نخستین جنگ پهپادی جهان، فصلی تازه‌ در مناقشه هند و پاکستان

نخستین جنگ پهپادی جهان میان دو همسایه مجهز به سلاح هسته‌ای در جنوب آسیا درگرفت.

پنج‌شنبه گذشته هند پاکستان را متهم کرد که موجی از پهپادها و موشک‌ها را به طرف سه پایگاه نظامی در خاک هند و منطقه کشمیر تحت کنترل هند پرتاب کرده است؛ اتهامی که اسلام‌آباد به‌سرعت آن را رد کرد.

در مقابل، پاکستان مدعی شد که ۲۵ پهپاد هند را سرنگون کرده است،‌ اما دهلی درباره این موضوع رسما سکوت اختیار کرد. کارشناسان می‌گویند این حملات متقابل نشانه آغاز مرحله‌ای جدید و خطرناک در رقابت دیرینه دو کشور است؛ مرحله‌ای که در آن دو طرف نه‌ فقط با آتش توپخانه، بلکه با تسلیحات بدون سرنشین، در مرزی ناآرام به یکدیگر حمله می‌کنند.

در حالی که آمریکا و دیگر قدرت‌های جهانی خواستار خویشتنداری دو طرف شدند، منطقه در آستانه تنشی کم‌سابقه قرار گرفته که در آن پهپادها - ساکت، دور از دید و قابل انکار - فصلی تازه در مناقشه هند و پاکستان گشودند.

دو کشور آتش‌بس اعلام کردند اما در فاصله کوتاهی یکدیگر را به نقض آن متهم کردند.

جاهارا ماتیسک، استاد کالج جنگی نیروی دریایی آمریکا، به بی‌بی‌سی گفت: «درگیری هند و پاکستان وارد عصر جدیدی از جنگ پهپادی شده؛ دورانی که در آن، «چشم‌های نامرئی» و دقت تسلیحات بدون سرنشین می‌تواند میزان تنش یا خویشتن‌داری را تعیین کند. در آسمان‌های پرچالش جنوب آسیا، کسی که به مهارت کامل در جنگ پهپادی برسد، نه‌تنها بر میدان نبرد نظارت خواهد داشت، بلکه آن را شکل خواهد داد.»

هند تاکید کرده که حمله موشکی این کشور پاسخی بود به حمله مرگبار گروه‌های شبه‌نظامی به گردشگران هندی در منطقه پهلگام در ماه گذشته، اما اسلام‌آباد هرگونه دخالت در این حمله را رد می‌کند.

ارتش پاکستان روز پنج‌شنبه اعلام کرد که ۲۵ پهپاد هندی را در شهرهای مختلف، از جمله کراچی، لاهور و راولپندی، سرنگون کرده است. گفته می‌شود این پهپادها از نوع هاروپ ساخت اسرائیل بوده‌اند و با استفاده از ابزار فنی و تسلیحاتی، رهگیری و منهدم شده‌اند. هم‌زمان هند مدعی شده که چندین رادار و سامانه پدافند هوایی پاکستان، از جمله در لاهور، را از کار انداخته است؛ ادعایی که اسلام‌آباد آن را تکذیب می‌کند.

موشک‌ها و بمب‌های هدایت‌شونده با لیزر، پهپادها و هواگردهای بدون سرنشین به بخشی جدایی‌ناپذیری از جنگ‌های مدرن تبدیل شده‌اند و دقت و کارآمدی عملیات‌های نظامی را به شکلی چشمگیر افزایش داده‌اند. این ابزار می‌توان مختصات اهداف را برای انجام حملات هوایی ارسال کرد یا در صورت مجهز بودن، مستقیما با نشان‌گذاری لیزری هدف را مشخص و امکان درگیری فوری را فراهم کرد.

پهپادها همچنین می‌توانند برای فریب دشمن یا سرکوب سامانه‌های دفاع هوایی به‌کار روند. به این صورت که با ورود به مناطق تحت پوشش دشمن، سامانه‌های راداری آن را فعال و امکان هدف‌گیری آن‌ها را برای تسلیحات دیگری مانند پهپادهای انتحاری یا موشک‌های ضدرادار فراهم می‌کنند.

