لیگ قهرمانان اروپا؛۳۰ سال تغییر برای بزرگ‌ترین جایزه مادی فوتبال اروپا

حالا کمتر کسی به یاد دارد که لیگ قهرمانان فوتبال اروپا از کجا آمد.

حدود سه دهه قبل گاهی پیش می‌آمد که اتحادیه فوتبال اروپا تا ۴۸ ساعت قبل هم نمی‌دانست که کدام تیم‌ها در لیگ قهرمانان اروپا باهم بازی می‌کنند و هنوز بعضی از بازیکنان معتبرترین رقابت باشگاهی دنیا، به طور پاره‌وقت فوتبال بازی می‌کردند.

در اولین دوره مسابقات که فصل ۹۳-۱۹۹۲ بود، دو مرحله حذفی بین ماه‌های سپتامبر و نوامبر برگزار می‌شد. لیدز یونایتد و اشتوتگارت در اولین دور در زمینی بی‌طرف و مقابل ۹۰ هزار صندلی خالی ورزشگاه نوکمپ بارسلونا به مصاف هم رفتند. دلیل این تصمیم تخلف باشگاه آلمانی در رابطه با قانون یوفا مبنی بر به زمین فرستادن فقط سه بازیکن خارجی بود.

هشت تیم در دو گروه چهار تیمی رقابت می‌کردند و بازی‌ها از نوامبر تا آوریل برگزار می‌شد. صدرنشین گروه‌ها در دیدار نهایی باهم بازی می‌کردند. مارسی که قهرمانی‌اش در سال ۱۹۹۳ لیگ فرانسه به دلیل تبانی لغو شده بود، آث میلان را در ۲۶ ماه مه با نتیجه یک بر صفر شکست داد.

رنجرز بدون شکست بود اما با یک امتیاز اختلاف پایین‌تر از مارسی قرار گرفت. آی‌اف‌کی گوتنبرگ هم بعد از میلان در رتبه دوم قرار گرفت.

هاکان میلد، بازیکن سابق باشگاه گوتنبرگ و تیم ملی سوئد گفت: «قبل از بازی خانگی مرحله گروهی مقابل پورتو، من و یک دوستم تا ساعت ۷ سر کار بودیم و بازی ساعت ۸:۴۵ دقیقه بود. ما نیمه حرفه‌ای بودیم. خیلی تمرین می‌کردیم و دست کمی از پورتو نداشتیم ولی وضعیت مالی ما با آن‌ها قابل مقایسه نبود.»

«خبرنگاران پرتغالی آنجا بودند و برای تلویزیون فیلم می‌گرفتند. آن‌ها می‌گفتند که موضوع کار کردن ما باورنکردنی است و غیر ممکن است که بتوانیم پورتو را شکست دهیم. پورتو آن دوره تیم خیلی خوبی داشت»

گوتنبرگ آن مسابقه را یک بر صفر برد.

مسابقات جام اروپا از سال ۱۹۵۵ برگزار می‌شد، اما دیگر نمی‌تواست رضایت تیم‌های بزرگ اروپایی را جلب کند. در دهه ۱۹۸۰ انتقادات زیادی از شکل مسابقات وجود داشت و آث میلان متعلق به سیلویو برلوسکونی سر دسته مخالفانی بود که خواهان دادن جایزه‌های مادی بیشتر بودند.

درخواست آن‌ها (که هنوز هم تا حدی باقی مانده و یکی از دلایل تلاش برای به راه انداختن ایده جنجالی سوپر لیگ اروپا بود) این بود که تیم‌های بزرگ‌تری که درآمد بیشتری به وجود می‌آوردند، باید سهم بیشتری از حق پخش تلویزیونی بگیرند. یوفا آن موقع (درست مثل همین حالا) مجبور بود از یک سو درخواست این تیم‌ها را در نظر بگیرد و از سوی دیگر تلاش کند که رقابت عادلانه بماند.

