کوبانی یا عین‌العرب؛ نام‌گذاری این شهر سوریه چه ارتباطی با امپراتوری عثمانی و آلمان دارد؟

نام شهر عین‌العرب یا کوبانی، هم‌زمان با تشدید تنش‌ها و درگیری‌ها در مناطق شمال سوریه، بار دیگر به سرخط خبرها بازگشته است.

اهمیت این شهر در چیست و چرا دو نام متفاوت دارد؟ گاه رسانه‌ها از آن با نام عین‌العرب یاد می‌کنند که پیش از جنگ داخلی سوریه عنوان رسمی آن بود، و گاه از نام کوبانی که کردها به کار می‌برند.

بسیاری از ما احتمالا نام شهر کوبانی یا عین‌العرب را در جنگ داخلی سوریه، به ویژه در اواخر سال ۲۰۱۴ شنیده‌ایم؛ زمانی که گروه موسوم به دولت اسلامی (داعش) این شهر را محاصره کرد و کنترل بخش‌هایی از آن را به دست گرفت.

تاریخچه شهر: کوبانی یا عین‌العرب؟

کوبانی، یا عین‌العرب، در شمالی‌ترین نقطه سوریه، و در حدود ۱۳۰ کیلومتری شمال شرق شهر حلب قرار دارد. از شمال با ترکیه هم‌مرز است و رود فرات در فاصله حدود ۳۰ کیلومتری در غرب آن جریان دارد.

جمعیت آن بر اساس سرشماری سال ۲۰۰۴ حدود ۴۵ هزار نفر برآورد شده است، اما مشخص نیست که این رقم در سال‌های بعد چگونه تغییر کرده است، چرا که با آغاز جنگ در سوریه، این شهر و مناطق اطراف آن شاهد موج‌ ورود و خروج آوارگان جنگ بودند.

بیشتر ساکنان شهر کرد هستند و در کنار آن‌ها اقلیت‌هایی از عرب‌ها، ترکمان‌ها و ارمنی‌ها هم زندگی می‌کنند.

کوبانی شهری به‌نسبت جدید است و پیدایش آن با پروژه راه‌آهن بغداد پیوند خورده است که اجرای آن در آغاز قرن بیستم، در قلمرو امپراتوری عثمانی، به یک شرکت آلمانی واگذار شد. هدف این طرح، اتصال برلین به بغداد از راه احداث خط آهنی بود که از استانبول، و پس از عبور از آناتولی، شمال سوریه و عراق، به بغداد می‌رسید.

لئونارد وولی، باستان‌شناس انگلیسی، در اوایل قرن بیستم از منطقه‌ای که امروز شهر کوبانی و پیرامون آن را تشکیل می‌دهد بازدید کرد و آن را محل سکونت قبایل کردی توصیف کرد که شیوه‌ای ترکیبی از کوچ‌نشینی و یکجانشینی داشتند و در روستاهای کوچک پراکنده در میان دره‌ها زندگی می‌کردند. او همچنین اشاره می‌کند که بعضی قبایل عرب در غرب این منطقه، به طرف رود فرات، ساکن بوده‌اند.

به گفته بعضی منابع، عثمانی‌ها این منطقه را «عرب پینار» نام گذاشته بودند که در زبان ترکی به معنای «چشمه عرب‌ها» یا «عین‌العرب» است و نام عربی شهر از همین عنوان گرفته شده است.

اما درباره نام «کوبانی» روایت‌های مختلف وجود دارد.

یک روایت این است که این نام از واژه آلمانی «کمپانی» گرفته شده است و به شرکت مجری پروژه راه‌آهن بغداد اشاره دارد که ایستگاه قطار کوچکی را در شمال مکان فعلی شهر بنا کرده بود. البته بعضی در صحت این روایت تردید دارند، با این استدلال که واژه کمپانی در زبان آلمانی دقیقا به همان معنای «شرکت» در انگلیسی نیست.

