آیا اجلاس ناتو با حضور ترامپ، مهم‌ترین نشست این سازمان بعد از جنگ سرد است؟

در حالی که جهان نفس در سینه حبس کرده تا ببیند نتیجه حملات مستقیم آمریکا به تاسیسات هسته‌ای ایران در نهایت چه خواهد شد، دونالد ترامپ، رئیس جمهوری ایالات متحده، روز سه‌شنبه برای شرکت در نشست رهبران ناتو به هلند سفر می‌کند.

این نخستین نشست ناتو است که ترامپ در دور دوم ریاست جمهوری خود در آن شرکت می‌کند. او پیش‌تر بارها با لحنی تند از کشورهای عضو ناتو انتقاد کرده بود که از تضمین‌های امنیتی آمریکا سوء‌استفاده می‌کنند. متحدان اروپایی به شدت تلاش می‌کنند که خلاف این را ثابت کنند. آن‌ها امیدوارند بتوانند ترامپ را متقاعد کنند که از خارج کردن نیروها یا امکانات نظامی آمریکا از قاره اروپا صرف‌نظر کند.

یکی از دیپلمات‌های بلندپایه که نخواست نامش فاش شود به من گفت: «از زمانی که ترامپ به کاخ سفید بازگشته، روابط آمریکا و اروپا به ویژه بر سر تعرفه‌های تجاری و همین طور مسائل دیگر، آن‌قدر پرتنش بوده که تا چند هفته پیش حتی مطمئن نبودیم او اصلا در این نشست حاضر شود.»

«در حالی که روسیه و چین به‌دنبال نشانه‌هایی از ضعف غرب هستند، غیبت ترامپ می‌توانست فاجعه‌بار باشد.»

اما هنوز هم ممکن است مسکو و پکن بتوانند با خیال راحت بنشینند و تماشا کنند.

مارک روته، دبیرکل ناتو، این نشست را عملا برای حضور ترامپ طراحی کرده است. او برای جلب رضایت رئیس‌جمهور آمریکا، با افزایش شدید بودجه دفاعی موافقت کرد تا نشان دهد اروپایی‌ها مسئولیت بیشتری در قبال امنیت خود می‌پذیرند.

روته همچنین امیدوار بود که با تمرکز نشست بر مسائل مالی، از بروز هرگونه تنش یا درگیری لفظی میان ترامپ و متحدانش جلوگیری کند.

اما این برنامه‌ریزی دقیق ممکن است به دلیل حمله آمریکا به ایران در آستانه فروپاشی باشد.

با توجه به تحولات اخیر چگونه می‌توان از صحبت درباره خاورمیانه خودداری کرد؟ این موضوع می‌تواند باعث درگیری میان رئیس‌جمهور آمریکا و متحدان اروپایی شود؛ متحدانی که در برابر ایران بر دیپلماسی تاکید داشتند، نه بمباران.

ترامپ عاشق پیروزی است و به‌شدت نسبت به انتقاد حساس است. او نمی‌خواهد در نشست ناتو با هیچ‌گونه نارضایتی یا نکوهشی روبه‌رو شود.

گذشته از این، قرار بود در این نشست پیروزی‌ پر سر و صدایی برای ترامپ رقم بخورد: کشورهای اروپایی پذیرفته بودند که دقیقا طبق خواسته ترامپ در نخستین هفته‌های بازگشتش به کاخ سفید، ۵ درصد از تولید ناخالص داخلی خود را صرف امور دفاعی کنند.

به گفته متیو ویتاکر، سفیر آمریکا در ناتو، «این نشست محک اعتبار ناتو است».

اما روز یکشنبه اسپانیا مدعی شد که از طرح جدید هزینه‌های دفاعی معاف شده است؛ ادعایی که بعداً روته تکذیب کرد.

کشورهای دیگر اروپایی هم که برای تامین این بودجه کلان با مشکل روبه‌رو هستند، ناخشنود و معترض‌اند.

