ایران و ۸۰ سالگی سازمان ملل؛ از اشغالگری شوروی و جنگ با عراق تا مکانیسم ماشه

هشتاد سال پیش، سازمان ملل متحد بر روی ویرانه‌های جنگ جهانی دوم بنا شد.

پنجاه و یک کشور از جمله قدرت‌های پیروز در این جنگ، منشور ملل متحد را در پنجم تیر ۱۳۲۴ در سان‌فرانسیسکو امضا کردند.

ایران نیز که پس از اشغال در شهریور ۱۳۲۰ و کناره‌گیری رضاشاه از قدرت به متفقین پیوسته بود، از جمله کشورهای موسس سازمان ملل متحد بود.

این سازمان پس از چند ماه، فعالیت خود را در دوم آبان ۱۳۲۴، ۲۴ اکتبر ۱۹۴۵، آغاز کرد.

تاریخ ۸۰ ساله عضویت ایران در سازمان ملل متحد با فراز و فرودهایی همراه بوده است که در این متن به پنج رخداد مهم در این دوران اشاره می‌شود.

شکایت به شورای امنیت از ادامه اشغالگری شوروی

زمانی که ایران به اشغال متفقین در آمد، بریتانیا، آمریکا و شوروی متعهد شدند تا ۶ ماه بعد از پایان جنگ خاک ایران را ترک کنند.

با پایان جنگ،‌ بریتانیا و آمریکا سر قولشان ماندند ولی شوروی که در دوران اشغال دو جمهوری خودمختار را در آذربایجان و کردستان ایران تاسیس کرده بود، نظامیانش را خارج نمی‌کرد.

نخستین شعله‌های جنگ سرد بین دو قدرت بزرگ پس از جنگ جهانی دوم، یعنی آمریکا و شوروی در ایران شکل گرفتند.

ایران که توان فشار بر شوروی را نداشت، با حمایت آمریکا به سراغ شورای امنیت رفت.

حسین علا، سفیرکبیر ایران در ایالات متحده، ۲۹ دی ۱۳۲۴ به لندن سفر کرد تا در جلسه شورای امنیت شرکت کند.

سازمان ملل متحد در آن زمان به طور موقت در لندن مستقر بود.

حسین علا در سخنانی در شورای امنیت نسبت به ادامه نقض حاکمیت ملی ایران شکایت کرد و خواستار اجرای عدالت بین‌المللی بر مبنای منشور سازمان ملل متحد شد.

این نخستین بار بود که یکی از اعضای سازمان ملل متحد، از یک عضو دیگر در شورای امنیت شکایت می‌کرد.

آندری گرومیکو، نماینده شوروی با اعتراض به حضور نماینده ایران در شورای امنیت، جلسه را ترک کرد.

با حمایت آمریکا قطعنامه شماره ۲ شورای امنیت در دهم بهمن ۱۳۲۴، سی‌ام ژانویه ۱۹۴۶، صادر شد که از دو کشور می‌خواست بحران موجود را با گفت‌وگو حل و فصل کنند.

در ماه‌های آتی قطعنامه‌های شماره ۳ و شماره ۵ شورای امنیت نیز بدون اعمال فشار بر شوروی، همچنان خواهان ادامه گفت‌و‌گو بین تهران و مسکو شدند.

در نهایت، دیپلماسی احمد قوام، نخست وزیر ایران و موضع محکم آمریکا، شوروی را به خروج از خاک ایران در اردیبهشت آن سال ترغیب کرد.

اختلاف ایران و بریتانیا بر سر ملی شدن صنعت نفت

پنج سال بعد دوباره گذر ایران به شورای امنیت سازمان ملل متحد افتاد.

محمد مصدق، نخست وزیر در اکتبر ۱۹۵۱ – مهر ۱۳۳۰ به نیویورک رفت تا در شورای امنیت از حقوق مردم ایران در برابر شکایت بریتانیا به خاطر ملی شدن صنعت نفت دفاع کند.

