آتش‌بس اسرائیل و حماس: چه چیزی مانع پیشرفت مرحله دوم توافق غزه شده است؟

توافق اسرائیل و حماس بر سر مرحله نخست آتش‌بس در غزه، که با حمایت آمریکا در ماه اکتبر حاصل شد، این امید را به وجود آورد که شاید راهی برای پایان جنگ در این منطقه گشوده شود.

با گذشت دو ماه، غزه همچنان در همان مرحله نخست متوقف مانده است؛ منطقه‌ای که هنوز میان طرفین درگیر تقسیم شده و مردم آن آواره‌اند و در میان ویرانه‌ها زندگی می‌کنند.

بر اساس مرحله دوم طرح آتش‌بس پیشنهادی دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، هر دو طرف با تصمیم‌های دشواری روبه‌رو هستند.

در این مرحله، حماس باید سلاح‌های خود را تحویل دهد و اسرائیل نیز ملزم است تعداد بیشتری از نیروهایش را از غزه خارج کرده و مسئولیت‌های امنیتی را به یک نیروی بین‌المللی تثبیت‌کننده واگذار کند. تشکیل یک دولت انتقالی برای اداره غزه نیز از موضوعات دشوار این مرحله است و در کنار آن، تلاش برای یافتن ران گیویلی، آخرین گروگان مفقود اسرائیلی، همچنان ادامه دارد.

آخرین گروگان اسرائیلی کجاست؟

ران گیویلی، پلیس اسرائیلی، در حملات ۷ اکتبر حماس اسیر شد و به گفته حماس، با وجود جست‌وجو در خرابه‌های غزه، تاکنون نشانه‌ای از او پیدا نشده است.

بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، تأکید کرده است که حماس باید پیش از ورود توافق آتش‌بس به مرحله بعد، همه گروگان‌ها، اعم از زنده و کشته‌شده، را بازگرداند.

سال گذشته به تالیک و ایتزیک، والدین ران گیویلی، اطلاع داده شد که او جان خود را از دست داده است.

خانم تالیک، مادر او، به بی‌بی‌سی گفت: «فرزندمان را دزدیدند، او را از ما گرفتند». پدرش، آقای ایتزیک هم افزود: «آن‌ها می‌دانند او کجاست. فقط سعی می‌کنند پنهانش کنند یا نگهش دارند. دارند با احساسات ما بازی می‌کنند.»

آن‌ها باور دارند که حماس، پس از بازگرداندن همه گروگان‌های دیگر، می‌خواهد پسرشان را به‌عنوان ابزار چانه‌زنی در مذاکرات آینده نگه دارد.

در واکنش به این اظهارات، یک مقام حماس به بی‌بی‌سی گفت که این ادعاها صحت ندارد و اسرائیل عمدا در پی طفره رفتن از اجرای توافق است.

با وجود این اختلاف‌ها، روزنامه‌های اسرائیلی، هاآرتص و تایمز اسرائیل، گزارش داده‌اند که دولت آمریکا قصد دارد روند ورود به مرحله دوم توافق را با جدیت دنبال کند.

گرشون باسکین، مذاکره‌کننده پیشین اسرائیلی در پرونده‌های گروگان‌گیری، به‌ویژه در توافق سال ۲۰۱۱ درباره سرباز اسرائیلی گیلعاد شلیط، در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی عربی گفت اسرائیل «گزینه‌های زیادی» برای به تعویق انداختن گذار به مرحله دوم توافق غزه ندارد.

به گفته آقای باسکین، آقای ترامپ «تصمیم قطعی خود را گرفته» و به آقای نتانیاهو اعلام خواهد کرد که «دیگر جایی برای تعلل وجود ندارد».

آقای باسکین که پیش‌تر نقشی محوری در کانال‌های ارتباطی غیررسمی میان اسرائیل و حماس داشته، افزود باقی ماندن جسد این گروگان در غزه «دلیل کافی» برای به تأخیر انداختن آغاز مرحله دوم نیست.

چه کسی قرار است حماس را خلع سلاح کند؟

باور عمومی بر این است که خلع سلاح حماس به شکلی که برای هر دو طرف قابل قبول باشد، بزرگ‌ترین مانع پیشبرد توافق آتش‌بس به مرحله دوم است.

بر اساس گزارش «اسرائیل هیوم»، ترکیه تلاش می‌کند با فشارهای مداوم، نقشی در «نیروی بین‌المللی حافظ ثبات» را بگیرد که مأموریت خلع سلاح حماس را بر عهده خواهد داشت.

به نوشته این روزنامه، آقای نتانیاهو به‌صراحت با حضور ترکیه مخالف است و واشنگتن نیز همچنان از موضع اسرائیل حمایت می‌کند.

تا این لحظه، هیچ کشوری به‌طور رسمی آمادگی خود را برای پیوستن به این نیروی بین‌المللی اعلام نکرده است.

به گفته گرشون باسکین، حماس ممکن است با کنار گذاشتن یا انبار کردن سلاح‌هایش و حتی تحویل آن‌ها به دولت فلسطینی یا یک طرف ثالث موافقت کند، اما حاضر نیست این سلاح‌ها را به اسرائیل یا آمریکا تحویل دهد.

او به بی‌بی‌سی عربی گفت آمریکا می‌داند خلع سلاح حماس به خروج کامل اسرائیل از غزه گره خورده و تا زمانی که نیروهای اسرائیلی همچنان در داخل این باریکه حضور دارند، تحقق این هدف دشوار است.