واقعیت این است: اروپا به همراهی یک قدرت بزرگ نظامی و هسته‌ای مانند آمریکا نیاز دارد. همین موضوع باعث شد روته بتواند رهبران مردد اروپایی جز اسپانیا را متقاعد کند که با این افزایش چشمگیر بودجه دفاعی همراه شوند. این تعهدی عظیم است.

اما آن طور که جولین اسمیت، سفیر پیشین آمریکا در ناتو، به من گفت، حتی در این صورت هم هیچ تضمینی از طرف ترامپ وجود ندارد.

هنوز مشخص نیست که آمریکا در پایان نشست این هفته، بیانیه‌ای را که در آن روسیه به عنوان تهدید اصلی علیه اتحاد ناتو معرفی می‌شود، امضا خواهد کرد یا نه.

اعتماد اروپا به آمریکا به عنوان ضامن اصلی امنیت اروپا، با بازگشت ترامپ و رویکرد به ظاهر ملایم او در قبال مسکو و فشارهای تندش بر کی‌یف برای پایان دادن به جنگ اوکراین، متزلزل شده است.

جمعه شب به وضوح می‌شد نارضایتی و خشم پنهان دیپلمات‌های اروپایی را احساس کرد، آن هم وقتی ترامپ بدون تردید و با لحنی بی‌تفاوت، مطالبه ۵ درصدی هزینه‌های دفاعی را از متحدانش توجیه کرد، در حالی که خودش و آمریکا را از این تعهد معاف دانست.

او گفت: «فکر نمی‌کنم ما [آمریکا] لازم باشد این کار را بکنیم، اما فکر می‌کنم آن‌ها باید این کار را انجام دهند. ما سال‌هاست که داریم از ناتو حمایت می‌کنیم... به همین دلیل فکر نمی‌کنم لزومی داشته باشد ما این کار را انجام دهیم، اما کشورهای ناتو قطعا باید این کار را بکنند.»

با این حال، شاید بتوان گفت که رهبران اروپایی تا اینجای کار باید آمادگی بیشتری برای دفاع از خود پیدا می‌کردند.

ترامپ شاید بی‌پرده‌ترین و غیرقابل‌پیش‌بینی‌ترین رئیس‌جمهور آمریکا باشد، اما به هیچ وجه نخستین کسی نیست که می‌خواهد توجه نظامی و سرمایه‌گذاری‌های دفاعی آمریکا را از اروپا به سمت مناطق اولویت‌دار دیگر، به ویژه حوزه هند-اقیانوس آرام، منتقل کند. باراک اوباما در سال ۲۰۱۱ به روشنی این موضوع را بیان کرده بود.

آمریکا در حال حاضر در ایتالیا، بلژیک، آلمان و هلند سلاح‌ هسته‌ای مستقر کرده است. همچنین ۱۰۰ هزار نیروی نظامی آماده نبرد در سراسر اروپا دارد، از جمله ۲۰ هزار نیرو در کشورهای ناتو در اروپای شرقی که پس از تهاجم روسیه به اوکراین با دستور جو بایدن، رئیس جمهور وقت آمریکا، به آنجا اعزام شدند.

اروپا می‌تواند این کمبود نیرو را جبران کند، به ویژه با توجه به اینکه آلمان و لهستان قصد دارند در سال‌های آینده قوای زمینی خود را به شدت تقویت کنند. اما به گفته مالکوم چالمرز، معاون موسسه سلطنتی خدمات متحد در بریتانیا، وابستگی اروپا به آمریکا بسیار عمیق‌تر از این است.

اروپا در زمینه جمع‌آوری اطلاعات، نظارت، توانایی‌های نیروی هوایی و سامانه فرماندهی و کنترل به واشنگتن تکیه دارد. آمریکا در ناتو نقشی محوری ایفا کرده و اعضا و نیروها را گرد هم آورده است.

