ریکاردو کورزما؛ از ناجی تیم ملی پرتغال، تا مدافع حقوق کولی‌ها

مارکوس آلوز، بی‌بی‌سی

زمانی موبایل برای ریکاردو کورزما جوان که توانایی خریدنش را نداشت، وسیله‌ای لوکس بود.

در ماه مه ۲۰۰۰ او همراه با تیم ملی زیر شانزده سال پرتغال در اسرائیل به سر می‌برد. یکی از شب‌ها، با حال بسیار بد از خواب بیدار شد، اما چون تلفن همراه نداشت، نمی‌توانست با مادرش در لیسبون تماس بگیرد.

در حالی که از تب می‌سوخت، تنها به این فکر می‌کرد که هر چه سریع‌تر به خانه بازگردد.

اما کورزما ماند و با وجود بیماری، در فینال مسابقات قهرمانی زیر شانزده سال اروپا بازی کرد. او دو گل زد و پرتغال در وقت‌های اضافه ۱-۲ جمهوری چک را شکست داد و جام را بالای سر برد.

این دو گل، برای همیشه زندگی او را تغییر داد.

لازلو بولونی، سرمربی رومانیایی که یک سال بعد هدایت اسپورتینگ لیسبون را برعهده گرفت، از روی سکوها در تل‌آویو تماشاگر آن مسابقه بود و تصمیم گرفت کورزما را به تیم بزرگسالان اسپورتینگ ببرد.

در پایان فصل ۲-۲۰۰۱، اسپورتینگ قهرمان شد و کورزما ستاره مسابقاتی بود که راهش برای حضور در تیم‌های برتر اروپا مانند بارسلونا، اینترمیلان و چلسی را هموار کرد.

در طول رقابت‌های یورو ۲۰۱۶، او در همه بازی‌های پرتغال حضور داشت. در یک‌هشتم نهایی مقابل کرواسی گل برتری را زد و پنالتی تعیین کننده مقابل لهستان در مرحله یک‌چهارم نهایی را گل کرد.

در ۳۲ سالگی، به کشورش کمک کرد تا به اولین عنوان مهم خود، یعنی قهرمانی جام ملت‌های اروپا ۲۰۱۶ برسد. اگرچه این قهرمانی نقطه اوج دوران حرفه‌ای او بود. اما خارج از زمین نیز تاثیر شگرفی در جامعه خود داشت.

آن تابستان، برای اولین بار کل مردم پرتغال از بازیکنی که از جامعه کولی‌های روما آمده بود، حمایت ‌کردند. این حمایت، بسیاری را به این فکر واداشت که آیا به نقطه عطفی در جامعه پرتغال رسیده‌اند؟

رناسنا، یکی از شبکه‌های رادیویی مهم پرتغال ‌پرسید: «آیا یک قهرمان فوتبال می‌تواند به پانصد سال نژادپرستی پایان دهد؟»

پیش از دیدار فینال مقابل فرانسه، روزنامه دیاریو دی نوتیسیاس در مقاله‌ای، با اشاره به آندره پیر جینیاک، مهاجم تیم فرانسه که اصالت روما دارد، نوشت: «کولی ما بهتر از کولی‌ آنهاست». و اینگونه بود که هواداران، کورزما و ریشه‌هایش را پذیرفتند.

اما پس از مسابقات، اوضاع بار دیگر تغییر کرد.

ویتور مارکز، بنیان‌گذار و نایب رئیس فعلی جامعه کولی‌های روما پرتغال، می‌گوید: «بدیهی است که افتخار می‌کنیم عضوی از جامعه ما در بالاترین سطح قرار گرفته، با این وجود احساسات متفاوتی را در ما برمی‌انگیزد که توضیح آن آسان نیست.»

«متاسفانه، هنوز هم جامعه ما در پرتغال بسیار مورد تبعیض قرار می‌گیرد. ما دیدیم که تمام کشور ریکاردو را تشویق و نام او را صدا می‌کردند، اما کمی بعد، همان مردم دوباره وقتی یکی از ما کار اشتباهی انجام داد، همه را به چشم جنایتکار دیدند.»

«طبیعی است همه ما به اندازه ریکاردو با استعداد نیستیم که موفق شویم و اگر روزی یک نفر از ما کولی‌ها مرتکب جرمی شود، بلافاصله مردم همه ما را در یک دسته قرار می‌دهند و به عنوان یک مشت جنایتکار ما را نگاه می‌کنند.»