روایت دوم می‌گوید نام کوبانی از واژه آلمانی «بان» گرفته شده که به معنای «راه» است و از نام آلمانی خط آهنی که از این منطقه عبور می‌کرد، اقتباس شده است.

روایت سوم، که در بعضی منابع کردی آمده، می‌گوید این نام از «کوم بانی» گرفته شده است؛ اصطلاحی کردی به معنای «اتحاد برتر» که به ائتلافی عشیره‌ای از کردها اطلاق می‌شد که برای مقابله با حملات قبایل مجاور در این منطقه شکل گرفته بود.

صرف‌نظر از منشا نام شهر، این عنوان به محل سکونت جمعیتی اطلاق شد که از سال ۱۹۱۲، در جنوب ایستگاه قطاری که آلمانی‌ها در چارچوب خط راه‌آهن بغداد ساخته بودند، شکل گرفت.

در سال ۱۹۱۵، گروهی از ارمنی‌ها، که در پی کشتار ارامنه آواره شده بودند، در کوبانی ساکن شدند. این شهر نوپا گروهی از کردهای مناطق اطراف را هم به خود جذب کرد.

پس از جنگ جهانی اول، مرز ترکیه و سوریه، که تحت قیمومت فرانسه قرار داشت، در سال ۱۹۲۱ در چارچوب توافق‌نامه آنکارا ترسیم شد. در کوبانی، این مرز در امتداد خط آهن تعریف شد و مناطق شمال این خط تحت کنترل ترکیه قرار گرفت. در نتیجه بخش کوچکی از شمال شهر کوبانی به خاک ترکیه ضمیمه شد که امروزه «مرشد پینار» نام دارد، اما بخش بزرگ‌تر شهر تحت اداره قیمومت فرانسه بر سوریه باقی ماند.

با وجود این، رفت‌وآمد از مرز در آن منطقه همچنان ادامه داشت، به ویژه به دلیل پیوند کوبانی با مناطقی که بعدها بخشی از خاک ترکیه شدند، از جمله شهر سوروچ که فقط ۱۰ کیلومتر با کوبانی فاصله دارد.

پس از پایان قیمومت فرانسه بر سوریه در سال ۱۹۴۶، کوبانی به بخشی از جمهوری سوریه تبدیل شد و در دهه‌های بعد گسترش یافت تا چهره شهری به‌خود‌بگیرد.

این شهر به مرکز منطقه عین‌العرب در استان حلب سوریه تبدیل شد و در کنار نام محلی «کوبانی»، در محافل رسمی با نام «عین‌العرب» شناخته می‌شد. این دوگانگی نام همواره محل اختلاف بوده است؛ برخی آن را «عربی‌سازی» یک نام کردی می‌دانند و بعضی دیگر آن را نتیجه طبیعی نوپا بودن شهر تلقی می‌کنند.

پس از آغاز جنگ داخلی سوریه، نیروهای دولتی وابسته به حکومت پیشین سوریه، در سال ۲۰۱۲ از کوبانی و چند منطقه دیگر در شمال سوریه عقب‌نشینی کردند و نیروهای کرد اختیار آن را در دست گرفتند. به این ترتیب کوبانی تحت کنترل «یگان‌های مدافع خلق» قرار گرفت.

کوبانی بعدها بخشی از منطقه فرات، بخشی از اداره خودمختار شمال و شرق سوریه (رژاوا)، و مرکز اداری این منطقه شد.

«ایستادگی در برابر داعش»

کوبانی در پایان سال ۲۰۱۴، زمانی که داعش حمله‌ای گسترده به این شهر را آغاز کرد، به صدر اخبار رسانه‌ها راه یافت و نبرد آن به نمادی از پایداری مدافعان شهر تبدیل شد.

برخی ناظران، نبرد کوبانی را نقطه عطفی در مسیر جنگ علیه داعش می‌دانند.