چالمرز می‌گوید این دقیقا همان قابلیت‌هایی است که ارتش آمریکا در آسیا به شدت به آن نیاز دارد و در آنجا کمیاب است. اگر این توانایی‌ها از اروپا خارج شوند، سال‌ها طول خواهد کشید تا جایگزینی برایشان ایجاد شود.

تا همین چندی پیش بسیاری از کشورهای عضو ناتو در اروپا از تقویت قابلیت‌های مستقل قاره‌ای، مثل گسترش «چتر هسته‌ای» فرانسه برای پوشش سایر متحدان، پرهیز می‌کردند چون نگران بودند آمریکا بگوید: «پس دیگر به ما نیازی ندارید، خداحافظ!»

اما اکنون اروپا ناگزیر است مسئولیت بیشتری در تامین امنیت بر دوش بگیرد؛ نه فقط برای اینکه واشنگتن را به ماندن ترغیب کند، بلکه برای زمانی که رئیس‌جمهور آمریکا تصمیم بگیرد از اروپا خارج شود.

اما کسی نمی‌داند ترامپ چه نیتی دارد. رهبران اروپایی ناتو به تازگی نفس راحتی کشیدند، وقتی دولت آمریکا اعلام کرد که ژنرال الکسیس گرینکویچ از نیروی هوایی ایالات متحده به سمت فرمانده عالی نیروهای متحد در اروپا منصوب خواهد شد که همواره در اختیار آمریکا بوده است. این تصمیم نشانه‌ای از پایبندی آمریکا به اتحاد دفاعی ناتو تلقی شد.

اما واشنگتن در حال انجام بازبینی‌هایی در زمینه هزینه‌های نظامی و سیاست‌های دفاعی خود است. انتظار می‌رود نتیجه این بررسی‌ها در پاییز اعلام‌ شود. تصور نمی‌شود که کمک مالی جدیدی برای اوکراین در کار باشد. و احتمالا نخستین نیروهایی که از قاره اروپا خارج می‌شوند، همان ۲۰ هزار سرباز اضافی آمریکایی هستند که در اروپای شرقی مستقر شده‌اند.

با وجود این، لهستان می‌گوید که با روحیه‌ای قوی در نشست این هفته ناتو شرکت خواهد کرد. در تضادی آشکار با اسپانیا، ورشو بر این باور است که با عملکرد خود الگو شده است، چرا که بیش از هر کشور دیگری در ناتو، از جمله ایالات متحده، بودجه دفاعی تخصیص می‌دهد (در حال حاضر معادل ۴/۷ درصد از تولید ناخالص داخلی). لهستان می‌گوید هدفش این است که قدرتمندترین ارتش زمینی اروپا را بسازد.

در دوران جنگ سرد، لهستان زیر سایه اتحاد جماهیر شوروی قرار داشت. این کشور هم‌مرز اوکراین است و به همین دلیل برای مردم لهستان، میزان اهمیت مسائل دفاعی نیازی به توضیح ندارد.

اما برای سیاستمداران کشورهایی که از روسیه دورترند، متقاعد کردن مردم برای پرداخت هزینه‌های دفاعی دشوارتر است. رسانه‌های اسپانیا پر است از گمانه‌زنی‌هایی مبنی بر اینکه اختلاف‌نظرها بر سر هزینه‌های دفاعی می‌تواند باعث فروپاشی دولت ائتلافی و شکننده این کشور شود.

در تلاش برای راضی نگه داشتن ترامپ از طریق پذیرش خواسته‌هایش در زمینه بودجه نظامی، و در عین حال آسان‌سازی این تعهد برای کشورهای اروپایی با محدودیت مالی، ناتو پیشنهاد کرده است که هدف ۵ درصدی به دو بخش تقسیم شود: ۳/۵ درصد از تولید ناخالص داخلی برای هزینه‌های مستقیم دفاعی، و ۱/۵ درصد دیگر برای «موضوعات مرتبط با دفاع»، مانند گسترش بنادر باربری در هلند یا سرمایه‌گذاری فرانسه در امنیت سایبری.