گرهارد آیگنر که از سال ۱۹۸۹ تا ۲۰۰۳ دبیر کل یوفا بود، می‌گوید: «باشگاه‌ها همیشه با پیشنهادهایی می‌آمدند که شامل بازی‌های بیشتر و طبیعتا درآمد بیشتر بود. ما هنوز سیستم حذفی را در جام اروپا داشتیم و از هر کشور یک تیم وارد مسابقات می‌شد. به بیان دیگر فقط پنج تیم از پنج بازار بزرگ پخش تلویزیونی در تورنمنت بودند. درست مثل سیستم جام برندگان جام اروپا.»

«اما در جام یوفا، برخی کشورها بیشتر از یک نماینده داشتند. مسابقات بیشتری برگزار می‌شد و شانس بالاتری برای مسابقه بین تیم‌هایی که ارزش اقتصادی بالاتری داشتند، وجود داشت. در واقع پتانسیل‌های بیشتری از این مسابقات نسبت به جام اروپا وجود داشت. ادامه آن وضعیت غیرممکن شده بود. متوجه شدیم که اگر یوفا کاری نکند و اوضاع را در دست نگیرد، احتمالا کنترل تمامی تورنمنت‌ها را از دست خواهیم داد.»

شکل جدید مسابقات زاده شد. حتی از اسم آن، لیگ قهرمانان فوتبال اروپا، مشخص بود که مجموعه پخش تلویزیونی مسابقات گسترش قابل توجهی پیدا خواهد کرد و موفقیت بلافاصله از راه رسید.

آیگنر می‌گوید: «می‌خواستیم مسابقات را تا جایی که ممکن است برای طرفداران، باشگاه‌ها و پخش‌کننده‌های تلویزیونی جذاب کنیم. ما از دو کارشناس که کمی قبل "آی‌اس‌ال" (شرکت بین‌المللی بازاریابی ورزشی در سوئیس) را ترک کرده بودند، استفاده کردیم. آن‌ها ایده‌های فوق‌العاده‌ای در مورد شکل جدید مسابقات و چگونگی ارائه کردن آن به جامعه داشتند. ما همچنین نگاهی به شیوه آمریکایی‌ها در مورد برگزاری مسابقه سوپر باول هم داشتیم.»

«نه تنها می‌توانستیم در بخش مالی تغییر به وجود آوریم، بلکه احتمالا در زمینه ارائه مسابقات به مردم و همین طور رفتار تیم‌ها در زمین هم می‌توانستیم تاثیرگذار باشیم.»

«بازیکنان فهمیده بودند که در سطحی متفاوت رقابت می‌کنند. آن‌ها بیشتر به این مسئله توجه داشتند که حالا در پلت‌فرمی هستند که باید مثال زدنی باشند. نمی‌دانم این مسئله هنوز هم به همان منوال است یا نه، ولی آن موقع من حس می‌کردم که محصول تولید شده در زمین به نسبت قبل کیفیت بالاتری دارد.»

آگنر معتقد بود که یوفا ماموریت خود را به پایان رسانده و با حفظ انسجام مسابقات و همین طور جذابیت آن‌ها، رضایت باشگاه‌های بزرگ را هم بدست آورد. اما در فصل ۹۳-۱۹۹۲، بارسلونا، مدافع عنوان قهرمانی، به مرحله گروهی راه پیدا نکرد. این تیم توسط زسکا مسکو حذف شد.

در دو فصل اول لیگ قهرمانان، لیدز و منچستر یونایتد که نماینده‌های انگلیس در مسابقات بودند، نتوانستند از مرحله گروهی صعود کنند. در اولین دوره بازی‌ها در فصل ۹۳-۱۹۹۲ هم تیم‌های اسپانیایی و آلمانی غایب بودند.

یوفا تصمیم گرفت با افزایش سهیمه کشورهای قدرتمند، مسابقات را برای پخش‌کننده‌های تلویزیونی ثروتمند اروپایی جذاب‌تر کند و تغییرات از فصل ۵-۱۹۹۴ شروع شد.