نیروهای اسرائیلی تا کجا عقب‌نشینی خواهند کرد؟

اسرائیل در حال حاضر حدود ۵۳ درصد از نوار غزه را تحت کنترل دارد.

بر اساس مرحله اول توافق آتش‌بس، اسرائیل پذیرفت نیروهایش را به خطی در امتداد شمال، جنوب و شرق غزه عقب بکشد؛ خطی که به «خط زرد» معروف شده است.

مرحله دوم مستلزم دستیابی به توافقی مشترک درباره خط استقرار جدید ارتش اسرائیل، سازوکارهای خلع سلاح، بازسازی و نحوه نظارت بین‌المللی بر اجرای توافق است.

حساسیت این مسائل از آن‌جاست که مستقیما هم امنیت شهرک‌های اسرائیلی اطراف غزه را تحت تأثیر قرار می‌دهند و هم سرنوشت حضور ارتش اسرائیل در کریدور فیلادلفی را تعیین می‌کنند؛ نواری مرزی مهم میان غزه و مصر که گذرگاه رفح را نیز در بر می‌گیرد.

اسرائیل زیو، ژنرال بازنشسته و رئیس پیشین اداره عملیات نظامی ارتش اسرائیل، گفت که هم حماس و هم اسرائیل برای ورود شتاب‌زده به مرحله دوم دچار تردید هستند.

او به بی‌بی‌سی گفت: «حماس حاضر نیست کنترل را واگذار کند و طرف اسرائیلی هم به دلایل سیاسی ترجیح می‌دهد در غزه بماند، چرا که هیچ‌کدام نمی‌خواهند برای هواداران خود توضیح دهند چرا باید عقب‌نشینی کنند.»

ژنرال زیو معتقد است تنها آقای ترامپ می‌تواند دو طرف را وادار به حرکت رو به جلو کند، اما تأکید می‌کند که زمان به‌سرعت در حال از دست رفتن است.

زیو هشدار داد: «تعلل می‌تواند به از دست رفتن این فرصت بینجامد، چرا که حماس در حال بازسازی خود و بازیابی توانش است.»

چه نهادی پس از حماس غزه را اداره خواهد کرد؟

این‌که نهاد اداری انتقالی برای اداره غزه در مرحله بعد چگونه شکل بگیرد، یکی دیگر از چالش‌های اصلی است.

اگرچه طرح پیشنهادی خواستار تشکیل یک دولت تکنوکرات مستقل فلسطینی، جدا از حماس و تشکیلات فلسطینی، است، اما اسرائیل تردید دارد که بدون حضور مستقیم یا غیرمستقیم این دو، چنین ساختاری شکل بگیرد.

دولت اسرائیل نگران است که این وضعیت به حماس امکان دهد نفوذ خود را در نهادهای حکومتی جدید حفظ کند یا به بازگشت تشکیلات فلسطینی به غزه بینجامد؛ نهادی که پیش‌تر کنترل محدودی بر بخش‌هایی از غزه و کرانه باختری داشت، اما از زمانی که حماس در سال ۲۰۰۷ کنترل غزه را در دست گرفت، تنها بخش‌هایی از کرانه باختری تحت اشغال اسرائیل را اداره می‌کند.

دولت آقای نتانیاهو با هرگونه نقش‌آفرینی تشکیلات فلسطینی یا حماس مخالفت می‌کند و در عوض خواستار اداره این سرزمین توسط یک «نهاد فلسطینی بی‌طرف» است.

به گفته گرشون باسکین، مذاکره‌کننده پیشین اسرائیلی، دولت اسرائیل همچنین نگران است که مرحله دوم به معنای «آغاز واقعی شکل‌گیری یک کشور فلسطینی در کنار اسرائیل» باشد.

محورهای اصلی گفت‌وگوهای نتانیاهو و ترامپ چه خواهد بود؟

انتظار می‌رود این موضوعات کلیدی در دیدار آقای نتانیاهو و آقای ترامپ که اواخر این ماه در فلوریدا برگزار می‌شود، مورد بررسی قرار گیرند.

رئیس‌جمهور آمریکا که میانجی آتش‌بس غزه بوده است، قرار است اوایل سال آینده اعضای نهاد تازه‌تأسیس «هیأت صلح غزه» را معرفی کند.

به گزارش رسانه‌های اسرائیلی، انتظار می‌رود آقای نتانیاهو در دیدار با آقای ترامپ بر خلع سلاح حماس پافشاری کند، مانع مشارکت این گروه در هرگونه اداره آینده غزه شود، استقرار ارتش اسرائیل در آنچه «منطقه حائل» خوانده می‌شود را تثبیت کند و از استقرار نیروهای ترکیه در غزه جلوگیری کند.

گرشون باسکین به بی‌بی‌سی عربی گفت آقای ترامپ، در مقابل، ممکن است آقای نتانیاهو را تحت فشار بگذارد تا «موارد نقض توافق آتش‌بس از سوی اسرائیل را متوقف کند». او افزود: «اسرائیل بیش از حماس آتش‌بس را نقض کرده است.»

بر اساس اعلام وزارت بهداشت غزه که تحت اداره حماس است، از زمان توافق آتش‌بس در ۱۰ اکتبر، نزدیک به ۴۰۰ فلسطینی در غزه کشته شده‌اند و بیش از ۱۰۰۰ نفر دیگر زخمی شده‌اند.

این وزارتخانه اعلام کرد که شمار کشته‌شدگان در غزه از آغاز جنگ در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ تاکنون به ۷۰۶۶۵ نفر رسیده و ۱۷۱۱۴۵ نفر دیگر نیز زخمی شده‌اند.