آیا امضای داعش پای حملات کرمان است؟

علی حسینی، بی‌بی‌سی

شیوه معمول داعش در زمینه برعهده ‌گرفتن مسئولیت حملاتی که انجام می‌دهد به دو دسته تقسیم می‌شود: یکی مسئولیت حملات متعددی است که عده قربانیان از نظر کمی و کیفی کم است و دیگری مسئولیت حملاتی که از نظر کیفی و کمی برای‌شان مهم است.

در دسته اول، داعش مسئولیت این حملات را معمولا روز بعد و با تاخیر چندین ساعته برعهده گرفته است.

نگاهی به کانال‌های تلگرام داعش نشان می‌دهد که مثلا مسئولیت حملاتی که در آن چند سرباز طالبان کشته یا زخمی شده‌اند و «اعدام دو جاسوس» ارتش نیجریه را با تاخیر یک روزه و فردای عملیات برعهده گرفته‌اند.

اما مسئولیت حملاتی که از نظر کیفی و کمی برای‌ این گروه مهم بوده است را همان روز برعهده گرفته‌اند.

مثلا وقتی که در ۱۸ اسفند پارسال، محمد داوود مزمل، والی طالبان در ولایت بلخ و از مهم‌ترین فرمانده‌هان حکومت طالبان را در دفتر کارش کشتند، همان‌ روز اعلام کردند که کار آن‌ها بوده است. و یا وقتی در حمله انتحاری در شهریور ۱۴۰۰ در فرودگاه کابل دست‌کم ۹۰ نفر، از جمله ۱۳ سرباز آمریکا، کشته شدند، داعش با انتشار عکس عامل انتحاری، به نام عبدالرحمن لوگری، اعلام کرد که حمله کار آن‌ها بوده است.

اما در مورد انفجارهای کرمان، که هم از نظر کمی و هم کیفی برای داعش مهم بوده، آن‌را با تاخیر برعهده گرفتند، می‌شود گفت این تقریبا خلاف رویه عادی داعش بوده است. اما یک برداشت قابل طرح است و آن بر می‌گردد به پیامی که موسسه الفرقان روز بعد از حمله در کانال‌های تلگرامی داعش نشر کرد: «به‌زودی».

موسسه الفرقان از رسانه‌های وابسته به داعش است با این ویژگی که خبرهای مهم این گروه را اعلام می‌کند. شش ساعت پس از آن‌که اعلام شد قرار است به‌زودی مطلبی نشر شود، اعلامیه صوتی ۳۴ دقیقه‌ای ابی حذیفه انصاری، سخنگوی داعش نشر شد با عنوان: «وقتلوهم حیث ثقفتموهم»، بخشی از آیه ۱۹۱ سوره بقره با این ترجمه: «و آنان را هر کجا یافتید، به قتل برسانید.»

ابی حذیفه انصاری با این اعلامیه با موضوعیت محوری جنگ غزه عملا اعلام کرد که کارزار جدیدی را با عنوان تازه‌ای شروع کرده‌اند.

در گذشته هم دست‌کم به یک مورد می‌توان اشاره کرد که داعش برای جنگ‌هایش نام انتخاب کرده است با عنوان «غزوه الثار للشیخین». مجموعه حملاتی که تحت این عنوان انجام شده بود به خونخواهی و انتقام‌گیری به خاطر کشته شدن دو رهبر این گروه (ابو حسن هاشمی قرشی و ابو حسین حسینی قرشی) انجام می‌شد.

در افغانستان هم طالبان برای جنگ‌های‌شان سالانه اسم انتخاب می‌کردند. عمری (به یاد ملاعمر)، منصوری ( به یاد اختر محمد منصور) جزو همین اسم‌ها بود. جالب این‌که گروه طالبان در دو سال اخیر منتهی به سقوط نظام قبلی افغانستان نام عملیات‌های‌شان «الفتح» بود.

چرا داعش صبر کرد و چرا از ایران به جای «ولایت خراسان» استفاده کرد؟

به نظر می‌رسد در مورد حملات مرگبار کرمان هم داعش صبر کرد تا اول کارزار تازه‌شان را اعلام کنند و سپس مسئولیت عملیات انتحاری کرمان را برعهده بگیرند. موضوعی که این برداشت را تقویت می‌کند موجی از اعلامیه‌هایی است که پس از اعلام کارزار جدید داعش نشر شد.

آمار نشان می‌دهد که در سال ۲۰۲۳ داعش در محدودترین و کم‌فعالیت‌ترین وضعیت خودش قرار داشته است. این گروه در نقاط متفاوت جهان چیزی حدود ۸۰۰ حمله در این سال انجام داد. در حالی که این آمار در پنج سال پیش بیش از ۳۵۰۰ حمله بود.

