حماس با وجود تلفات سنگین در جنگ با اسرائیل، بار دیگر کنترل غزه را به دست می‌گیرد

وقتی آتش‌بسی که ایالات متحده تحمیل کرده بود، در ماه اکتبر گذشته جنگ غزه را متوقف کرد، جنگ حماس برای بقا در برابر اسرائیل به نبردی برای کنترل در داخل تغییر مسیر داد.

جنگ، یگان‌های نظامی منظم این گروه را به نیروهای چریکی پراکنده بدل کرده و بیشتر رهبرانش را کشته بود؛ ساختمان‌ها و زیرساخت‌های غزه تا حد زیادی ویران شده، جمعیت آن آواره شده و وضعیت اقتصادی‌اش در ویرانی فرو رفته بود. وزارت بهداشت تحت اداره حماس می‌گوید بیش از ۷۲ هزار نفر از ساکنان غزه در جریان این درگیری‌ها و بر اثر حملات اسرائیل کشته شدند.

چهار ماه بعد از آتش‌بس، ساکنان غزه می‌گویند حماس بار دیگر در حال گسترش کنترل خود بر امنیت، درآمدهای مالیاتی و خدمات دولتی است؛ موضوعی که پرسش‌هایی را درباره راهبرد بلند مدت این گروه و این‌ که آیا آماده است سلاح‌ها و اختیاراتش را کنار بگذارد، آن گونه که اکنون در مرحله دوم طرح صلح دونالد ترامپ الزامی شده، مطرح می‌کند.

محمد دیاب، یک فعال در غزه، گفت: «حماس کنترل بیش از ۹۰ درصد از مناطقی را که در آن حضور دارد، دوباره به دست گرفته است.»

او افزود: «پلیس و نهادهای امنیتی آن‌ها بازگشته‌اند و اکنون در خیابان‌ها حضور دارند، نظم و امنیت را مدیریت می‌کنند و کسانی را که آن‌ها همدست (اسرائیل) و افراد دارای دیدگاه‌های ناهمسو می‌نامند پیگیری و تعقیب می‌کنند. شهروندان برای کارت شناسایی یا امور بهداشتی باید به مقامات حماس مراجعه کنند و این گروه همچنین دوباره در حال اعمال کنترل بر دستگاه قضایی و دادگاه‌هاست.»

در بازارهای سراسر غزه، فروشندگان از گشت‌های منظم پلیس و بازگشت کنترل سختگیرانه بر عوارض و مالیات‌های رسمی سخن می‌گویند.

همه کسانی که در آنجا درباره کنترل حماس در غزه با ما صحبت کردند، خواستند هویتشان پنهان بماند.

یکی از فروشندگان گفت: «بازارها آرام است، اما شهرداری همچنان برای دریافت اجاره ما را تحت فشار قرار می‌دهد.‍»

او گفت: «هر روز به ‌طور تهاجمی سراغ ما می‌آیند، با همان مطالبات و همان قاطعیت، و می‌گویند اگر پرداخت نکنیم ما و کالاهایمان را به خیابان می‌اندازند. آن‌ها ۷۰۰ شکل (۲۲۵ دلار) می‌خواهند. هیچ‌ کدام از ما توان پرداخت آن را نداریم.»

این فروشنده که با همکار ما در شهر غزه صحبت می‌کرد، گفت او و خانواده ۱۲ نفره‌اش از شجاعیه در شرق شهر، جایی که قبلا مغازه‌ای داشت، آواره شده‌اند. شجاعیه امروز دشتی سرشار از آوار است.

یک مرد دیگر که همان نزدیکی سیگار می‌فروخت گفت: هر روز شهرداری می‌آید. می‌گذارم موجودی و فروش را یکی‌یکی، نخ‌به‌نخ بشمارند و بعد بگویند: «من باید به آن‌ها پول بدهم یا بچه‌هایم را سیر کنم؟»

از زمان آتش‌بس، مواد غذایی و برخی کالاهای اساسی آزادانه‌تر وارد غزه می‌شوند. معدود تاجران کلیدی که مجوز واردات از اسرائیل دارند می‌گویند حماس بار دیگر کنترل سختگیرانه‌ای بر اخذ مالیات از واردات اعمال کرده است.

یکی از تاجران که پذیرفت به ‌طور ناشناس جزئیاتی را در اختیار ما بگذارد، گفت علیه کسانی که از پرداخت خودداری می‌کنند، از زور استفاده می‌شود.

او گفت: «مالیات‌هایی که حماس وضع کرده به نوع و مقدار کالا بستگی دارد، اما قیمت‌ها از ۲۰ هزار شکل به بالا شروع می‌شود. اگر تاجری از پرداخت خودداری کند، از زور استفاده می‌شود و در برخی موارد ربوده یا تهدید می‌شود. هیچ‌ کس نمی‌تواند از پرداخت مالیات بر کالاها اجتناب کند.»