آقای مصدق از حق ایران برای مالکیت بر منابع طبیعی خود دفاع کرد و رابطه ایران و بریتانیا را به رابطه گرگ و میش توصیف کرد.

آقای مصدق همچنین شکایت بریتانیا را مداخله در یک امر داخلی ایران عنوان کرد و آن را نامربوط دانست.

به رغم دفاع نماینده بریتانیا از موضع این کشور، شورای امنیت این شکایت را وارد ندانست و موضوع از دستور کار شورا خارج شد.

پیروزی ایران دربرابر یک عضو دائمی شورای امنیت با شادی کشورهای جهان سوم همراه شد و آقای مصدق هنگام بازگشت به ایران، در مصر همچون یک قهرمان ملی مورد استقبال قرار گرفت.

پای برهنه نخست‌وزیر ایران بر روی میز

پس از انقلاب سال ۱۳۵۷ و تغییر حکومت در ایران، دو موضوع مهم در دستور کار سازمان ملل متحد قرار گرفت.

با حمله دانشجویان پیرو خط امام به سفارت آمریکا در سیزدهم آبان ۱۳۵۸ و به گروگان گرفتن کارکنان آن، سازمان ملل متحد وارد عمل شد تا مانع از گسترش بحران شود.

شورای امنیت در آذر و بهمن آن سال با صدور قطعنامه‌های ۴۵۷ و ۴۶۱ ضمن دعوت از جمهوری اسلامی و ایالات متحده به خویشتنداری، با تقبیح به گروگان گرفته شدن دیپلمات‌های آمریکایی خواستار آزادی فوری آنها شد.

یک هفته پس از آغاز حمله سراسری عراق به ایران، شورای امنیت سازمان ملل متحد در ششم مهر ۱۳۵۹ با تصویب قطعنامه ۴۷۹ از دو کشور خواست به مخاصمه مسلحانه پایان دهند و اختلافات خود را از طریق گفت‌وگو حل و فصل کنند.

محمد‌علی رجایی، نخست وزیر وقت ایران با سفر به نیویورک در بیست‌‌و‌پنجم مهر ۱۳۵۹ در جلسه اضطراری شورای امنیت شرکت کرد.

این سفر در حالی انجام شد که هنوز بخش عمده‌ای از دیپلمات‌های آمریکایی در ایران زندانی بودند.

آقای رجایی در سخنانش ارتش صدام حسین را به ارتش هیتلر تشبیه و قدرت‌های جهانی را از حمایت از آن متهم کرد.

آقای رجایی همچنین با رد آتش بس خواستار سرنگونی رژیم عراق و مجازات صدام حسین شد.

اما حاشیه این سفر از حضور محمدعلی رجایی در نشست شورای امنیت برای رسانه های جهان پررنگ‌تر بود.

او در یک کنفرانس خبری در پاسخ به سوالی درباره وضعیت گروگان‌های آمریکایی، پای برهنه خود را بر روی میز گذاشت تا با نمایش آثار شلاق، ایالات متحده را شریک نقض حقوق بشر در ایران معرفی کند.

آقای رجایی گفت: «من در سن ۴۱ سالگی زندانی بودم و دو سال تمام شلاق‌های کارتر را در پای خودم لمس کردم.»

در سال‌های مورد اشاره آقای رجایی، جرالد فورد رییس‌جمهور آمریکا بود و جیمی کارتر هنوز به کاخ سفید راه نیافته بود.

قطعنامه ۵۹۸ و پایان جنگ ایران و عراق

شورای امنیت سازمان ملل متحد برای پایان دادن به جنگ ایران و عراق ۷ قطعنامه صادر کرد.

در بیست‌ونهم تیر ۱۳۶۶ پس از آن که دبیرکل سازمان ملل متحد گزارشی را درباره کاربرد تسلیحات شیمیایی به وسیله ارتش عراق علیه ایران منتشر کرد، شورای امنیت با صدور قطعنامه ۵۹۸ خواستار آتش بس، تبادل اسرا و بازگشت ارتش‌های دو کشور به مرزهای بین المللی شد.

