حمله به پارس جنوبی و پاسخ ایران؛ چه معادله‌ای در جنگ تغییر یافت؟

ایران در واکنش به حمله اسرائیل به تاسیساتش در بزرگ‌ترین میدان گازی جهان در خلیج فارس، تاسیسات نفت و گاز عربستان سعودی، قطر و امارات متحده عربی را هدف قرار داد. برای نخستین‌بار از آغاز جنگ، ایران نشان داد آماده ورود به سطحی از تشدید تنش است که می‌تواند به یک بحران گسترده جهانی در حوزه انرژی بینجامد.

جنگ با ايران سه هفته‌ است که ادامه دارد، اما تاکنون هیچ کدام از طرفین سراغ اهرم نابودی زيرساخت‌های نفت و گاز نرفته‌اند. اين وضعیت به سود ايران تمام شده است؛ زيرا با استفاده از اهرم انرژی توانسته ميدان بازی را برای بقا و حتی پيروزی در رویارويی با رقيبی به‌مراتب قدرتمندتر متوازن کند.

تا این لحظه ایران در جنگ انرژی از آمریکا پیشی گرفته است: با بسته شدن تنگه هرمز، کشورهای خلیج فارس از صادرات نفت و گاز مایع محروم شده‌اند، اما ایران همچنان به صادرات نفت ادامه می‌دهد و از فروش آن به چین درآمد کسب می‌کند؛ روندی که حتی ناوگان آمریکا هم نتوانسته جلوی آن را بگیرد. قیمت نفت نیز در حال افزایش است، چون جهان حدود ۲۰ درصد از عرضه گاز مایع و بیش از ۱۰ درصد از کل نفت خود را از دست داده است.

ایران در هفته‌های اخیر چندین بار با پهپاد به پایانه‌ها و تاسیسات صنعتی در امارات متحده عربی، قطر، کویت، عراق و عربستان سعودی حمله کرده است، اما هدف این حملات نه تخریب، بلکه ایجاد رعب و وحشت و واداشتن به توقف تولید و انتقال به دلایل احتیاطی بوده است. تاسیسات نفت و گاز اهدافی آسان برای موشک‌ها و پهپادها به‌شمار می‌روند و ایران پیش‌تر در سال ۲۰۱۹ نشان داده است که قادر است خساراتی به‌مراتب گسترده‌تر به آنها وارد کند.

ایالات متحده نیز به حملات محدود و هشداردهنده بسنده کرد، هرچند این حملات قلب نفتی ایران، یعنی جزیره خارک را هدف گرفت. ۹۰ درصد نفت ایران از طریق جزیره خارک صادر می‌شود. دونالد ترامپ دستور داد تنها تاسیسات نظامی بمباران شوند و زیرساخت‌های نفتی جزیره هدف قرار نگیرند، اما هشدار داد که ممکن است هر لحظه نظرش را تغییر دهد.

ریچارد نفیو، معاون پیشین نماینده ویژه وزارت امور خارجه آمریکا در امور ایران، معتقد است خویشتنداری ایران نشان‌دهنده اطمینان این کشور به توانایی‌های خود است.

او گفت: «اعتماد به نفس رهبران ایران نشان می‌دهد که آنها خود را برای مدیریت این بحران در هفته‌ها، ماه‌ها و حتی سال‌های آینده آماده کرده‌اند و به همین دلیل فعلا تمایلی به تهدید آمریکا با نابودی ظرفیت‌های نفت و گاز خلیج فارس ندارند.»

«اما خطر تشدید ناخواسته تنش، وقوع یک حادثه فاجعه‌بار یا خطای محاسباتی همچنان به قوت خود باقی است».

رویدادهای روز چهارشنبه ممکن است در همین دسته قرار بگیرند.

چه اتفاقی افتاد؟

ایران اعلام کرد که برای نخستین‌بار از آغاز جنگ، تاسیسات نفت و گاز این کشور هدف حمله قرار گرفته‌اند؛ حمله‌ای که در آن بزرگ‌ترین میدان گازی جهان، یعنی پارس جنوبی در خلیج فارس، بمباران شد.

پارس جنوبی در اختیار ایران است و بخش شمالی آن به قطر تعلق دارد که بزرگ‌ترین تولیدکننده گاز در منطقه محسوب می‌شود. قطر حدود ۲۰ درصد گاز مایع جهان را تامین می‌کرد، اما با شروع جنگ فعالیت کارخانه عظیم خود در راس لفان را متوقف کرد و این اقدام به جهش قیمت گاز در اروپا و آسیا منجر شد.

برای ایران، میدان گازی پارس جنوبی فعلا نسبت به میادین نفتی اهمیت کمتری دارد، زیرا نفت عمدتا صادر می‌شود، اما گاز بیشتر در داخل مصرف می‌شود و تنها بخشی از آن به عراق صادر می‌شود.

پس از این حمله، ایران تهدید کرد که تاسیسات راس لفان در قطر را هدف قرار خواهد داد. چنین اقدامی می‌تواند به تخریب گسترده و اختلالات بلند مدت در بازار جهانی گاز منجر شود. همچنین ایران به عربستان سعودی هشدار داد دو کارخانه نفتی خود را تخلیه کند و به امارات نیز درباره میدان گازی هشدار مشابهی داد.

نخستین حمله آمریکا و اسرائیل به زیرساخت‌های نفت و گاز ایران با انتقاد شدید قطر روبه‌رو شد و مقام‌های این کشور آن را «گامی خطرناک و غیرمسئولانه» خواندند.

وزارت امور خارجه قطر اعلام کرد: «حملات به زیرساخت‌های انرژی تهدیدی برای امنیت انرژی جهانی است و همچنین ساکنان منطقه و محیط زیست را به خطر می‌اندازد».