او به ما گفت تاجران هنگام بحث درباره پرداخت مالیات از یک رمز برای اشاره به حماس استفاده می‌کنند تا اسرائیل متوجه نشود که پول به این گروه منتقل می‌شود.

محمد دیاب، فعال غزه، گفت: «حماس اکنون پایگاه داده‌ای از همه تاجران واردکننده کالا به نوار غزه دارد. تاجر به ‌صورت نقدی پرداخت می‌کند، نه از طریق انتقال بانکی، تا جریان پول قابل ردیابی نباشد. این گروه به‌ تدریج در حال بازگرداندن سیستمی است که در گذشته وجود داشت، اما دور از کانون توجه تا قابل نظارت نباشد.»

حازم قاسم، سخنگوی حماس، گفت نوار غزه در وضعیت اضطراری قرار دارد و «اقدامات استثنایی» لازم است.

او گفت: «برخی تاجران با اشغالگر [اسرائیلی] ارتباط دارند و تلاش می‌کنند سودهای بیش از حد به دست آورند، بنابراین نهادهای اداری گاهی ناچارند با تاجران غیرهمکار یا کسانی که تعهدات لازم را انجام نمی‌دهند، قاطعانه برخورد کنند. این صرفا موضوعی دولتی است و ارتباطی با حماس ندارد.»

دولت غزه از سال ۲۰۰۷ در اختیار حماس بوده است. پول برای حفظ کنترل این گروه بر قدرت حیاتی است؛ برای پرداخت حقوق‌ها، و بنا به ادعای ارتش اسرائیل، برای هدف نهایی آن یعنی بازسازی ماشین جنگی‌اش.

ناداو شوشانی، سخنگوی ارتش اسرائیل، گفت: «حماس به آتش‌بس به‌ عنوان زمانی برای تجدید قوا نگاه می‌کند تا علیه ما بجنگد.»

او افزود: «به همین دلیل است که دیدن خلع سلاح آن‌ها حیاتی است، زیرا آن‌ها روشن کرده‌اند که اگر سلاح داشته باشند، در آینده از آن استفاده خواهند کرد.»

ارتش اسرائیل می‌گوید حملات روزانه‌ای علیه نیروهایش از سوی حماس انجام می‌شود. از زمان آغاز آتش‌بس، چهار سرباز اسرائیلی کشته شده‌اند.

حماس نیز به نوبه خود به حملات مکرر اسرائیل اشاره می‌کند که وزارت بهداشت غزه می‌گوید به کشته شدن ۶۰۳ فلسطینی منجر شده است.

ارتش اسرائیل اخیرا ویدئویی مبهم منتشر کرد که چندین فرد را در حال دویدن در میان آوارهای غزه نشان می‌داد؛ افرادی که این نیرو آن‌ها را «تروریست‌های مسلح» معرفی کرد که در حال نزدیک شدن به نیروها در منطقه‌ای از غزه بودند که طبق طرح صلح ترامپ به ‌طور موقت تحت کنترل اسرائیل است.

وقتی از سرهنگ دوم شوشانی پرسیده شد آیا دو سال درگیری شدید نظامی نتوانسته توانایی‌های نظامی حماس، یکی از اهداف کلیدی جنگ اسرائیل را نابود کند، گفت این گروه به‌ شدت تضعیف شده، اما اکنون در حال تلاش برای بازسازی است.

او گفت: «این جنگ تا زمانی که حماس خلع سلاح نشود پایان نمی‌یابد. اکنون توافقی برقرار است [و] ما انتظار داریم این اتفاق بیفتد. اگر نه، ابزارهای زیادی روی میز وجود دارد تا اطمینان حاصل شود که این اتفاق می‌افتد.»

هیئت صلح ترامپ، متشکل از سران کشورهایی که در آینده غزه ذی‌نفع هستند، اخیرا نخستین نشست خود را در واشنگتن برگزار کردند.

مرحله بعدی طرح ترامپ برای غزه، از جمله بازسازی آن، به خلع سلاح حماس بستگی دارد، اما مذاکره‌کنندگان همچنان به ‌آرامی در حال بررسی جزئیات این هستند که واگذاری سلاح‌ها در عمل چه معنایی خواهد داشت، حماس سلاح‌ها را به چه کسی تحویل خواهد داد، کدام سلاح‌ها را تحویل خواهد داد و چگونه این روند راستی‌آزمایی خواهد شد.

حازم قاسم، سخنگوی حماس، به بی‌بی‌سی گفت: «من معتقدم ما قادر به رسیدگی به موضوع سلاح‌ها به شکلی هستیم که بهانه اشغالگر برای از سرگیری جنگ را از بین ببرد و همچنین با طرح رئیس‌جمهور ترامپ سازگار باشد.»