قطعنامه ۵۹۸ بر خلاف قطعنامه‌های پیشین، مبتنی بر فصل هفتم منشور ملل متحد بود و سرپیچی از آن با اقدامات تنبیهی بین‌المللی از جمله تحریم‌های گسترده همراه می‌شد.

عراق دو روز پس از تصویب قطعنامه موافقت خود را با آن اعلام کرد ولی ایران که در آن زمان شبه‌جزیره فاو عراق را در دست داشت و خود را در آستانه پیروزی می‌دید، از پذیرش آن سر باز زد.

علی خامنه‌ای، رییس جمهوری وقت ایران در یک سخنرانی طولانی در مجمع عمومی سازمان ملل متحد در ۳۱ شهریور ۱۳۶۶ با انتقاد از تنبیه نشدن متجاوز، این قطعنامه را در راستای فشار سیاسی آمریکا علیه ایران عنوان کرد.

سقوط فاو در فروردین ۱۳۶۷ سرآغاز سلسله‌ای از ناکامی‌های نظامی ایران در ماه های پایانی جنگ در خشکی و دریا بود که در نهایت با اعلام پذیرش قطعنامه ۵۹۸ از سوی ایران در ۲۷ تیر، به یک جنگ خونین ۸ ساله در ۲۹ مرداد ۱۳۶۷ پایان داده شد.

پرونده ۲۰ ساله هسته‌ای ایران در شورای امنیت

شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی پس از سال‌ها کشمکش و اختلاف پرونده ایران را در بهمن ۱۳۸۵ به شورای امنیت سازمان ملل متحد ارجاع داد.

شورای امنیت در فاصله سال‌های ۱۳۸۵- ۱۳۸۹ (۲۰۰۶- ۲۰۱۰) با صدور قطعنامه‌های شش‌گانه ۱۶۹۶، ۱۷۳۷، ۱۷۴۷، ۱۸۰۳، ۱۸۳۵، ۱۸۸۷ و ۱۹۲۹ مجموعه‌ای از تحریم‌های سنگین را علیه ایران اعمال کرد.

در حالی که محمود احمدی‌نژاد، رییس‌جمهوری وقت ایران تحریم‌‌ها را به «کاغذ پاره» تشبیه می‌کرد، قطعنامه ۱۹۲۹ شدیدترین تحریم‌های هسته‌ای و تسلیحاتی را علیه ایران به اجرا گذاشت و به کشورهای عضو اجازه داد تا در آب‌های آزاد محموله‌های دریایی ایران را بازرسی کنند.

در سال ۱۳۹۴ (۲۰۱۵)‌ با امضای توافقنامه هسته‌ای موسوم به برجام میان ایران و قدرت‌های جهانی، شورای امنیت قطعنامه ۲۲۳۱ را تصویب کرد که بخش عمده‌ای از تحریم‌ها را به حالت تعلیق درآورد.

این قطعنامه به قدرت‌های جهانی امکان داد تا در صورت نقض برجام از سوی ایران، با به کارگیری ابزاری که به مکانیسم ماشه معروف شد،‌ تحریم‌‌ها را بازگردانند.

با خروج آمریکا از برجام در دور نخست ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ و تشدید غنی‌سازی ایران،‌ اختلاف‌ها میان تهران و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و سه قدرت اروپایی بالا گرفت.

شورای امنیت در آستانه سررسید قطعنامه ۲۲۳۱، در شهریور تمدید تعلیق تحریم‌های ایران را تصویب نکرد و با به اجرا گذاشته شدن مکانیسم ماشه از سوی قدرت‌های اروپایی،‌ اعمال تحریم‌های شورای امنیت علیه ایران دوباره به اجرا گذاشته شد.