آقای ماتیسک می‌گوید: «اوکراین و روسیه در جنگ خود از همین روش استفاده می‌کنند. این نقش دوگانه - هدف‌گذاری و تحریک - پهپادها را به عامل تقویت‌کننده قدرت برای تضعیف دفاع هوایی دشمن، بدون به خطر انداختن هواپیماهای سرنشین‌دار تبدیل کرده است.»

کارشناسان می‌گویند ناوگان پهپادی هند عمدتا مبتنی بر پهپادهای شناسایی ساخت اسرائیل مانند آی‌ای‌آی سرچر و هرون است، همراه با مهمات پرسه‌زن مانند هارپی و هاروپ؛ پهپادهایی که در عین حال موشک هم هستند و توانایی انجام شناسایی خودکار و حملات دقیق را دارند. کارشناسان می‌گویند پهپاد هاروپ به طور خاص نماد گذار به سوی جنگ‌هایی با اهداف راهبردی و هدف‌گیری‌های بسیار دقیق است؛ تغییری که اهمیت روزافزون مهمات پرسه‌زن را در نبردهای مدرن بازتاب می‌دهد.

به گفته کارشناسان پهپاد هرون «چشمان هند در ارتفاع بالا» برای نظارت در زمان صلح و عملیات نظامی در دوره جنگ است. مدل سرچر ام‌ک ۲ برای عملیات‌های نظامی در خط مقدم طراحی شده و دارای ۱۸ ساعت پایایی پرواز، برد ۳۰۰ کیلومتر و سقف پرواز ۷۰۰۰ متری است.

با اینکه بسیاری باور دارند شمار پهپادهای تهاجمی هند همچنان «محدود» است، اما توافق ۴ میلیارد دلاری اخیر این کشور با آمریکا برای خرید ۳۱ پهپاد ام‌کیو-۹بی، که قادر به پرواز ۴۰ ساعته و صعود تا ارتفاع ۴۰ هزار پاست، جهشی بزرگ در توان تهاجمی هند است.

به گفته کارشناسان، هند همچنین در حال توسعه راهبردهای مربوط به «پهپادهای خوشه‌ای» است، یعنی استفاده از تعداد زیادی پهپاد کوچک برای در هم شکستن و اشباع سامانه‌های دفاع هوایی دشمن و ایجاد امکان نفوذ تسلیحات موثرتر.

ایجاز حیدر، تحلیلگر دفاعی مستقر در لاهور، به بی‌بی‌سی گفت ناوگان پهپادی پاکستان «گسترده و متنوع» و شامل سامانه‌های بومی و وارداتی است.

او گفت موجودی فعلی شامل «بیش از هزار پهپاد» است که مدل‌هایی از چین، ترکیه و تولیدکنندگان داخلی را در‌بر‌می‌گیرد. از جمله سامانه‌های برجسته می‌توان به پهپاد سی‌اچ-۴ چین، بیرقدار آکینجی ترکیه‌ و پهپادهای بومی پاکستان از جمله براق و شهپر اشاره کرد. همچنین پاکستان مهمات پرسه‌زن خود را توسعه داده و توانمندی‌های تهاجمی‌اش را به شکلی چشمگیر افزایش داده است.

ایجاز حیدر می‌گوید نیروی هوایی پاکستان نزدیک به یک دهه است که فعالانه در حال وارد کردن سامانه‌های بدون سرنشین به عملیات‌ها است. یکی از مهم‌ترین محورهای تمرکز، توسعه پهپادهای موسوم به «هم‌بال وفادار» است؛ پهپادهایی که برای همکاری مستقیم با هواپیماهای سرنشین‌دار طراحی شده‌اند.

آقای ماتیسک معتقد است: «کمک‌های فنی اسرائیل، به ویژه در تامین پهپادهای هاروپ و هرون، نقشی تعیین‌کننده در ارتقای توان پهپادی هند داشته، در حالی که تکیه پاکستان بر سامانه‌های ساخت ترکیه و چین نشان‌دهنده تداوم یک رقابت تسلیحاتی در منطقه است.»