اما حماس که از نظر ایدئولوژیک متعهد به مبارزه با اسرائیل است، اعضایی ریشه‌دار و مسلح در سراسر نوار غزه دارد. راستی‌آزمایی خلع سلاح کامل آن دشوار خواهد بود و گزارش شده برخی در این گروه خواسته‌اند اجازه داشته باشند برای دفاع از خود در برابر دشمنان داخلی سلاح‌های شخصی را نگه دارند.

وقتی در ماه اکتبر درگیری با اسرائیل متوقف شد، حماس فورا سلاح‌هایش را متوجه شاخه‌های رقیبی کرد که از هرج ‌و مرج برای گسترش قدرت خود در شهر غزه، رفح و جاهای دیگر بهره می‌بردند.

تصاویر این سرکوب، از جمله اعدام‌های خارج از روند قضایی رقبا با چشم‌بسته در خیابان‌ها، منتشر شد.

رهبران اسرائیل ایده نگه داشتن سلاح‌های شخصی توسط حماس را رد کرده‌اند و با تهدید به بازگشت به جنگ، بر این گروه برای خلع سلاح فشار وارد کرده‌اند.

در همین حال، نیروی بین‌المللی تثبیت که قرار است مسئولیت امنیت در غزه را بر عهده بگیرد همچنان در بلاتکلیفی است و شورای جدید تکنوکرات فلسطینی که قرار است اداره امور غیرنظامی غزه را بر عهده بگیرد، در مصر در انتظار است.

اوایل این ماه، حماس گفت آماده است «اختیار و اداره در همه حوزه‌ها» را به شورای تکنوکرات جدید منتقل کند.

اما محمد دیاب، فعال غزه، گفت نشانه‌های اندکی وجود دارد که حماس در حال آماده شدن برای واگذاری قدرت باشد.

او گفت: «برعکس، هفته گذشته شنیدیم که حماس انتصاب‌های گسترده‌ای در سمت‌های خالی بخش دولتی انجام داده و آن‌ها را در شبکه‌های اجتماعی و پلتفرم‌های رسمی اعلام کرده است.»

حازم قاسم هرگونه جذب نیروی جدید دولتی را رد کرد و گفت هرگونه انتصاب مربوط به سمت‌های فنی و سطح پایین بوده که در واگذاری قدرت دخالتی ندارد.

منتقدان پرسیده‌اند آیا این اقدام تلاشی برای حفظ نفوذ در هر دولت آینده غزه نیست.

انتقال اخیر بیماران از غزه از طریق گذرگاه تازه بازگشایی‌شده رفح نیز نشان‌دهنده قصد حماس برای در اختیار داشتن کنترل بود، با وجود آن‌که این روند جدید بدون مشارکت این گروه طراحی شده است.

یکی از افرادی که در یک نقطه تخلیه‌ تحت مدیریت سازمان‌های امدادرسان بین‌المللی در نزدیکی بیمارستان ناصر حضور داشت، گزارش داد که مقام‌های وزارتخانه‌های حماس در روز دوم تخلیه‌ها، برای کمک به نظارت حضور یافتند.

این لحظه‌ای تعیین‌کننده برای طرح دونالد ترامپ است؛ طرحی که تا اینجا با وجود مانع‌ها و تأخیرها، با فشار مداوم و پیش‌رفتن بی‌وقفه، در مسیر خود باقی مانده است.

با وجود تهدیدهای مکرر به ازسرگیری درگیری‌ها در صورت خلع سلاح کامل نشدن حماس، برخی در اسرائیل معتقدند که مؤثرترین فشار بر رهبری حماس شاید در پیشبرد این طرح بدون حضور آن‌ها باشد.

در مناطقی که اسرائیل در اطراف رفح در اختیار دارد، زمین پاکسازی شده است؛ اقدامی که پیش از طرح گزارش‌شده آمریکا برای ساخت مراکز اسکان تازه برای حدود دویست هزار نفر از ساکنان غزه انجام شده، طرحی که با وعده غذا، آب و خدمات درمانی تلاش می‌کند مردم را از مناطق تحت کنترل حماس، از آن سوی خط زرد، به این سوی منطقه بکشاند.

عبور به بخش وسیعی از اراضی تحت کنترل اسرائیل در اطراف محیط غزه، از نظر بسیاری در غزه به معنای همسویی با دشمن تلقی می‌شود و تاکنون شمار بسیار اندکی این مسیر را طی کرده‌اند.

اما جمعیت غزه منبع کلیدی درآمد و کنترل برای حماس است. پس از دو سال جنگ با اسرائیل برای کنترل زمین، نبرد برای مردم غزه شاید تازه در حال آغاز باشد.