دیروز پس از اعلامیه سخنگوی داعش، این گروه در ۳۱ مورد اعلامیه مسئولیت حملاتی را در کشورهای افریقایی و آسیایی برعهده گرفت.

موضوع دیگری که در اعلامیه داعش قابل توجه است این است که به جای استفاده از «ولایت خراسان» که در ابتدای اعلامیه‌شان ذکر می‌شود، از کلمه «ایران» استفاده کرده است.

دست‌کم این برای بار دوم است که از کلمه ایران به جای ولایت خراسان به کار برده می‌شود، مورد قبلی در اعلامیه مربوط به حمله به شاه‌چراغ در شیراز بود.

داعش جهان را به دست‌کم ۲۴ نقطه جفرافیایی تقسیم کرده است و از آن‌ها به عنوان «ولایت» نام می‌برد. افغانستان، ایران و پاکستان جزو ولایت خراسان محسوب می‌شود، اما در این اواخر بخشی از پاکستان را در اعلامیه‌هایی با عنوان ولایت خراسان نمی‌گنجانند؛ اقدامی که در مورد ایران هم در دو مورد اخیر عملی شده است.

آیا این به معنای آن است که قرار است «ایران» از نظر تقسیمات جغرافیایی مورد نظر داعش برای فعالیتش به یک منطقه مجزا از «ولایت خراسان» تبدیل شود؟

اگر چنین باشد، به معنای درنظرگرفتن نیرو، لجستیک، محدوده عملیاتی و تعیین مقام‌های ویژه برای ایران است. البته در این زمینه نمی‌توان با قاطعیت ابراز نظر کرد و صرفا در حد برداشت است.

مقام‌های حکومتی ایران مدعی هستند که آبشخور حملات کرمان، اسرائیل است. این برداشت با توجه به قضایای جنگ غزه، طرفداران خودش را دارد، اما هیچ مدرک و سندی در این زمینه ارائه نشده است.

نظر اصلی در این زمینه را خبرگزاری تسنیم ارائه کرده است که گفته می‌شود نزدیک به سپاه پاسداران است.

تسنیم در نوشته‌ای با این عنوان که «بیانیه داعش تحت هدایت صهیونیست‌ها صادر شد» مواردی را درمورد اعلامیه داعش مطرح کرده است. از جمله این‌که «هیچ‌گاه سابقه نداشته که از عبارت ایران در اعلامیه استفاده شود». این ادعا درست نیست و در گذشته استفاده شده است.

نقد دوم تسنیم این است که «سابقه نداشته تصویر عامل تروریست عملیات که اتفاقا در حین عملیات کشته شده به صورت محو شده منتشر شود» این مورد هم درست نیست. مواردی هست که در اعلامیه‌هایی در باره حمله انتحاری در یمن و حمله انغماسی در سوریه، چهره‌های حمله‌کنندگان انتحاری محو شده است.

نکته سوم خبرگزاری تسنیم هم درباره تاخیر در صدور اعلامیه است که درباره آن توضیح داده شد.

شیوه معمول داعش در اعلام مسئولیت حملاتی که از نظر کمی و کیفی مهم است، تقریبا سه مرحله‌ای است. در مرحله اول متن کوتاه چهار، پنج خطی همراه با عکس همان متن نشر می‌شود. در مرحله دوم متن طولانی‌تر همراه با عکس عامل یا عاملان انتحاری نشر می‌شود. در مرحله سوم هم همان متن و عکس افراد انتحاری به‌ صورت عکس یک‌جا نشر می‌شود.

این سه مرحله در مورد قبول مسئولیت حملات کرمان هم دقیقا رعایت شده است.

از همان اول امضای داعش در پای حملات مرگبار کرمان تااندازه‌ای مشخص بود: «دو حمله‌ای یا حملات پی‌هم» و یا هم آن‌طور که بین شماری از خبرنگاران جنگ به اصطلاح مرسوم بود حملات به شیوه بغداد، اشاره به عملیات متعدد دو حمله‌ای داعش در عراق.

ولی حملات کرمان با حملات مشابه یک تفاوت داشت؛ این‌که در گذشته در چنین حملاتی پس از حمله اول، حمله دوم تقریبا در نزدیک حمله نخست و با هدف کشتن امدادرسان‌ها، نیروهای امنیتی و خبرنگاران بوده است. در مورد کرمان، فاصله حملات تقریبا ۳۰۰ متر گزارش شده است. عاملان حمله با درنظرداشت این موضوع که جمعیت هدف، بسیار زیاد است، فارغ از فاصله زمان و مکانی، مهم برای‌شان دو انفجار بوده با قربانی بیشتر.

