پیمان دفاعی عربستان و پاکستان؛ آغاز تغییر موازنه قدرت در منطقه؟

امضای پیمان دفاعی میان عربستان و پاکستان به دلایل گوناگون بازتاب گسترده‌ای داشته است. برخی ناظران بر این باورند که این توافق استراتژیک می‌تواند آغاز تحولی بزرگ در توازن قوای منطقه‌ای باشد و محاسبات استراتژیک اسرائیل را بر هم بزند.

به اعتقاد شماری از تحلیلگران، امضای این توافق‌نامه نخستین تصمیم دفاعی قدرتمند یک کشور حوزه خلیج فارس پس از حمله اسرائیل به قطر در نهم سپتامبر است.

این حمله اسرائیل، به نگرانی کشورهای خلیج فارس درباره میزان تعهد آمریکا به دفاع از آنان دامن زده است، به ویژه در برابر اقدامات اسرائیل که نشان داد واکنش واشنگتن به آن‌ها غیر قابل پیش‌بینی است.

محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، حمله به دوحه را «تجاوزی وحشیانه» توصیف کرد که «نیازمند پاسخی عربی، اسلامی و بین‌المللی است».

ولینا چاکارووا، مدیر موسسه اتریشی اروپا و سیاست امنیتی، توافق دفاعی عربستان و پاکستان را یک «تحول ژئوپلیتیک ناگهانی و غافلگیرکننده» توصیف کرد که به گفته او نشان می‌دهد ریاض دیگر تنها به «چتر هسته‌ای آمریکا» بسنده نمی‌کند.

چاکارووا در شبکه ایکس نوشت: «با این توافق، خاورمیانه و جنوب آسیا وارد واقعیت ژئوپلیتیک جدیدی می‌شوند.»

مبارک آل عاتی، پژوهشگر سیاسی در عربستان به بی‌بی‌سی گفت: «این توافق تعجب‌آور نیست» و یادآور شد که همکاری عربستان و پاکستان نزدیک به هشتاد سال است که ادامه دارد و همه از آن آگاه هستند.

آل عاتی بر این باور است که آنچه این توافق‌نامه را که به گفته او نقطه اوج این همکاری دیرینه است برجسته کرده، هم‌زمانی آن با «شرایط سیاسی بسیار بحرانی» است که منطقه و جامعه بین‌المللی با آن روبه‌رو هستند.

«تغییر در موازنه قدرت منطقه‌ای»

وزارت دفاع عربستان اعلام کرده است که این توافق «استراتژیک» با هدف گسترش ابعاد همکاری دفاعی میان ریاض و اسلام‌آباد و تقویت بازدارندگی مشترک در برابر هرگونه تجاوز امضا شده و تصریح می‌کند که «هرگونه تجاوز به یکی از دو کشور به منزله تجاوز به هر دوی آن‌هاست».

مبارک آل عاتی در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی به تحولات پیچیده‌ای اشاره کرد که این توافق‌نامه در بستر آن شکل گرفته است؛ هم از نظر «حملات پی‌درپی اسرائیل در منطقه» و هم به تعبیر او رها شدن قطر از سوی متحد راهبردی‌اش یعنی ایالات متحده.

در طول دهه‌ها، روابط آمریکا و شش کشور عضو شورای همکاری خلیج فارس (بحرین، کویت، عمان، قطر، امارات و عربستان سعودی) بر پایه معامله‌ای استوار بود که بر اساس آن واشنگتن مسئولیت حفاظت از این پایتخت‌ها را بر عهده می‌گرفت و در مقابل، از تامین نفت و گاز و بهره‌برداری از بخشی از ثروت‌های هیدروکربنی آنان برخوردار می‌شد.

به نوشته مجله بریتانیایی اکونومیست، نخستین ضربه به این پایه‌های این معامله، در سال ۲۰۱۹ و در پی حملات مورد حمایت ایران به عربستان، و سپس در سال ۲۰۲۲ در امارات رخ داد، بی‌آن‌که هیچ پاسخ قاطع از سوی آمریکا به دنبال داشته باشد.

