کشورهای عضو بریکس در اجلاس کازان روسیه به دنبال چه هستند؟

روسیه با میزبانی اجلاس بریکس در شهر کازان مدعی پیروزی دیپلماتیک شده است. در آنجا ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه با رهبران و مقام‌های خارجی از جمله شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور ترکیه، و آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد نشست و برخاست می‌کند.

بسیاری از ناظران بریکس را -که نام آن از کشور‌های اصلی عضو این گروه یعنی برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی گرفته شده- به عنوان تلاشی برای نمایندگی کشورهای در حال توسعه و ایجاد وزنه‌ای هم‌سنگ در مقابل غرب و گروه هفت تلقی می‌کنند.

با وجود این کشورهای عضو این گروه هر کدام اهداف سیاسی خاص خود را دارند که گاهی با یکدیگر در تضاد است. این اهداف چیست و رهبرانی که در اجلاس کازان شرکت کرده‌اند، به دنبال چه هستند؟ این سوال را از خبرنگاران سرویس جهانی در بخش‌های مختلف بی‌بی‌سی پرسیدیم.

بریکس در کازان: پیروزی نمادین پوتین

گریگور آتانسیان، بی‌بی‌سی روسی

برای ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، این اجلاس فرصتی است تا به غرب و مردم خود نشان دهد که او یک رهبر مطرود نیست و از بقیه جهان منزوی نشده است. این انزوا چیزی است که آمریکا و متحدانش به دنبال آن هستند، اما به نظر می‌رسد که دیپلمات‌ها و وزرای بیش از ۳۰ کشور جنوب جهانی مخالف این دیدگاه هستند.

این کشورها شامل چین، هند، ایران، ترکیه، آفریقای جنوبی، مصر و اتیوپی و تعدادی از کشورهای دیگر است. در حالی که بعضی از این کشورها مانند روسیه از سوی غرب تحریم شده‌اند، برخی دیگر شرکای مهم آمریکا و حتی متحدان ناتو هستند، مانند ترکیه.

تمایل رهبران این کشورها برای بازدید از روسیه و دست دادن با آقای پوتین - یا در مورد نارندرا مودی، در آغوش گرفتن او - نشانه‌ای از این است که حمله غیرقانونی روسیه به اوکراین برای بسیاری از کشورهای جنوب جهانی، تنها یک درگیری منطقه‌ای دیگر است و نه تهدیدی اساسی برای نظم بین‌المللی که در واشنگتن و پایتخت‌های اروپایی از آن سخن می‌گویند.

اما به جز تقویت نمادین جایگاه کرملین، مشخص نیست که گردهمایی بریکس، در عمل چه نتایجی به همراه دارد. با وجود تمام صحبت‌ها درباره توسعه ارزهای جایگزین و به اصطلاح «دلارزدایی» یا به چالش کشیدن سلطه جهانی دلار آمریکا، وب‌سایت این اجلاس به بازدیدکنندگان یادآوری می‌کند که پول نقد همراه داشته باشند چون کارت‌های بانکی مسترکارت و ویزا در روسیه کار نمی‌کنند و «تنها پول نقد به دلار آمریکا یا یورو را می‌توان در اکثر بانک‌های روسیه به روبل تبدیل کرد».

چین از بریکس به عنوان ابزاری برای تغییر نظم جهانی استفاده می‌کند

چن یان، بی‌بی‌سی چین

در این مقطع برای روس‌ها دشوار نبود که بفهمند چین، هرچقدر هم نزدیک به نظر برسد، واقعا نمی‌خواهد در مسائل امنیتی در کنار روسیه بایستد. به عنوان مثال چین به درخواست مکرر آمریکا، صادرات کالاهای دوگانه را به روسیه محدود کرده است.

اما روسیه و چین اغلب وقتی مسئله غرب در میان است هم‌گام می‌شوند و گروه بریکس یک نمونه از این موارد است. اما چین واقعا به دنبال چیست؟

بعد از پایان جنگ جهانی دوم، جهان سیستمی مبتنی بر قوانین ایجاد کرده است که حقوق کشورهای کوچک و حقوق بشر را تضمین می‌کند؛ سیستمی که با مشکلاتی روبرو است، اما توانسته به بقای خود ادامه دهد.

