چرا عمران خان از رسانه‌های پاکستان ناپدید شده است

لحظه سوررئالی بود. شب سه‌شنبه، کاشف عباسی، مجری پاکستانی، در جریان برنامه‌ تلویزیونی زنده‌اش درباره عریضه‌ای حقوقی صحبت می‌کرد که وکیلی علیه عمران خان، نخست‌وزیر سابق طرح کرده بود.

آقای عباسی نام او را می‌برد و بعد مکث می‌کند: «او ذیل ماده‌ ۶ دعوایی علیه عمران خان طرح کرده است … عذرخواهی می‌کنم، علیه رئیس تحریک انصاف پاکستان طرح کرده است.»

ما سعی کردیم با آقای عباسی صحبت کنیم ولی او به درخواست ما پاسخی نداد.

طی روزهای گذشته، اسم عمران خان یا تصویرش در رسانه‌های پاکستانی به ندرت دیده یا شنیده می‌شد.

دستگیری یک ماه پیش او به اتهام فساد، پیشینیه این سکوت است. وقتی آقای خان روز ۹ مه از محوطه دادگاهی در اسلام‌آباد برده شد، در سراسر کشور اعتراض‌هایی شکل گرفت. عده‌ای اعتراض مسالمت‌آمیز کردند ولی خشونت‌هایی نیز رخ داد.

به ساختمان‌های نظامی از جمله خانه عالی‌رتبه‌ترین فرمانده نظامی در لاهور حمله شد. پلیس هزاران نفر از حامیان خان را دستگیر کرد و ارتش گفته است که قصد دارد خاطیان ادعایی را به خاطر حملات در دادگاه نظامی محاکمه کند که باعث شد گروه‌های حقوق بشری از جمله عفو بین‌الملل آن را خلاف قانون بین‌المللی بشمارند.

روز ۳۱ مه، پمرا، نهاد نظارت بر رسانه‌های پاکستان، دستورالعملی را به شبکه‌های خبری پاکستان فرستاد. پس از ذکر حوادث روز ۹ مه، این دستورالعمل به شبکه‌های رسانه‌ای یادآوری کرده است که باید از دادن تریبون به افرادی که سخنان نفرت‌پراکنانه منتشر می‌کنند خودداری کنند.

در این دستور هیچ اسمی از عمران خان نیامده است ولی در گفت‌وگوهایی که با افراد مختلف در ایستگاه‌های متفاوت تلویزیونی داشتیم به ما گفتند که پیام بدون هیچ ابهامی به شبکه‌های‌شان منتقل شده است.

به ما گفتند که اسم عمران خان نباید ذکر شود، تصویرش نباید نشان داده شود، صدای‌اش نباید شنیده شود و حتی اجازه ذکر اسم او در زیرنویس‌ها هم داده نشده است. اگر نیازی به ذکر اسم او باشد، تنها باید با عنوان او، یعنی رئیس حزب تحریک انصاف پاکستان، از او یاد شود.

دو منبع به بی‌بی‌سی گفتند که مستقیماً با صاحبان شبکه‌های تلویزیونی که برای‌شان کار می‌کردند صحبت کرده‌اند. آنها می‌گویند که صاحبان شبکه‌ها جلسه‌ای را با مقامات ارشد ارتش و سرويس‌های اطلاعاتی برگزار کرده‌اند که به شبکه‌ها به صراحت گفته شده است چه انتظاری از آنها می‌رود.

منبعی که در تلویزیون پاکستان کار می‌کند می‌گوید: «به آنها گفته شده بود که حق ندارند هیچ خبری حاوی نام او را منتشر کنند و در صورت انجام چنین کاری، مسئول تلقی خواهند شد.». همه افرادی که از رسانه‌ها با ما صحبت کردند به شرط ناشناس ماندن حرف زدند.

بی‌بی‌سی برای پاسخ سراغ ارتش رفته است ولی تا به حال چیزی از آنها نشنیده است. مدیر کل پمرا تأیید کرد که این دستور را صادر کرده است ولی گفته است که هیچ دستورالعملی به شبکه‌های خبری برای ذکر نکردن عمران خان نداده‌اند.

این اولین باری نیست که سیاست‌مداری مشمول چنین ممنوعیتی شده است؛ در طی دوره قدرت عمران خان، سخنرانی‌های نواز شریف، رقیب سیاسی او نیز ممنوع شدند.

روزنامه‌نگاری به من گفت: «در پاکستان سانسور همیشه به نحوی از انحاء وجود داشته است. به من قبلاً تلفن‌هایی می‌شد از شاخه مطبوعاتی ارتش که می‌گفتند اگر صحبت انتقادآمیز از عمران خان بکنم عواقبی خواهد داشت.»

«آن موقع ما به زحمت رهبران مخالف سیاسی را پیدا می‌کردیم تا صحبت کنند چون در زندان بودند. حالا ما به زحمت کسی را از حزب تحریک انصاف پاکستان پیدا می‌کنیم. تفاوت بزرگ بین دوره خان و حالا این است که حالا خشونت‌های روز ۹ مه توجیه کننده این وضع است.»

