه میان عربستان سعودی و پاکستان است که به دهه ۱۹۶۰ بازمی‌گردد.»

در واقع، این دو کشور رابطه‌ای پایدار بر پایه همکاری‌های دفاعی دارند. از استقرار نیروهای پاکستانی در دهه ۱۹۶۰ تا اعزام کماندوها برای سرکوب شورش مسجدالحرام در سال ۱۹۷۹ با هم همکاری کرده‌اند.

ریاض از آن زمان تاکنون از پاکستان سلاح خریده، از افسران پاکستانی برای تقویت نیروی هوایی عربستان بهره گرفته و پاکستان را به‌عنوان هم‌پیمان ایدئولوژیک و شریک امنیتی پرورانده است.

در سال ۲۰۱۷، ریاض یک فرمانده بازنشسته ارتش پاکستان را برای رهبری ائتلاف ضد داعش تحت حمایت عربستان منصوب کرد.

حسین حقانی پژوهشگر موسسه هادسون می‌گوید که پشتیبانی سیاسی، اقتصادی و نظامی عربستان، پایه این وابستگی را در طول دهه‌ها بنا نهاده است.

او می‌گوید: «از دهه ۱۹۷۰، عربستان سعودی به طور مستمر از اسلام‌آباد حمایت کرده. در جنگ‌های ۱۹۶۵ و ۱۹۷۱ با هند در کنار پاکستان ایستاده، در زمان بحران‌ها کمک‌های اقتصادی ارائه کرده، امکان پرداخت‌های نفتی به تعویق‌افتاده را فراهم کرده و شراکت نظامی نزدیکی را حفظ کرده است.»

فراتر از اتحاد دیرینه، کارشناسان به یک عامل محرک بزرگ‌تر اشاره می‌کنند: کاهش اعتماد به چتر امنیتی ایالات متحده و تردید فزاینده در این‌که آمریکا بتواند یا بخواهد در موقع بحران از خلیج فارس دفاع کند.

حمله اخیر اسرائیل که قطر و دیگر کشورهای حوزه خلیج فارس را به وحشت انداخت، تردیدهای ریاض را تشدید کرد. تردیدهایی که به رقابت دیرینه‌اش با ایران نیز درباره این‌که نمی‌تواند تنها به واشنگتن متکی باشد، دامن زده است.

احمد عبودوه، پژوهشگر ارشد مرکز سیاست امارات و همکار موسسه چتم هاوس، می‌گوید این توافق‌نامه بیش از آن‌که به تعهدات میدانی مربوط شود، نشان‌دهنده نیات سیاسی است.

او به بی‌بی‌سی گفت: «این توافق‌نامه طراحی شده تا پیامی منتقل کند مبنی بر اینکه عربستان سعودی در حال تنوع‌بخشی به مشارکت‌های امنیتی خود است، بدون آن‌که همکاری دفاعی‌اش با ایالات متحده را به خطر بیندازد.»

او افزود: «اگرچه عمق عملیاتی این توافق‌نامه نامشخص است، اما نشان می‌دهد که برداشت عربستان از تهدید در حال تغییر است. عربستان اکنون هم ایران و هم اسرائیل را تهدید می‌بیند و از موقعیت هسته‌ای پاکستان برای تقویت بازدارندگی خود بهره می‌گیرد.»

برای هند، این پیمان ممکن است بازتاب‌های ژئوپولیتیکی گسترده‌تری داشته باشد. عبودوه می‌گوید از منظر دفاعی، هند نیازی به نگرانی ندارد.

او به بی‌بی‌سی گفت که خطر واقعی جای دیگری است: گسترش این ائتلاف ممکن است به سوی شکل‌گیری یک «ناتوی اسلامی» برود که استراتژی «نگاه به غرب» دهلی در حوزه‌های تجارت، سرمایه‌گذاری و گذرگاه‌های راهبردی در خلیج فارس را پیچیده می‌کند.

به گفته عبودوه برای پاکستان، این پیمان نفوذ مالی عربستان را برای تقویت توانمندی‌های نظامی‌اش به خدمت می‌گیرد و از قدرت نرم ریاض برای کسب حمایت سیاسی گسترده‌تر بهره می‌برد و در نتیجه هند نه فقط با پاکستان، بلکه با یک ائتلاف گسترده‌تر از کشورهای مسلمان روبرو می‌شود.

کوگلمان می‌گوید که این پیمان موازنه منطقه‌ای را به سود پاکستان تغییر می‌دهد. هند که از تشکیل اتحادهای رسمی پرهیز می‌کند و روابطش با پاکستان که یک شریک کلیدی ایالات متحده است، بار دیگر رو به وخامت گذاشته، باید سیاست خود را بازنگری کند.

او می‌افزاید: «قطعا هند می‌تواند بر روابط نزدیک با روسیه، اسرائیل، کشورهای خلیج فارس و شرکای کلیدی غربی مانند فرانسه حساب کند.» اما مسئله بیش از آن‌که آسیب‌پذیری بیشتر هند باشد، تقویت موقعیت پاکستان است.

حتی اگر این پیمان تهدید امنیتی فوری برای هند ایجاد نکند، کارشناسان می‌گویند از منظر دیپلماتیک، تصویر خوبی برای دهلی ایجاد نکرده است. این‌که در نهایت چه اتفاقی خواهد افتاد، هنوز مشخص نیست، و دهلی بی‌تردید نظاره‌گر خواهد بود.