از جینا لولوبریجیدا تا متیو پری؛ درگذشتگان سینما در سال ۲۰۲۳

یک سال میلادی دیگر سپری شد و عالم سینما برخی از چهره‌های محبوب خود را از دست داد؛ از ویلیام فریدکین و کارلوس سائورا گرفته تا راکول ولش و جینا لولوبریجیدا.

در میان فیلمسازان آمریکایی، ویلیام فریدکین شناخته شده‌ترین فیلمساز درگذشته در سال ۲۰۲۳ بود؛ سازنده «جن‌گیر» (۱۹۷۳) و «ارتباط فرانسوی» (۱۹۷۱) که در ماه اوت در سن ۸۷ سالگی از دنیا رفت. فریدکین تکنسین طراز اول بود که با استفاده درست از تکنیک سینما می‌توانست تماشاگر را با جهان داستانگوی فیلم‌هایش در دهه هفتاد همراه کند؛ با موفقیت‌های پیاپی‌ در حوالی سی سالگی‌اش، که البته بعدها هیچ گاه تکرار نشدند (با آن که او تا زمان مرگش فعال بود و به فیلمسازی ادامه می‌داد).

صحنه‌های تعقیب و گریز ارتباط فرانسوی که فریدکین حدود سی سالگی‌اش کارگردانی کرد، هنوز از صحنه‌های مثال زدنی سینما در ساخت اکشن تعقیب و گریز محسوب می‌شوند و جن گیر یکی از کلاسیک‌های ژانر وحشت است که البته این روزها از آن به دلیل بازی گرفتن از کودکان برای ایجاد وحشت و تأثیر روانی فیلم بر بازیگر آن گاه انتقاد می‌شود. فریدکین زمانی که در سال ۲۰۰۹ در جشنواره لوکارنو جایزه یوزپلنگ طلایی یک عمر فعالیت سینمایی را گرفت در جلسه‌ای مطبوعاتی به این موضوع اشاره کرد و گفت که استنلی کوبریک کارگردانی این فیلم را رد کرده و گفته بود که به هیچ وجه حاضر نیست برای ساخت یک فیلم با روح و روان یک بچه بازی کند.

فریدکین در مجموع در میان فیلمسازان محبوب‌تر بود تا منتقدان. فرانسیس فورد کوپولا پس از مرگ فریدکین بسیار با لطف و احترام درباره او نوشت و گی‌یرمو دل تورو فیلمساز برجسته مکزیکی ادعا کرد: «جهان یکی از خدایان سینما را از دست داد.» اما فریدکین اساساً میانه چندان خوبی با منتقدان نداشت و منتقدان هم غالباً به فریدکین به عنوان یک فیلمساز مولف و صاحب سبک نگاه نکردند.

کارلوس سائورا یکی از مهمترین فیلمسازان تاریخ اسپانیا در ماه فوریه در نود و یک سالگی درگذشت. سائورا در دهه پنجاه میلادی کارش را شروع کرد و در ۱۹۶۶ در جشنواره برلین خرس نقره‌ای بهترین کارگردان را ربود. در دهه هفتاد با جایزه اسکار برای بهترین فیلم خارجی‌زبان و دو جایزه در جشنواره کن شناخته‌تر شد تا این که در دهه هشتاد با سه‌گانه فلامنکو («عروسی خون»، «کارمن» و «عشق افسونگر») مهمترین فیلم‌هایش را عرضه کرد. سائورا رقص و موسیقی را با سینما پیوند زد و در آثاری به‌شدت وابسته به فرهنگ اسپانیا، از رویا و سوررئالیسم و بیان استعاری سود جست.

اما سینماروهای دهه چهل شمسی در ایران دو نفر از بزرگ‌ترین ستارگان رویایی‌شان را از دست دادند: جینا لولوبریجیدا و راکول ولش.

لولوبریجیدا بازیگر ایتالیایی، که در ماه ژانویه در نود و پنج سالگی در شهر رم درگذشت، از ستارگان مطرح سینما در دهه پنجاه و شصت میلادی بود که به خاطر زیبایی چشمگیرش شهره خاص و عام شد و در ایران هم طرفداران زیادی داشت. او در هجده سالگی در یک نمایش بازی کرد و به‌سرعت وارد سینما شد تا آنجا که کمی بعد هوارد هیوز، تهیه‌کننده معروف، یک قرارداد هفت ساله را جلو او گذاشت. لولوبریجیدا در کنار بازی در فیلم‌های ایتالیایی، در سینمای فرانسه هم درخشید و اولین فیلم انگلیسی‌زبان خود را در سال ۱۹۵۳ برای جان هیوستن در کنار همفری بوگارت بازی کرد. پس از آن در فیلم‌های مختلف با ستارگان رویایی همبازی شد؛ از ارول فلین و برت لنکستر و مارچلو ماسترویانی گرفته تا تونی کرتیس و ایو مونتان و آنتونی کوئین.