قهرمان هشت کشور اروپایی از جمله انگلیس، ایتالیا، آلمان و اسپانیا به طور مستقیم به مرحله گروهی راه می‌یافتند که از چهار گروه چهار تیمی تشکیل شده بود.

قهرمانان ۲۲ کشور دیگر از جمله نروژ و بلغارستان نیز همگی باید در مسابقات انتخابی شرکت می‌کردند.

بعد در سال ۱۹۹۵ قانون بوسمن موجب شد که فوتبالیست‌های اروپایی بتوانند بدون محددودیت در کشورهای دیگر این قاره بازی کنند. به این ترتیب قانون یوفا مبنی بر استفاده از حداکثر سه بازیکن خارجی (به اضافه دو بازیکن که پنج سال متوالی در آن کشور بازی کرده بودند و سه بازیکن رده جوانان) دور انداخته شد.

استوارت مک‌کال، هافبک باشگاه گلاسکو رنجرز می‌گوید که قانون ۲+۳ می‌توانست زندگی حرفه‌ایش را تغییر دهد. باشگاه اسکاتلندی در سال ۱۹۹۱ با او قرارداد امضا کرد، همان سالی که قانون ۲+۳ تصویب شد.

مک‌کال که حالا ۵۸ ساله‌ است، می‌گوید: «سال ۱۹۸۴ من روی نیمکت تیم زیر ۲۱ سال انگلیس در ترکیه نشسته بودم. کنار خط رفتم و آماده ورود به زمین برای تیم انگلیس بودم. اما داور سوت پایان را زد و نتوانستم بازی کنم. این به من اجازه داد که نظرم را تغییر دهم و ملیت اسکاتلندی را انتخاب کنم. اگر وارد آن مسابقه شده بودم، شاید هرگز نمی‌توانستم برای رنجرز بازی کنم.»

از نظر آیگنر، قانون بوسمن نقشی اساسی در فوتبال اروپا داشت، هرچند که او منکر «اشتباهاتی که یوفا مرتکب شد»، نیز نمی‌شود.

او می‌گوید: «ما از تصمیم قانون اروپا در مورد پرونده بوسمن خبر نداشتیم. آن قانون موجب بهم خوردن توازن شد به این دلیل که باشگاه‌هایی که تا آن زمان می‌توانستند با بازیکنانی که خودشان ساخته بودند در بالاترین سطح رقابت کنند، شروع به از دست دادن استعدادهای جوان‌شان در سنین بسیار پایین کردند.»

«ما همچنین درک درستی از سیستم توزیع پول در بستر ملی نداشتیم، به این دلیل که پولی که به باشگاه‌های اروپایی می‌رسید، فقط نصیب تیم‌هایی می‌شد که در رقابت‌های اروپایی بازی می‌کردند.»

«اشتباه دیگری که ما مرتکب شدیم، دادن چهار سهمیه به باشگاه‌های بزرگ بجای دو سهمیه بود. زمانی که ما سهمیه دو و دو را داشتیم، بقیه کشورها شانس خوبی برای رسیدن به رقابت‌ها را داشتند، اما حالا درهای مسابقات به روی آن‌ها تقریبا بسته است.»

در سال ۱۹۹۷ زمانی که لنارت یوهانسن رئیس فیفا و آیگنر دبیر کل آن بود، نایب قهرمان‌های هشت لیگ برتر اروپا توانستند برای اولین بار به لیگ قهرمانان راه پیدا کنند. هر هشت تیم به آخرین مرحله انتخابی و دور گروهی راه پیدا کردند.

هفت تیم از هشتی تیمی که آن فصل به مرحله یک‌چهارم نهایی رسیدند از «پنج لیگ بزرگ اروپا» (انگلیس، اسپانیا، آلمان، ایتالیا و فرانسه) بودند.

این آغاز یک الگو در مسابقات بود. هر فصل دست‌کم شش تیم از هشت تیم مسابقات از پنج لیگ بزرگ هستند. در چهار دوره هم تمامی تیم‌های مرحله یک‌چهارم از این لیگ‌ها بوده‌اند.