با وجود آنکه حملات اخیر پهپادی هند و پاکستان نشانه‌ای از تشدید چشمگیر تنش و رقابت دو کشور است، کارشناسان می‌گویند این درگیری‌ها تفاوت قابل توجهی با جنگ پهپادی در درگیری روسیه و اوکراین دارد؛ جنگی که در آن پهپادها در مرکز عملیات نظامی قرار گرفته‌اند و هر دو طرف هزاران پهپاد را برای شناسایی، هدف‌گیری و حملات مستقیم به کار می‌برند.

مانوج جوشی، تحلیلگر دفاعی هند، به بی‌بی‌سی گفت: «استفاده از پهپاد به جای جنگنده یا موشک‌های سنگین، نشان‌دهنده انتخاب گزینه‌ای سبک‌تر در پاسخ نظامی است. چون پهپادها قدرت تخریبی کمتری نسبت به هواپیماهای سرنشین‌دار دارند، می‌توان این اقدام را نوعی خویشتن‌داری دانست. اما اگر این فقط مقدمه‌ای برای آغاز یک حمله هوایی بزرگ‌تر باشد، همه‌چیز به‌کلی تغییر خواهد کرد.»

ایجاز حیدر معتقد است فعالیت اخیر پهپادها در جامو «به نظر می‌رسد این اقدام بیشتر پاسخی تاکتیکی به تحریکات فوری باشد، نه اقدامی تلافی‌جویانه تمام‌عیار از طرف پاکستان.»

او می‌گوید: «اگر پاکستان واقعا بخواهد به هند پاسخ تلافی‌جویانه بدهد، همراه با شوک و قدرتی کوبنده خواهد بود. چنین حمله‌ای احتمالا گسترده‌تر است، از چندین بستر عملیاتی - شامل سامانه‌های سرنشین‌دار و بدون سرنشین - استفاده می‌کند و دامنه وسیع‌تری از اهداف را هدف قرار می‌دهد. چنین عملیاتی با هدف ایجاد یک ضربه قاطع انجام می‌شود و نشانه‌ای روشن از عبور از سطح فعلی حملات محدود خواهد بود.»

کارشناسان می‌گویند در حالی که پهپادها میدان نبرد در اوکراین را به شکلی بنیادین دگرگون کرده‌اند، نقش آن‌ها در مناقشه هند و پاکستان همچنان محدود و بیشتر نمادین است. هر دو کشور همچنان از نیروی هوایی سرنشین‌دار خود برای شلیک موشک به سوی یکدیگر استفاده می‌کنند.

مانوج جوشی می‌گوید: «جنگ پهپادی‌ که اکنون شاهد آن هستیم ممکن است چندان ادامه نیابد و شاید تنها آغازی برای یک درگیری بزرگ‌تر باشد.»

او می‌افزاید: «این وضعیت شاید نشانه‌ای از کاهش تنش یا برعکس، آغاز مرحله‌ای از تشدید درگیری‌ها باشد. هر دو سناریو ممکن است اتفاق بیفتد. ما در نقطه‌ای سرنوشت‌ساز ایستاده‌ایم و مسیر پیش رو همچنان نامعلوم است.»

به‌روشنی پیداست که هند در حال گنجاندن پهپادها در راهبرد حملات دقیق خود است؛ راهبردی که امکان هدف‌گیری از راه دور را بدون نیاز به عبور جنگنده‌های سرنشین‌دار از مرز فراهم می‌کند. اما این تحول مهم، پرسش‌های اساسی و نگران‌کننده‌ای را نیز مطرح می‌کند.

جاهارا ماتیسک می‌گوید: «پهپادها هزینه سیاسی و عملیاتی اقدام نظامی را پایین می‌آورند و این امکان را فراهم می‌کنند که بدون وارد کردن کشور به جنگی تمام‌عیار، عملیات شناسایی و حمله انجام شود و در عین حال خطر تشدید درگیری هم مهار شود.»

اما او هشدار می‌دهد: «در عین حال، پهپادها روندهای تازه‌ای از تشدید تنش ایجاد می‌کنند: هر پهپادی که سرنگون شود و هر راداری که کور شود، می‌تواند در این فضای پرتنش میان دو قدرت هسته‌ای به نقطه‌ای برای شعله‌ور شدن بحران تبدیل شود.»