راکول ولش، بازیگر آمریکایی، که در ماه فوریه، در هشتاد و دو سالگی درگذشت، دیگر ستاره رویایی دهه شصت میلادی بود که در آن زمان چشم‌ها را خیره کرد. در یکی از اولین حضورهایش - در فیلم «یک میلیون سال پیش از میلاد» (۱۹۶۶) - با آن که تنها سه خط دیالوگ داشت، ناگهان به شهرت جهانی رسید و تصویر او با مختصر لباسی که در این فیلم به تن داشت، به یکی از پوسترهای محبوب جهان تا به امروز بدل شد. اما ولش در دهه بعد سعی داشت از تصویر یک زن سکسی با بدنی بسیار زیبا فراتر رود و نقش زنانی قوی را تصویر کند که تنها به زیبایی‌شان متکی نیستند. بعدها گفت آفریده نشده که «نماد سکس» باشد. بازی در فیلم «سه تفنگدار» (۱۹۷۳) جایزه گلدن گلوب رو برایش به ارمغان آورد.

جین برکین بازیگر و خواننده بریتانیایی در سن هفتاد و شش سالگی در ماه ژوئیه در پاریس درگذشت. عشاق سینما او را با اولین بازی‌اش به یاد می‌آورند: دختری لاغر اندام و ظریف که در صحنه کوچکی از فیلم «آگراندیسمان»، ساخته میکل‌آنجلو آنتونیونی، ظاهر شد؛ در نقش یک مدل موطلایی برهنه که وارد یک رابطه نامتعارف دلبری و سکس با عکاس‌اش می‌شود، صحنه‌ای که در زمان نمایش فیلم جنجالی شد. دو سال بعد با سرژ گینزبورگ، خواننده و بازیگر معروف فرانسوی، وارد رابطه شد و پس از آن غالباً در فیلم‌های فرانسه زبان بازی کرد. هرچند در دهه هشتاد و نود باز در فیلم‌های انگلیسی‌زبان ظاهر شد از جمله در فیلم‌هایی از جان گیلرمن و جیمز آیوری.

گلندا جکسون، بازیگر انگلیسی در ماه ژوئن در سن ۸۷ سالگی درگذشت. جکسون ۲۳ سال نماینده پارلمان بریتانیا بود و فعالیت سینمایی او تحت تأثیر فعالیت سیاسی‌اش قرار گرفت. جکسون دو بار در سال های ۱۹۷۰ و ۱۹۷۳ برنده جایزه اسکار شد، اما در مراسم اسکار شرکت نکرد. یکی از این دو فیلم، فیلم جنجالی «زنان عاشق» ساخته کن راسل بود.

هیو هادسن، کارگردان بریتانیایی و سازنده فیلم اسکاری «ارابه‌های آتش»، رایان اونیل، بازیگر «داستان عشق» و «باری لیندون»، ترنس دیویس، کارگردان بریتانیایی و سازنده «اشتیاق خاموش» درباره امیلی دیکنسون، آلن آرکین، بازیگر «میس سانشاین کوچولو»، لی سون کیون، بازیگر کره‌ای فیلم «انگل (پارازیت)»، متیو پری، بازیگر آمریکایی/کانادایی که بیشتر با نقش‌اش در سریال «فرندز» شناخته می‌شود، تام سایزمور، بازیگر «نجات سرباز رایان»، خائیم توپول، بازیگر «ویولن‌زن روی بام» و جولیانو مونتالدو، کارگردان و بازیگر ایتالیایی، سازنده فیلم «جوردانو برونو» از دیگر چهره‌های از دست‌رفته عالم سینما در سال ۲۰۲۳ هستند.

اما دو منتقد فیلم شناخته‌شده هم در این سال سینما را تنها گذاشتند: میشل سیمان و درک مالکوم.

میشل سیمان از با سابقه‌ترین منتقدان فرانسوی بود که در ۸۵ سالگی درگذشت. او در دهه شصت کارش را با مجله «پوزتیف» آغاز کرد، مجله‌ای که در برابر مجله «کایه دو سینما» قد علم کرده بود. سیمان پنج سال بعد سردبیر این مجله شد و دهه‌ها این مسئولیت را بر عهده داشت. او تالیف کتاب‌هایی درباره استنلی کوبریک، الیا کازان، فرانچسکو رزی و جوزف لوزی در کارنامه‌اش دارد و از علاقه‌مندان سینمای ایران بود.

درک مالکوم منتقد شناخته شده بریتانیایی هم در سن ۹۱ سالگی درگذشت. او طی دهه‌های متمادی برای نشریاتی چون «گاردین» و «ایونینگ استاندارد» می‌نوشت.

به فهرست بالا باید نام دو سینماگر ایرانی را هم افزود که جدای از تأثیر بر سینمای ایران، به چهره‌های جهانی بدل شده بودند: ابراهیم گلستان و داریوش مهرجویی. منتقدان و دوستداران جدی سینما در جهان، با درگذشت این دو چهره سینمای ایران، به «خشت و آئینه» (۱۳۴۳) و «گاو» (۱۳۴۸) ادای احترام کردند.