«پرتغال خود را کشوری نژادپرست نمی‌داند، اما به وضوح نوعی نژادپرستی در کشور ما وجود دارد.»

خود کورزما نیز مجبور شده با این قضیه کنار بیاید. او در مصاحبه‌ای در ژوئن ۲۰۱۶ گفت: «هرگز سیگار نکشیده‌ام، مشروب نخورده‌ام، هرگز مواد مخدر را امتحان نکرده‌ام و هرگز هم نخواهم کرد. با اینحال چون از جامعه کولی‌های روما هستم، شایعات بسیاری در مورد من بوجود آورده‌اند.»

کولی‌های روما، اقلیتی قومی هستند که برای مدت طولانی در پرتغال زیسته‌اند، با این حال هنوز هم به نوعی در کشور خود احساس بیگانگی دارند.

در یک نظرسنجی در سال ۲۰۱۶ که توسط آژانس حقوق بنیادی اتحادیه اروپا انجام شد، ۷۱ درصد از جامعه آنها در پنج سال قبل از آن تبعیض را تجربه کرده‌ بودند که بالاترین رقم در بین نه کشور مورد مطالعه بود.

رئیس جمهور پرتغال، مارسلو ربلو دسوزا در سال ۲۰۱۸ اعتراف کرد که استراتژی پرتغال برای ادغام کامل آنها شکست خورده است. روما‌ هراسی، ریشه عمیقی دارد و اخیراً نیز تبدیل به دستاویزی برای منافع سیاسی جناح راست افراطی شده است.

پیمنیو فریرا، فعال جامعه روما، به شبکه تلویزیونی آرتی‌پی گفت: «ما کارت شناسایی داریم، اما اغلب می‌شنویم که مردم می‌گویند "به سرزمین خودت برگرد. ظاهراً سرزمین کولی‌ها منظورشان است، اما من نمی‌دانم چنین سرزمینی کجاست.» احساس ناخواسته بودن بخشی از زندگی روزمره جامعه کولی‌های روما پرتغال است.

تحقیقات انجام شده توسط بنیاد گلبنکیان در سال ۲۰۲۱ نشان داد که بسیاری از مردم، کولی‌های روما را به عنوان همسایگان نامطلوب می‌بینند و آنها را با معتادان به الکل و مواد مخدر مقایسه می‌کنند.

بسیاری از مغازه‌ها، رستوران‌ها و حتی داروخانه‌ها با کارها و برخورد‌های نژادپرستانه سعی در دور نگه داشتن کولی‌ها دارند. آنها این کار را با قرار دادن قورباغه‌های سرامیکی در ورودی خود انجام می‌دهند. زیرا این حیوان در میان کولی‌ها به ویژه مسن‌ترها، سمبل بدشانسی و شیطان است.

یکی از بزرگترین سوپرمارکت‌های زنجیره‌ای پرتغال، مینی‌پرکو، مجبور شد در سال ۲۰۱۹ به دلیل انجام این کار عذرخواهی کند.

مارکز می‌گوید: «ما با این نگرش زندگی می‌کنیم که ملتی بردبار هستیم، اما این یک نگرش بسیار خطرناک است.» «باید فرهنگ‌های یکدیگر را بپذیریم نه اینکه آنها را تحمل کنیم. اگر این ذهنیت را تغییر ندهیم، هرگز برابر نخواهیم بود.»

«ما انقلاب ۲۵ آوریل را داشتیم که به پنجاه سال دیکتاتوری پایان داد و در سال ۱۹۷۴ آزادی را برای پرتغال به ارمغان آورد، اما در حالی که اکثریت قریب به اتفاق شهروندان سود بردند، جامعه کولی‌ها در نهایت فراموش شد.»

«روزی که شرایط برابر تحصیلی و کاری را داشته باشیم، می‌توانیم ادعا کنیم که به اندازه بقیه پرتغالی‌ها پرتغالی هستیم، اما آن روز هنوز برای ما فرا نرسیده است.»

پارسال کمیته اروپایی حقوق اجتماعی اتحادیه اروپا در گزارشی پرتغال را ناقض حق مسکن مناسب برای جامعه رومای این کشور معرفی کرد.