این گروه در سپتامبر ۲۰۱۴ حمله‌ای را با هدف تصرف شهر کوبانی و مناطق اطراف آن آغاز کرد و به‌سرعت کنترل شمار زیادی از روستاهای پیرامونی را به دست گرفت. با وجود مداخله نیروهای ائتلاف به رهبری آمریکا، داعش موفق شد با محاصره شهر بر تپه‌ای راهبردی، که بر آن مشرف بود، مسلط شود.

در اوایل اکتبر ۲۰۱۴، نیروهای داعش پیشروی کردند و بخش‌های شرق و جنوب شهر را تصرف کردند. در هفته‌های بعد، نبردهای خیابانی نیروهای کرد با داعش در شهر و مناطق اطراف آن ادامه یافت.

در ۲۰ اکتبر، هواپیماهای ائتلاف به رهبری آمریکا عملیاتی هوایی برای رساندن مهمات، تجهیزات و کمک‌های پزشکی به مدافعان شهر انجام دادند.

در اواخر اکتبر ۲۰۱۴، نیروهای کمکی از ارتش آزاد سوریه وارد کوبانی شدند و پس از آن، نیروهایی از پیشمرگه‌های کرد عراق هم به آن‌ها پیوستند.

این شهر محاصره‌شده در دو ماه پایانی سال ۲۰۱۴ به مقاومت ادامه داد و در ژانویه ۲۰۱۵، یگان‌های مدافع خلق و نیروهای هم‌پیمان آن‌ها در میدان نبرد پیشروی کردند و در ۲۶ ژانویه آخرین نیروهای داعش را از کوبانی بیرون کردند.

تا مارس ۲۰۱۵، نیروهای کرد توانستند داعش را از بیشتر روستاهایی که در اطراف کوبانی اشغال کرده بود، عقب بزنند.

در ۲۵ ژوئن ۲۰۱۵، دولت اسلامی حمله‌ای تازه به کوبانی انجام داد که شامل عملیات‌های انتحاری بود و پس از آن، افراد این گروه وارد شهر شدند و به طرف ساکنان تیراندازی کردند. دولت وابسته به حکومت پیشین سوریه اعلام کرد که این افراد از راه ترکیه وارد کوبانی شده بودند، اما آنکارا این ادعا را رد کرد.

در دوره محاصره و درگیری‌ها با داعش، بیشتر ساکنان شهر به ترکیه گریختند و بخش‌های گسترده‌ای‌ از کوبانی ویران شد.

در اکتبر ۲۰۱۹، نیروهای نظامی ترکیه با هدف ایجاد یک منطقه حائل در نزدیکی مرز سوریه و ترکیه و بیرون کردن شبه‌نظامیان کرد از این منطقه، عملیاتی نظامی را در شمال شرق سوریه شروع کردند.

در همان ماه، نیروهای دولتی بشار اسد، رئیس‌جمهور وقت سوریه، به همراه نیروهایی از پلیس نظامی روسیه، وارد شهر شدند. رسانه‌ها این اقدام را نتیجه نوعی توافق ضمنی میان دولت سوریه و قسد توصیف کردند؛ ائتلافی که نیروهای کرد را در‌بر‌می‌گرفت و هدف آن جلوگیری از سقوط شهر به دست ترکیه بود. این تحولات همچنین در چارچوب تفاهم‌های ترکیه و روسیه، موسوم به توافق‌نامه سوچی، رخ داد که بر اساس آن نیروهای روسیه و سوریه در نوار مرزی با ترکیه مستقر شدند تا نیروهای یگان‌های مدافع خلق از این منطقه دور نگه داشته شوند.

پس از سقوط بشار اسد، وضعیت کوبانی و مناطق اطراف آن با ابهام روبه‌رو شد. هم‌زمان دیده‌بان حقوق بشر سوریه گزارش داد که نیروهای روسیه از این منطقه عقب‌نشینی کرده‌اند. با شروع درگیری‌ها در داخل شهر، کوبانی بار دیگر به کانون توجه بازگشت.