ظهور و شکوفایی چین در نیم‌قرن گذشته با تمایل به جستجوی نظمی همراه بوده است که منافع این کشور را تامین کند.

اما چین خواهان چه نوع نظمی در جهان است؟ به بیان ساده، شی جین‌پینگ می‌خواهد این نظم با حاکمان استبدادی سازگارتر شود. به طور مشخص، پکن به دنبال این نیست که کشورهای دیگر شبیه چین شوند، بلکه می‌خواهد یک سیستم بین‌المللی ایجاد کند که کمتر در امور یک دولت مستقل که استانداردهای حقوق بشری مشابه ندارد، دخالت کند.

به زبان ساده‌تر چین به دنبال «اولویت حاکمیت» به جای «اولویت حقوق بشر» است.

چین برای دستیابی به این هدف چه کاری می‌تواند انجام دهد؟

طرح چین این است که تا جایی که ممکن است کشورهایی با دیدگاه مشابه را گرد هم بیاورد. قدرت اقتصادی و بی‌علاقگی چین به مسائل حقوق بشر مورد توجه بسیاری از کشورهایی است که از سیستم بین‌المللی به سبک‌ آمریکایی خوششان نمی‌آید. در حالی که گروه بریکس به باشگاهی برای هم‌صحبتی با این کشورها تبدیل شده، این هدف با اضافه شدن اعضای جدید آشکارتر می‌شود.

هند می‌خواهد رهبر و میانجی صلح‌ باشد

راگوندرا رائو، بی‌بی‌سی هندی

اجلاس بریکس امسال به طور خاص برای هند مهم است، چون این کشور با دو قدرت بزرگ گروه، یعنی چین و روسیه، روبرو می‌شود.

در این اجلاس، نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند، دیدار دوجانبه‌ای با شی جین‌پینگ، رئیس جمهور چین، دارد.

این اولین دیدار رهبران دو کشور در پنج سال گذشته است و تنها چند روز پس از آن برگزار می‌شود که اعلام شد هند و چین بر سر گشت‌زنی در امتداد «خط کنترل واقعی» - مرز ۳۵۰۰ کیلومتری مبهم و مورد مناقشه در هیمالیا- به توافق رسیده‌اند؛ اختلافی که از سال ۲۰۲۰ روابط دو کشور را تحت‌الشعاع قرار داده است.

هند امیدوار است با دیدار مودی و شی، به تنش‌های مرزی که در چهار سال گذشته بر روابط دو کشور سایه انداخته، پایان دهد.

در قبال روسیه نیز، مشخص است که هند به دنبال تثبیت نقش خود به عنوان یک میانجی صلح در درگیری روسیه و اوکراین است. آقای مودی پس از ورود به کازان به ولادیمیر پوتین گفت که هند آماده ارائه هرگونه کمکی برای حل و فصل این درگیری است.

این واقعیت که آقای مودی اخیرا درباره جنگ روسیه و اوکراین، با رئیس جمهور هر دو کشور صحبت کرده و پیشنهاد کمک داده، نشان می‌دهد که هند به دنبال ایفای نقشی بزرگ‌تر و فعال‌تر در کاهش بحران است.

در حالی که هند به دنبال همکاری استراتژیک و اقتصادی بین کشورهای بریکس است، همچنین تلاش می‌کند خود را به عنوان یک رهبر در میان کشورهای در حال توسعه معرفی کند.

از سوی دیگر، این کشور همچنان بر استقلال خود در سیاست خارجی تاکید می‌کند و با هر دو طرف روسیه و غرب ارتباط دارد، بدون آن که به هیچ یک از آنها بیش از حد نزدیک شود.

بریکس برای آفریقا؛ فرصتی برای داشتن کرسی در باشگاه ویژه جهانی

برونو گارسز، سردبیر شبکه‌های اجتماعی بی‌بی‌سی آفریقا

وقتی آفریقای جنوبی در سال ۲۰۱۰ به عنوان عضو جدیدی به بلوک بریکس پیوست، این موضوع در قاره آفریقا بسیار مهم تلقی شد. هر چند آفریقای جنوبی از نظر اقتصاد، جمعیت و اندازه بسیار کوچک‌تر از چهار عضو دیگر بود، اما ورود آن به بریکس جنبه‌ای نمادی داشت. عضویت رسمی این کشور در روز ۲۴ دسامبر، به‌ گونه‌ای بود که گویی ملتی که آپارتاید را شکست داده بود، یک هدیه کریسمس دریافت کرده بود.