کامیل گراند، معاون پیشین دبیرکل ناتو در امور سرمایه‌گذاری دفاعی و کارشناس کنونی شورای روابط خارجی اروپا، می‌گوید این تقسیم، علاوه بر آسان‌تر کردن مسیر، یک مزیت روانی مهم هم دارد؛ این که اروپا به سطح هزینه نظامی آمریکا نزدیک می‌شود که ۳/۴ درصد از تولید ناخالص داخلی ایالات متحده است.

اما هرطور که ارقام را تقسیم کنیم، در نهایت صحبت از صرف میلیاردها دلار بیشتر برای هزینه‌های دفاعی است. این پول باید از جایی تامین شود.

یا باید مالیات‌های جدید وضع شود - روشی که استونی در حال آزمودن آن است - یا استقراض بیشتری انجام شود، راه حلی که برای کشورهایی مانند ایتالیا که بدهی دولتی سنگینی دارند بسیار پرهزینه خواهد بود. گزینه دیگر، کاهش هزینه‌های رفاهی است که در اقتصاد با اصطلاحاتی مانند «اسلحه یا کره» و «تانک یا مستمری» شناخته می‌شود.

بریتانیا در بازبینی راهبرد دفاعی خود، بر لزوم افزایش هزینه‌های نظامی برای افکار عمومی تاکید کرده، اما به گفته آقای چالمرز نه دفتر نخست‌وزیری بریتانیا و نه اکثر دولت‌های اروپایی دیگر، هنوز مردم خود را برای پیامدها و هزینه‌هایی که سرمایه‌گذاری‌های کلان دفاعی به دنبال خواهد داشت، به خوبی آماده نکرده‌اند.

برنامه زمانی برای دستیابی به هدف ۵ درصدی بسیار مهم است. متحدان ناتو خواهان بازه زمانی ۷ تا ۱۰ ساله هستند. اما دبیرکل ناتو هشدار داده که ممکن است این بازه بسیار طولانی باشد. او می‌گوید با توجه به اینکه اقتصاد روسیه به طور کامل در وضعیت جنگی قرار گرفته، این کشور ممکن است ظرف پنج سال به یکی از اعضای ناتو حمله کند.

اما دفاع از اروپا تنها به میزان پولی که دولت‌ها خرج می‌کنند محدود نمی‌شود، بلکه آنچه با آن پول انجام می‌دهند نیز به همان اندازه اهمیت دارد.

یکی از ضعف‌های بزرگ اروپا این است که در ده‌ها نوع قابلیت نظامی تکراری و ناسازگار در این قاره وجود دارد. گفته می‌شود تنها در اتحادیه اروپا ۱۷۸ نوع مختلف سامانه تسلیحاتی و ۱۷ مدل تانک متفاوت وجود دارد. کنار گذاشتن قراردادهای ملی دفاعی و غرور ملی، و حرکت به سوی تجمیع منابع دفاعی اروپا در مسیر کارآمدی، یکی دیگر از مباحث دشواری است که احتمالا در نشست این هفته نادیده گرفته خواهد شد.

پس از این نشست می‌توان انتظار چه دستاورد مشخصی را داشت؟

پاسخ این سوال تا حد زیادی بستگی دارد به مردی که قرار است با هواپیمای «ایرفورس وان» وارد هلند شود.

سفیر ترامپ در ناتو می‌گوید این نشست می‌تواند تاریخی باشد.

یکی از دیپلمات‌های بلندپایه هم آن را «لحظه‌ای سرنوشت‌ساز» توصیف کرد و گفت شاید «مهم‌ترین نشست ناتو از زمان جنگ سرد» باشد: آغازی برای دورانی که اروپا هم‌سطح آمریکا در زمینه دفاع هزینه می‌کند و سرانجام مسئولیت امنیت خود را به طور کامل می‌پذیرد.