کسانی که در رسانه‌ها هستند به ما گفتند که چطور این سیاست ممکن است بر شبکه‌های‌شان اثر بگذارد.

«شبکه‌های مهم در اینجا گفتند: 'چطور قرار است از پس این وضع بر بیایید؟' ترس از این است که در صورتی که شبکه‌ها اخباری را درباره تحریک انصاف پخش نکنند و فقط کنفرانس‌های مطبوعاتی حکومت را نشان بدهند، خیلی زود اعتبارشان را از دست خواهند داد.

«عده زیادی از مردم هم تلویزیون تماشا می‌کنند چون می‌خواهند اخباری درباره عمران خان بشنوند. روزی که او دستگیر شد، بینندگان تلویزیون به شدت زیاد بودند.»

پس از دستگیری و بعد آزادی او، بسیاری از رهبران ارشد تحریک انصاف پاکستان اعلام کردند که این حزب را ترک می‌کنند. محدودیت‌های اعمال شده بر رسانه‌ها فقط تازه‌ترین اقدامات برای کاهش نفوذ عمران خان پیش از انجام انتخابات آتی در امسال است.

هستند کسانی که با ترسیم وضعیت به این شکل مخالفند.

فیصل واودا رهبر سابق حزب تحریک انصاف که پیشتر دستیار نزدیک خان بوده است می‌گوید: «این ماجرا را به خاطر منافع سیاسی تحریف کرده‌اند و می‌گویند که نام او ممنوع شده است.» او در اواخر سال ۲۰۲۲ حزب را ترک کرد. «این دستور [دستور پمرا] هیچ جایی به صراحت از حیث قانونی نمی‌گوید که موضوع درباره اوست.»

«هر کسی که در تروريسم دخیل باشد، هر نوع از خشونتی در رسانه‌ها ممنوع‌اند و این قانون پایه کشور است.»

«ظاهر ماجرا این است که او [خان] هم در این سناریو می‌گنجد چون او بود که دستور این اقدامات را داده بود. همه شاهدان می‌گویند که دستورات را از او گرفته بودند.»

این چیزی است که آقای خان قبول ندارد و می‌گوید خشونت را دستگاه‌های اطلاعاتی تشویق کردند هر چند سندی در اثبات این ادعا ارایه نکرده است.

کسانی که در رسانه‌ها دخیل هستند و با آنها صحبت کرده‌ایم این وضعیت را فرساینده می‌بینند.

یکی از شرکت‌کنندگان مرتب شبکه‌های اخبار تلویزیونی می‌گوید: «وضعیت مضحکی است.» او در گفت‌وگوهای مربوط به ۹ مه شرکت می‌کند ولی اجازه ندارد اسم عمران خان را ببرد.

«وقتی از راه می‌رسی از تو می‌خواهند که درباره دخالت تشکیلات در سیاست حرفی نزنیم چون نگران‌اند که به دردسر بیفتند. حتی اگر اسم او را هم ببری به خاطر تأخیر زمانی به جای‌اش بوق می‌گذارند. واقعاً محيطی است آکنده از ترس، انگار در حکومت نظامی زندگی می‌کنیم.»

تشکیلات، اسم مختصری است که برای نیروی قدرتمند ارتش و سازمان‌های اطلاعاتی به کار می‌رود و خیلی از تحلیل‌گران معتقدند که آنها پشت سرکوب‌های اخیر هستند.

به رغم اینکه سوابقی از اعمال محدودیت‌ها بر رسانه‌های پاکستان وجود دارد – این کشور از میان ۱۸۰ کشور در رتبه ۱۵۰ از حیث آزادی در فهرست گزارشگران بدون مرز است – و نگرانی‌هایی وجود دارد که هفته‌های اخیر اثری دیرپا بر آزادی بیان گذاشته باشد.

روزنامه‌نگاری به من گفت: «فکر می‌کنم که [از روز ۹ مه] فضایی را که از زمان مشرف داشتیم از دست داده‌ایم. آزادی بیان را از دست داده‌ایم. در سال گذشته، آن طور که از ارتش در شبکه‌های تلویزیونی و روزنامه‌ها انتقاد می‌شد – هرگز آن را ندیده‌ام.»

«حالا فکر می‌کنم، اگر نگوییم ده سال، سال‌ها طول خواهد کشید که آن فضا را دوباره به دست بیاوریم.»

مجری دیگری می‌گوید: «این سطحی بی‌سابقه است. خودسانسوری است که در واقع از همه چیز بدتر است. باعث می‌شود به خودم شک کنم و تیم من به خودشان شک کنند. با ترس سراغ من می‌آیند که مبادا جایی خطایی بکنند در تیتری یا مهمان خاصی را دعوت کنند که ممکن باشد اسم عمران خان را ببرد یا با اتفاقاتی که برای حزب می‌افتد همدردی داشته باشد.

«هیچ معلوم نیست سراغ چه کسی بروند. ما واقعاً تحت فشار هستیم.»