گویاترین مثال آن مربوط به دهکده شمالی توره دو مونکورو است، جایی که در سال ۲۰۰۷ خانواده‌های کولی را از چادرهای خود بیرون و آنها را به ساختمانی که سابقاً زندان بوده، منتقل کردند.

به آنها گفته شده بود که این اسکان موقتی و نهایتاً شش ماه است. آما اکنون بیش از یک دهه است که منتظر اسکان دائمی هستند و بچه‌هایشان مجبور شده‌اند در سلول‌های زندان بزرگ شوند.

طبق گزارش کمیسیون عالی مهاجرت این کشور، در سال ۲۰۱۷، ۳۷ هزار کولی روما در پرتغال وجود داشت. رقمی که با توجه به منابع دیگر بحث‌های گوناگونی بوجود آورده و برخی تخمین می‌زنند که جمعیت آنها دست‌کم سه برابر بیشتر باشد.

آندره ونتورا، رهبر حزب پوپولیست راست افراطی چگا، که در حال حاضر سومین نیروی بزرگ پارلمان پرتغال است، بارها کولی‌ها را مورد انتقاد قرار داده است.

ونتورا که کارشناس سابق فوتبال تلویزیون است، جامعه روما را به سواستفاده از مزایای رفاهی متهم می‌کند. حتی در ابتدای همه‌گیری کرونا، طرح حبس خاصی را برای آنها پیشنهاد کرده بود، زیرا به ادعای او «آنها قوانین را به سختی رعایت می‌کنند.»

کورزما وقتی با او مواجه شد، به او گفت: «پوپولیسم نژادپرستانه و جاه‌طلبی قدرت تو، مردم را در مقابل مردم قرار می‌دهد و تاریخ قبلاً ثابت کرده که این مسیر به نابودی بشریت منجر می‌شود.»

او همچنین در فیسبوک نوشت: «در چندین پویش اعتراضی علیه نژادپرستی شرکت کرده‌ام، نه به این دلیل که خوب به نظر می‌رسد، بلکه به این دلیل که معتقدم همه ما مثل هم و شایسته فرصت‌های یکسان در زندگی هستیم.»

«دوستان چشم خود را باز کنید. از نظر پوپولیسم گل زدن همیشه ساده است، اما در واقعیت نیاز به تاکتیک و تکنیک بالایی دارد.»

کورزما در حال حاضر ۳۸ ساله است و از زمانی که تابستان امسال از تیم ویتوریا گیمارش جدا شد، بدون باشگاه مانده است. اما او یک نماد قدرتمند باقی می‌ماند و از این قدرت برای حمایت از جامعه روما استفاده می‌کند.

او اخیراً از اولین تیم دختران روما که در کشور تشکیل شده، حمایت کرده است.

همچنین موفقیت نینینیو واز مایا، خواننده‌ای رومایی را مورد تقدیر قرار داده است. او در اینستاگرام نوشت: «دیشب یک خواننده رومایی، کولیسئو (بزرگترین سالن کنسرت پورتو) را پر کرد. من به دستاوردهای جامعه روما بسیار افتخار می‌کنم. فقط با سخت کوشی می‌توانیم نژادپرستی را شکست دهیم.»

کورزما هنوز تصمیم بر بازنشستگی ندارد و احتمالاً برای مدتی در فوتبال باقی خواهند ماند. او قصد دارد به محض اینکه کفش‌هایش را آویخت، مربی شود و در کنار آن به مبارزه برای جامعه روما پرتغال ادامه دهد.

مارکز می‌گوید: «به دلیل آزار و اذیت و تخریب فرهنگ، سبک زندگی و حتی هویت ما پیش از انقلاب ۱۹۷۴، مستحق عذرخواهی هستیم.»

«ما دائماً تحت نظر پلیس بودیم و مجبور بودیم مدام در حال حرکت باشیم، زیرا نمی‌توانستیم بیش از ۲۴ ساعت در مکانی بمانیم. بیشترین حمله‌ها در کشور به ما می‌شد.»

«کشورهای دیگر از جامعه روما خود عذرخواهی کرده‌اند، اما پرتغال، نه. فقط می‌توانم امیدوار باشم که روزی، کسی به آنچه ما از سر گذرانده‌ایم و هنوز از سر می‌گذرانیم، توجه کند.»