روز یادبود تازه، روایت قدیمی؛ چرا روسیه دوباره غرب را به نازیسم پیوند می‌زند؟

روسیه برای اولین بار روز یادبود قربانیان نسل‌کشی مردم شوروی را گرامی داشت. سرگی شویگو، دبیر شورای امنیت روسیه، و سرگی لاوروف، وزیر امور خارجه این کشور، به مناسبت «روز یادبود قربانیان نسل‌کشی مردم شوروی» سخن گفتند. روسیه این روز را برای نخستین بار در ۱۹ آوریل برگزار کرد.

مقام‌های این کشور می‌گویند میلیون‌ها شهروند شوروی در اردوگاه‌های کار اجباری نازی‌ها در دوران جنگ جهانی دوم کشته شدند.

ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه ۹ آوریل امسال قانونی را امضا کرد که بر اساس آن، انکار «نسل‌کشی مردم شوروی» و همچنین «هتک حرمت یاد قربانیان آن» جرم‌انگاری شد.

مقام‌های ارشد روسیه، بریتانیا و اروپا را متهم کرده‌اند که در شکل‌گیری دکترین نژادی آلمان نازی نقش داشته‌اند و در جنایات نازی‌ها نیز مسئول بوده‌اند.

روایت همدستی کشورهای غربی در جنایات آلمان نازی‌ موضوع تازه‌ای نیست و معمولا با نزدیک شدن به «روز پیروزی» در روسیه، که ۹ مه گرامی داشته می‌شود، پررنگ‌تر می‌شود.

به نظر می‌رسد روز جدیدی که به عنوان یادبود «نسل‌کشی مردم شوروی» خوانده شده، با هدف تقویت روایت‌های تاریخی درباره دشمنی غرب با روسیه است.

مقام‌های روسیه در روز «نسل‌کشی مردم شوروی» چه گفتند؟

سرگی شویگو، دبیر شورای امنیت روسیه و وزیر دفاع پیشین این کشور، بریتانیا را مسئول شکل‌گیری دکترین آدولف هیتلر معرفی کرد.

او در بیانیه‌ای که ۱۹ آوریل در وب‌سایت شورای امنیت روسیه منتشر شد، گفت: «ریشه‌های ایدئولوژی نازی در جزایر بریتانیا قرار دارد. در همان‌جا بود که مفهوم برتری نژادی طی قرن‌ها شکل گرفت، پذیرفته شد، تغییر یافت و در نهایت به دست هیتلر به اجرا گذاشته شد.»

آقای شویگو همچنین با اشاره به نقش برخی واحدهای غیرآلمانی در اعمال خشونت علیه شهروندان شوروی گفت واحدهای وافن‌اس‌اس چندملیتی بودند و صرفا از راه اجبار شکل نگرفته بودند.

آقای شویگو مدعی شد در آن زمان اتباع کشورهای بالتیک و ملی‌گرایان اوکراین نیز در خشونت‌ها علیه مردم شوروی نقش داشتند.

او با اشاره به نقش اوکراین و کشورهای غربی در جنایات نازی‌ها گفت: «ما در پی احیای عدالت تاریخی هستیم»؛ عدالتی که به گفته او «بارها به دلیل ملاحظات سیاسی تحریف شده است.»

سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، نیز همان روز یک پیام ویدیویی منتشر کرد.

او بنا بر متن منتشرشده در وب‌سایت وزارت امور خارجه روسیه گفت: «اجازه نخواهیم داد این جنایات [نسل‌کشی مردم شوروی] به فراموشی سپرده شود، هرقدر هم کسانی هستند که امروز بار دیگر می‌کوشند اروپا را به همان مسیر برتری نژادی بکشانند.»

این اظهارات در حالی مطرح می‌شود که روسیه در آستانه سالگرد پیروزی بر آلمان نازی قرار دارد؛ مناسبتی که ۹ مه گرامی داشته می‌شود و معمولا با ادبیات ضدغربی و ضد اوکراینی همراه است.

سال گذشته در آستانه روز پیروزی، روایت‌های رسمی، آمریکا و روسیه را متحدانی در برابر «فاشیسم مدرن اروپایی» معرفی کردند.

ادعاهای روسیه درباره پیوند دادن غرب با جنایات نازی تا چه اندازه تازه است؟

اظهارات مطرح‌شده در روز یادبود «نسل‌کشی مردم شوروی» در امتداد روایت‌های تاریخی دیرپایی قرار می‌گیرد که در روسیه، کشورهای غربی را به ادامه سیاست‌های نازی‌ها متهم می‌کند.

ادعاهایی که بریتانیا و اروپا را مسئول به قدرت رسیدن هیتلر و همکاری با نازی‌ها می‌داند، سال‌هاست از سوی مقام‌های روس، از جمله ولادیمیر پوتین، مطرح می‌شود و در رسانه‌های دولتی نیز بازتاب می‌یابند.

آقای پوتین در دسامبر ۲۰۲۴ گفته بود: «ما هرگز فداکاری مردم‌مان را در مبارزه با نازیسم فراموش نخواهیم کرد.» او همچنین درباره فداکاری دیگر کشورهای متفق، از جمله آمریکا و بریتانیا، گفت: «مشارکت و تلفات آنها با مردم شوروی قابل قیاس نیست.»

احساسات ضدبریتانیایی از مولفه‌های ثابت در گفتمان سیاسی روسیه است و بریتانیا و سرویس‌های اطلاعاتی‌اش بارها به تلاش‌های پنهانی برای بی‌ثبات کردن روسیه متهم شده‌اند.