آفریقای جنوبی دارای بهترین زیرساخت‌ها در قاره آفریقا است،‌ منابع معدنی دارد و همین طور تاریخی منحصر به فرد از مبارزه با نژادپرستی و یک میراث استعماری دردناک.

آفریقای جنوبی با پیوستن به بریکس انتظار داشت که سرمایه‌گذاری‌های عظیم چین در بخش‌های مختلف، از بانکداری تا معدن را جذب کند و نقش جدیدی در صحنه جهانی به دست آورد؛ انتظاری که تا حدی برآورده شد.

اما در داخل قاره برخی استدلال می‌کردند که بهتر بود نیجریه، با توجه به بزرگی اقتصاد این کشور، به عنوان عضو بریکس انتخاب می‌شد. ولی این موضوع دیگری است که شاید با گسترش بیشتر این گروه حل شود.

سال گذشته، دو عضو جدید از آفریقا به بریکس اضافه شدند: مصر و اتیوپی. آبی احمد، نخست‌وزیر اتیوپی، عضویت کشورش را به عنوان فرصتی برای مشارکت در «نظم جهانی فراگیر و شکوفا» ستود. این سخن هم ستایش از موقعیت رو به رشد بلوک و اعضای آن بود و هم انتقادی تلویحی از بازیگران بزرگ غربی که ممکن است از دید کشورهای آفریقایی، دیگر چندان به عنوان شرکایی نزدیک و موفق به نظر نیایند.

اما با این دو عضو جدید، بریکس اکنون مجموعه‌ای تازه از «درگیری‌های خانوادگی» هم دارد. این دو کشور بر سر پروژه سد اتیوپی بر روی نیل با هم اختلاف داشته‌اند و هم کدام اتحادهایی را در داخل آفریقا تشکیل داده‌اند که دیگری آن‌ را خصمانه می‌دانند.

با این حال، با وجود اختلافات احتمالی در داخل قاره، ورود به باشگاه بریکس برای کشورهای آفریقایی و فراتر از آن بسیار ارزشمند است. برای اقتصادهای نوظهور – و به‌ویژه اقتصادهای درگیر بحران – عضویت در بریکس فرصتی برای تقویت تجارت و روابط اقتصادی، دریافت خطوط اعتباری ارزان‌تر و جلب توجه در صحنه بین‌المللی در دوره‌ای است که نظم غربی به چالش کشیده می‌شود یا شاید حتی تهدید می‌شود.

برزیل: گسترش حوزه نفوذ

جولیا بارون، بی‌بی‌سی برزیل

بعضی مسائل از زمان تاسیس بریکس برای برزیل مهم بوده‌اند، مانند بازنگری در ترکیب شورای امنیت سازمان ملل متحد. اما از زمان آغاز سومین دوره ریاست جمهوری لولا داسیلوا، مسائل دیگری هم به برنامه دولت اضافه شده‌ تا حوزه نفوذ برزیل در جهان گسترش یابد.

کسب نوعی جایگاه رهبری در جنوب جهانی همواره در دستور کار لولا بوده و به نظر می‌رسد دولت او به صورت جدی روی بریکس و «بانک توسعه جدید» آن حساب کرده تا به این هدف خود برسد.

در این چارچوب تمرکز اصلی برزیل بر کاهش وابستگی جهانی به دلار آمریکا، رهبری مباحث تغییرات اقلیمی و ایفای نقش به عنوان میانجی در درگیری‌های بین‌المللی بوده است.

اما به طور خاص در سال ۲۰۲۴، این کشور با تمرکز بیشتری بر تعریف الزامات اساسی برای عضویت کشورهای جدید در بریکس وارد اجلاس کازان شد. دولت برزیل به دنبال نمایندگی جغرافیایی متوازن‌تری است تا همه اعضای جدید روابط دوستانه‌ای با اعضای اصلی بریکس داشته باشند.