در فصل ۲۰۰۰-۱۹۹۹ تغییرات بیشتری ایجاد شد. چهار تیم از سه لیگ برتر اروپا اجازه حضور در مسابقات را پیدا کردند که دو تیم باید در مرحله انتخابی بازی می‌کردند.

در فصل ۱۰-۲۰۰۹ لیگ قهرمانان، سه تیم از انگلیس، ایتالیا و اسپانیا اجازه حضور مستقیم در مرحله گروهی مسابقات را پیدا کردند. در فصل ۱۹-۲۰۲۸ چهار تیم از چهار لیگ بزرگ اروپا به طور مستقیم به مرحله گروهی فرستاده شدند و تعداد تیم‌های راه‌ یافته از مرحله انتخابی از ۱۰ به ۶ کاهش یافت.

حالا ۱۶ باشگاه از انگلیس، ایتالیا، اسپانیا، ایتالیان و آلمان در مرحله گروهی حاضر هستند. این تغییرها به معنای حضور پررنگ‌تر باشگاه‌های ثروتمند و ستاره‌های بزرگ‌تر در این تورنمنت است.

و تازه تغییرات بزرگ‌تری هم در راه است.

از سال ۲۰۲۴ با گسترده‌تر شدن دوباره مسابقات، مرحله گروهی از لیگ قهرمانان حذف خواهد شد. این مسابقات یک لیگ ۳۶ تیمی خواهد شد که درآن هر تیم ۱۰ بازی مقابل ۱۰ باشگاه متفاوت برگزار می‌کند؛ نیمی در زمین خودی و نیمی در زمین حریفان.

دو سهمیه از چهار سهمیه اضافی به تیم‌هایی داده می‌شوند که از نظر یوفا بهترین نمایش را در فصل قبل داشته‌اند. این فصل احتمال دارد که از آرسنال و آیندهوون دعوت شود.

در تصمیمی جنجالی سهمیه‌ای به تیم‌هایی که بهترین عملکرد را در پنج فصل قبل رقابت‌های اروپایی داشته‌اند، داده می‌شود. سهمیه‌ای که تقریبا همیشه به بزرگ‌ترین و موفق‌ترین باشگاه‌های قاره هدیه داده می‌شود.

میلد ۵۱ ساله که از سال ۱۹۸۹ تا ۲۰۰۵ برای گوتنبرگ بازی می‌کرد و تجربه ۴ دوره حضور در این مسابقات را دارد، گفت: «وضعیت مثل سابق نیست و حالا فوتبال یک صنعت است. این همان صنعت ۳۰ سال پیش نیست. شاید چون سنم بالا رفته این را می‌گویم ولی آن دوره فوتبال واقعی‌تر به نظر می‌رسید. آن فوتبال تقلبی نبود و احساس بیشتری در آن بود.»

بخشی از تصمیم به افزایش تیم‌های لیگ قهرمانان در نتیجه مذاکرات آندره‌آ آنیلی، مالک باشگاه یوونتوس به عنوان رئیس اتحادی باشگاه‌های اروپا بود. آنلیلی البته قبل از اجرای این تصمیم، سمت خود را به دلیل نقشه ۱۲ غول فوتبال اروپا برای برگزاری سوپر لیگ ترک کرد.

این ایده البته هنوز به طور کامل کنار گذاشته نشده است. قرار است که دیوان دادگستری اروپا در بهار آینده حکم کند که آیا یوفا تنها نهادی است که می‌تواند در مورد تورنمنت‌های این قاره تصمیم بگیرد یا نه. اگر حکم طبق میل رئال مادرید، بارسلونا و یوونتوس باشگاه‌هایی که هنوز از برگزاری آن مسابقات انصراف نداده‌اند، باشد، بعید است که لیگ قهرمانان بتواند تولد ۴۰ سالگی خود را جشن بگیرد.