اکونومیست می‌نویسد کشورهای خلیج فارس اکنون به دنبال تضمینی هستند که نه‌تنها اسرائیل را از تکرار چنین حملاتی علیه قطر یا کشورهای دیگر بازدارد، بلکه امنیتی گسترده‌تر، مطمئن‌تر و پایدارتر برایشان فراهم کند.

آل عاتی،‌ پژوهشگر سعودی، به بی‌بی‌سی گفت: «عربستان نمی‌خواهد در مسائل امنیتی و راهبردی خود به یک متحد وابسته بماند، به همین دلیل گسترش سبد ائتلاف‌هایش را امری حیاتی می‌داند.»

بسیاری از ناظران بر این باورند که توافق‌نامه جدید می‌تواند سرآغاز دگرگونی بزرگی در توازن قوای منطقه‌ای باشد و محاسبات استراتژیک اسرائیل را بر هم بزند.

بر پایه این توافق‌نامه، پاکستان می‌تواند موشک‌ها یا هر یک از سلاح‌های خود را، بدون هیچ استثنایی، در خاک عربستان مستقر کند.

«قدرت تصمیم‌گیری مستقل عربستان»

حسین حقانی، پژوهشگر و عضو اندیشکده هادسون، می‌گوید واژه «استراتژیک» که در توصیف پیمان دفاعی عربستان و پاکستان به کار رفته، شامل استفاده از موشک‌ها و حتی سلاح هسته‌ای می‌شود. او در شبکه ایکس یادآور شد که پاکستان معمولا عبارت «استراتژیک» را برای برنامه‌های موشکی و هسته‌ای خود به کار می‌برد.

با این حال، مبارک آل عاتی در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی تاکید کرد که این توافق‌نامه علیه هیچ قدرت منطقه‌ای یا بین‌المللی نیست، بلکه هدف آن حفظ امنیت اماکن مقدس، دستاوردها و منافع ملت‌های منطقه است.

به گفته این پژوهشگر، توافق‌نامه یادشده نشان‌دهنده «قدرت تصمیم‌گیری حاکمیتی عربستان» است، به این معنا که ریاض قادر است ائتلاف‌های متنوعی را با قدرت‌های مختلف شکل دهد و به یک متحد خاص، هرچند قدرتمند، بسنده نکند.

آل عاتی افزود که این توافق هیچ‌یک از قراردادهای پیشین عربستان با قدرت‌های دیگر را لغو نمی‌کند، بلکه مکمل این توافق‌ها است.

باید توجه داشت که عربستان و پاکستان هر دو از شرکای اصلی در ساختارهای امنیتی منطقه‌ای به رهبری آمریکا به شمار می‌آیند و در زمره مهم‌ترین کشورها در حوزه عملیاتی فرماندهی مرکزی آمریکا، موسوم به «سنتکام»، قرار دارند.

هرچند آمریکا همچنان شریک امنیتی اصلی عربستان به شمار می‌رود، اما به گفته آل عاتی توافق دفاعی با پاکستان، دستاوردهای ژئوپلیتیکی و استراتژیک قابل توجهی برای دو کشور و جهان اسلام به همراه دارد.

او در گفت‌وگوی خود با بی‌بی‌سی همچنین بر «دین مشترک، سرنوشت واحد، اعتماد متقابل و موقعیت جغرافیایی نزدیک به دریای عمان» به‌عنوان عوامل مهم پیونددهنده عربستان و پاکستان تاکید کرد و افزود که «جمعیت بزرگ و پرنفوذ پاکستان در منطقه» نیز از مزیت‌های این اتحاد به شمار می‌رود.

در این میان نباید فراموش کرد که پاکستان تنها کشور دارای اکثریت مسلمان است که به سلاح هسته‌ای دست یافته و بنا بر گزارش وب‌سایت دفاع عربی، بیش از ۱۷۰ کلاهک هسته‌ای و سامانه‌های پرتاب متنوع در اختیار دارد.