در ژوئیه ۲۰۲۵، سفارت روسیه در لندن مدعی شد که بریتانیا در سال ۱۹۴۵ در صدد طراحی حمله‌ای علیه اتحاد جماهیر شوروی بوده است.

در سالگرد سخنرانی وینستون چرچیل فولتن میزوری در سال ۱۹۴۶، تلویزیون روسیه شباهت‌های گسترده‌ای میان آن سخنرانی و نازیسم ترسیم کرد و مدعی شد مفاهیم مطرح‌شده در آن «یادآور نظریه نژادی هیتلر» است و چرچیل نیز از ادبیات یوزف گوبلز، تبلیغات‌چی نازی، وام گرفته بود.

در سال ۲۰۲۵، زمانی که بلیز مترولی به ریاست سازمان اطلاعات مخفی بریتانیا (MI6)منصوب شد، مقام‌ها و رسانه‌های روسیه به‌طور گسترده به ارتباط خانوادگی او با یک همدست رژیم نازی پرداختند.

ماریا زاخارووا، سخنگوی وزارت امور خارجه روسیه، گفت این هم نمونه دیگری است از آنچه او گماردن «نوادگان نازی‌ها در مقام‌های رهبری» در «غرب جمعی» می‌خواند.

اما این نوع اتهام‌ها تنها متوجه بریتانیا نیست و کشورهای دیگری که در فاصله سال‌های ۱۹۳۹ تا ۱۹۴۱ با آلمان نازی جنگیدند نیز اغلب از سوی مقام‌ها و رسانه‌های روسیه هدف قرار گرفته‌اند.

تلویزیون روسیه بارها لهستان را مسئول آغاز جنگ جهانی دوم معرفی کرده است. ماریا زاخارووا در ماه مارس، حمله و خرابکاری در یک گورستان جنگی شوروی در لهستان را محکوم کرد و آن را نشانه‌ای از حرکت این کشور به سمت «نازیسم روزمره» دانست.

دیمیتری کیسلیوف، مجری تلویزیون دولتی روسیه، در مه ۲۰۲۵ با لحنی تمسخرآمیز گفت فرانسوی‌ها در جنگ جهانی دوم «یا خیلی زود در برابر آلمان‌ها تسلیم شدند، یا صرفا به هیتلر خدمت کردند.»

وزارت امور خارجه روسیه در آوریل ۲۰۲۵ اعلام کرد که در کشورهای حوزه بالتیک، یعنی استونی، لتونی و لیتوانی، «تطهیر نازیسم به سطح یک ایدئولوژی دولتی ارتقا یافته است.»

در این بیانیه آمده بود: «تقریبا تمام اروپا در جنایات هولناک رایش سوم همدست بود و در بسیاری از پایتخت‌های اروپایی از هیتلر با شور و شوق استقبال شد.»

آیا روایت رسمی تاریخی تازه‌ای در حال شکل‌گیری است؟

در حالی که روسیه روایت «نسل‌کشی مردم شوروی» را در قالب قانون تثبیت می‌کند، تلاش برای کمرنگ کردن یاد قربانیان ترور و سرکوب‌های داخلی دوران شوروی شدت یافته است.

در آوریل، دیوان عالی روسیه سازمان حقوق بشری «مموریال» را که برنده جایزه نوبل شده است، گروهی «افراطی» اعلام کرد. این سازمان در سال ۱۹۸۷ با هدف ثبت و حفظ تاریخ سرکوب‌های سیاسی در دوران شوروی تاسیس شد.

در فوریه، مسئولان اعلام کردند موزه گولاگ در مسکو، که به یاد قربانیان ترور حکومتی شوروی اختصاص داشت و در سال ۲۰۲۴ به دستور مقام‌های رسمی تعطیل شده بود، با نام تازه «موزه یادبود قربانیان نسل‌کشی مردم شوروی» بازگشایی خواهد شد.

رسانه تبعیدی «ویورستکا» نیز در آوریل، به نقل از جلسه کارکنان این موزه با مدیریت جدید، گزارش داد که نمایشگاه تازه آن به‌طور آشکار این موضوع را به جنگ روسیه در اوکراین پیوند می‌دهد.

این رویکرد به یاد قربانیان غیرروسی ترور شوروی نیز گسترش یافته است.

یادبودهای مربوط به قربانیان لهستانی سرکوب‌های شوروی در حال برچیده شدن است و مقام‌ها برگزاری مراسم یادبود برای این قربانیان را نیز محدود می‌کنند. این اقدامات اغلب با استفاده از گروه‌های هوادار کرملین انجام می‌شود.

هم‌زمان، مراکز پژوهشی و انجمن‌های تاریخی تحت کنترل دولت روسیه در حال ترویج این ادعای تحریف‌شده هستند که اعدام‌های دسته‌جمعی اتباع لهستانی نه توسط سرویس‌های امنیتی شوروی، بلکه به دست نیروهای نازی انجام گرفته است.

در همین راستا، «انجمن تاریخ نظامی روسیه» در ماه آوریل نمایشگاهی را تحت عنوان «ده قرن روس‌هراسی لهستانی» در سایت تاریخی کاتین واقع در منطقه اسمولنسک دایر کرد؛ همان مکانی که پس از اشغال بخش‌های شرقی لهستان توسط اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۳۹، به محل کشتار هزاران افسر لهستانی بدل شد.

رسانه اقتصادی «آربی‌سی» هم گزارش داد که مقام‌های شهر تومسک در سیبری ۱۹ آوریل مجموعه یادبود قربانیان سرکوب‌های سیاسی را برچیدند. این مجموعه شامل یادبودهایی برای استونیایی‌ها، لتونیایی‌ها، لیتوانیایی‌ها و لهستانی‌ها بود.