این حجم زیاد از قربانی‌های غیرنظامی (حدود ۹۰ کشته و ۲۸۰ زخمی) حتی در افغانستان، که به طور متوسط هیچ هفته‌ای بدون انفجار نبود، کم‌پیشینه است.

در افغانستان، که داعش و همچنین طالبان حملات انتحاری بسیار انجام داده‌اند، از شیوه حمله‌های دوگانه‌ خیلی کم استفاده شده است. در حدود دو دهه جنگ شیوه حملات‌ طالبان با داعش فرق می‌کرد. معمولا در ابتدا عامل انتحاری (پیاده یا سوار بر خودرو) مواد همراه خود را منفجر می‌کرد، سپس شماری از افراد مسلح جنگ را شروع می‌کردند.

البته داعش هم از این شیوه جنگ به نحوی متفاوت استفاده کرده و از آن به نام عملیات انغماسی یاد می‌کند: ترکیبی از حملات مسلحانه و در پایان انفجار مواد منفجره همراه حمله‌کننده. حمله اول به شاه‌چراغ در شیراز از همین دست عملیات بود.

امضای دیگر داعش در پای انفجارهای کرمان، استفاده از شیوه عملیات انتحاری است. دستگاه‌های امنیتی ایران روز بعد از رویداد، تایید کردند که عاملان حمله، افراد انتحاری بوده‌اند. در بیانیه داعش هم مشخص است که در هر دو انفجار، افراد انتحاری مواد همراه خود را منفجر کرده‌اند.

در منطقه، دست‌کم سه جریان نظامی از عملیات انتحاری استفاده کرده‌اند: طالبان، داعش و گروهی در بلوچستان.

در مورد جریان وابسته به جندالله در بلوچستان ایران، به جز یک مورد در سال ۱۳۸۷ در سراوان، سال‌هاست که موردی از بمب‌گذاری انتحاری دیده نشده است. اما در پاکستان در حدود یک سال و نیم گذشته دو زن به‌ نام‌های شاری بلوچ و سمیه قلندرانی بلوچ از اعضای «تیپ مجید» وابسته به «ارتش آزادی‌بخش بلوچستان» حملات انتحاری جداگانه‌ای را انجام دادند.

در مورد طالبان هم هیچ نشانه‌ای در دست نیست که ثابت کند طرفدار چنین عملیاتی در کشوری باشد که روابط اقتصادی، امنیتی و سیاسی زیادی را با آن برقرار کرده است. دو طرف جنجال‌های مرزی و آبی بین خود را مدیریت کرده‌اند و در حال حاضر فضا تنش‌آلود نیست.

در این بین می‌ماند داعش؛ فکت‌ها و برداشت‌های مطرح نشان می‌دهد که داعش متهم ردیف اول این حملات است. حمله از نظر زمانی و مکانی مربوط است به چهارمین سال‌روز کشته شدن قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس سپاه، که سال‌ها نقشی ویژه‌ در جنگ علیه داعش در سوریه و عراق داشت.

از نظر نوع قربانی‌ها هم داعش می‌تواند متهم ردیف اول باشد: شیعیان و به گفته داعش «روافض».

قربانی‌های داعش در نقاط متفاوت جهان به چند دسته تقسیم می‌شوند. مهم‌ترین آن‌ها دسته‌بندی دینی-مذهبی است: یهودی‌ها، صلیبی‌ها (مسیحیان)، روافض (شیعیان)، هندوها، سیک‌ها، ایزدی‌ها و ...

در این بین با توجه به این‌که شیعیان در محدوده جغرافیایی فعالیت داعش از ایران و افغانستان گرفته تا سوریه و عراق کم نیستند، می‌توان گفت با توجه به مبنای ایدئولوژیک داعش، شیعیان جزو اهداف اولیه آن‌ها محسوب می‌شوند.

یک روز پس از انفجارهای کرمان، ابی حذیفه انصاری، سخنگوی داعش مرکزی، در اعلامیه صوتی نیم‌ ساعته‌ در مورد جنگ غزه به‌شدت از عملکرد ایران و گروه‌های نیابتی آن در لبنان، سوریه و عراق انتقاد کرد. در همین اعلامیه از جنگ با صلیبی‌ها، یهودی‌ها و همچنین شیعیان هم گفته شد.

به طور کلی برای انجام حملات در ایران بهانه برای داعش بسیار زیاد است. حملاتی که برخی تصور می‌کنند با رضایت تعدادی از کشورهای عربی، آمریکا و اسرائیل همراه است؛ هرچند اغلب آنها این حملات را رسما محکوم کرده‌اند.