این مسئله برای برزیل مهم است چون قبلا به‌وضوح اعلام کرده بود که قصد دارد نامزدی ونزوئلا و نیکاراگوئه به‌عنوان اعضای وابسته را وتو کند. این دو کشور آمریکای جنوبی که زمانی متحدان لولا بودند، اکنون به دلیل تغییرات اخیر در روابط، از نظر برزیل به‌ عنوان کشورهای نامطلوب به حساب می‌آیند.

بلوک محبوب ایران

کیوان حسینی، بی‌بی‌سی فارسی

همه چیز درباره بریکس برای ایران دلپذیر است. یک بلوک ژئو‌استراتژیک، با دو قدرت هسته‌ای غیرغربی در راس آن، که هدفش به چالش کشیدن نظم جهانی تحت سلطه غرب است و کاملا با دیدگاه رهبر جمهوری اسلامی هم‌خوانی دارد. در واقع آیت‌الله خامنه‌ای سال‌ها قبل از ظهور بریکس، برتری جهانی آمریکا از طریق سلطه دلار را زیر سوال می‌برد.

حکومت اسلامی ایران در بیشتر دوران حیات خود با تحریم‌های شدید، مسدود شدن دارایی‌ها و انواع مختلف فشارهای اقتصادی از سوی آمریکا و تا حدی متحدان اروپایی آن روبرو بوده است.

به دلیل نقش محوری دلار آمریکا در نظام مالی جهانی، آمریکایی‌ها عملا یک دیوار مالی مجازی در اطراف ایران ایجاد کردند و هرگونه تراکنش مالی را با دشواری و پیچیدگی همراه کردند. هر چند بریکس هنوز موفق به تجدید سازمان بازار جهانی و تجارت آزاد با خارج کردن آن از کنترل غرب نشده، اما نشستن رئیس‌جمهور ایران بر سر میز رهبران بریکس، به عنوان نوعی پیروزی نمادین برای ایدئولوژی ضد غربی حکومت تعبیر می‌شود.

با این حال هنگامی که مسعود پزشکیان بر سر این میز می‌نشیند، همه – از جمله خود او – به‌خوبی از تهدیدی جدی که ایران از سوی اسرائیل با آن روبرو است، آگاه هستند. این درگیری تلافی‌جویانه بین ایران و اسرائیل با هر انتقام‌جویی تشدید می‌شود و اکنون نوبت اسرائیل است تا به آخرین حمله موشکی ایران پاسخ دهد.

از زمان حمله، ایران یک کارزار سیاست خارجی تهاجمی و پر‌قدرت برای جلب حمایت بین‌المللی و محدود کردن نفوذ اسرائیل در منطقه به راه انداخته است. با توجه به پویایی کنونی در خاورمیانه، قابل پیش‌بینی است که ایران برای پیشبرد دستور کار خود، تا حد ممکن از نشست بریکس استفاده کند. این دستور کار پیام روشنی دارد: ایران به دنبال تشدید درگیری نیست، اما در صورت تحریک پاسخ خواهد داد.

ترکیه: مکمل اما نه جایگزین

امره تمل، بی‌بی‌سی ترکی

ترکیه با هیئتی بزرگ به رهبری رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور این کشور، در اجلاس بریکس شرکت کرده است. این اجلاس برای ترکیه بسیار مهم است، زیرا آنکارا در حالی که مذاکرات برای پیوستن ترکیه به اتحادیه اروپا متوقف شده، به عضویت در بریکس چشم دوخته است.

ولادیمیر پوتین و رجب طیب اردوغان، روسای جمهور روسیه و ترکیه، در حاشیه اجلاس کازان درباره درخواست عضویت آنکارا گفت‌وگو می‌کنند.

به عنوان گام اولیه برای عضویت در بریکس، ممکن است مکانیزم جدیدی به نام جایگاه شریک به ترکیه پیشنهاد شود.

اردوغان قرار است بار دیگر بر تمایل ترکیه برای همکاری با بریکس تاکید کند و بگوید که آنکارا می‌خواهد در گفت‌وگویی نزدیک با قدرت‌های نوظهور شرق باشد تا بتواند روابط اقتصادی خود را تنوع بخشد.

ترکیه همچنین تاکید دارد که همکاری این کشور با بریکس، نه جایگزین بلکه مکملی برای توافق گمرکی با اتحادیه اروپا است و این کشور با مشارکت در سازمان‌های بین‌المللی مختلف، منافع اقتصادی خود را دنبال می‌کند.