در مقابل، عربستان اعلام کرده در حال بررسی افزایش سرمایه‌گذاری‌های خود در پاکستان تا ۲۵ میلیارد دلار در بخش‌های گوناگون است. همچنین صندوق توسعه سعودی قصد دارد میزان سپرده خود نزد بانک مرکزی پاکستان را پیش از موعد تمدید به ۲ میلیارد دلار برساند. به گزارش بلومبرگ علاوه بر این، سرمایه‌گذاری‌های میلیاردی دیگری از سوی عربستان در حوزه معادن و فرآورده‌های نفتی پاکستان نیز در دست بررسی است.

مشارکت تاریخی

به گزارش خبرگزاری رسمی عربستان، پیمان دفاعی جدید با پاکستان «بر پایه شراکت تاریخی نزدیک به هشت دهه، پیوندهای برادری و همبستگی اسلامی، منافع مشترک راهبردی و همکاری دفاعی تنگاتنگ میان دو کشور» امضا شده است.

به باور ناظران، تعهد امنیتی به دفاع از اماکن مقدس در مکه و مدینه «هسته اصلی اتحاد» میان عربستان و پاکستان به شمار می‌رود که در سال ۱۹۵۱ پیمان دوستی امضا کردند.

در دهه ۱۹۶۰ میلادی، برای نخستین بار نیروهای پاکستانی وارد عربستان شدند، اقدامی که در پی نگرانی‌ها از جنگی بود که آن زمان نیروهای مصری در یمن درگیرش بودند.

پس از انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۹۷۹، پیوندها میان ریاض و اسلام‌آباد بیش از پیش تقویت شد، چرا که عربستان نگران رویارویی احتمالی با تهران بود.

در جریان عملیات «طوفان صحرا» (۱۹۹۰–۱۹۹۱)، پاکستان یک واحد نظامی در عربستان مستقر کرد که ماموریت اصلی آن حفاظت از «حرمین شریفین» بود.

در سال ۲۰۱۶ پاکستان به ائتلاف نظامی اسلامی به رهبری عربستان برای مقابله با تروریسم پیوست.

تا سال ۲۰۱۸ بیش از هزار افسر پاکستانی برای آموزش و مشاوره نظامی در خاک عربستان حضور داشتند.

هسته اصلی پیمانی که شامل سایر کشورهای منطقه نیز می‌شود

در مقابل، برخی تحلیلگران با توجه به دهه‌ها حمایت مالی عربستان از بودجه دفاعی پاکستان، به ویژه برای توسعه زرادخانه هسته‌ای این کشور، ریاض را «تامین‌کننده مالی خاموش» برنامه هسته‌ای اسلام‌آباد توصیف می‌کنند.

به نوشته اکونومیست، سال‌هاست که ناظران و دیپلمات‌های پاکستانی تکرار می‌کنند که عربستان می‌تواند از «چتر هسته‌ای پاکستان» بهره‌مند شود، به ویژه با توجه به افزایش نگرانی‌ها از برنامه هسته‌ای ایران.

گزارش‌ها همچنین نشان می‌دهد که علاوه بر عربستان، کشورهای دیگر حوزه خلیج فارس نیز از بودجه دفاعی پاکستان حمایت مالی کرده‌اند.

طلحه عبدالرزاق، پژوهشگر مسائل امنیتی خاورمیانه در دانشگاه اکستر، معتقد است توافق دفاعی عربستان و پاکستان می‌تواند «هسته یک پیمان تازه باشد که کشورهای دیگر منطقه نیز در آینده به آن بپیوندند».

او در پستی در شبکه ایکس این توافق را پیامی دانست مبنی بر اینکه «ضمانت‌های امنیتی آمریکا دیگر جدی گرفته نمی‌شود و کشورهای خلیج فارس در حال تنوع بخشیدن به توافق‌های امنیتی خود در جهانی هستند که با شتاب به سوی چندقطبی‌شدن پیش می‌رود».