چگونه روسیه بی‌سروصدا می‌کوشد جهان فراتر از غرب را جذب خود کند

خاویر گایاردو دوست دارد صبح‌هایش را با تماشای یک برنامه موسیقی کلاسیک در تلویزیون آغاز کند. این بخشی از برنامه روزانه اوست که حال و هوایش را برای روز پیش‌ رو و آغاز کارش یعنی رانندگی کامیون آماده می‌کند.

اما یک روز دوشنبه در ماه ژوئن، وقتی تلویزیون را روشن کرد، به جای موسیقی با تصاویری از میدان جنگ روبه‌رو شد. گزارشی خبری از کانالی پخش می‌شد که او هرگز نامش را نشنیده بود.

با خود فکر کرد «چه اتفاقی افتاده؟». پس از بیست دقیقه تلویزیون را خاموش کرد: «هیچ ارتباطی برقرار نکردم.»

در گوشه صفحه لوگویی سبزرنگ با حروف «آرتی» دیده می‌شد. او با جست‌وجوی آنلاین فهمید این یک شبکه روسی است.

خاویر در شیلی زندگی می‌کند. گفته می‌شود که تله‌کانال، یک شبکه تلویزیونی خصوصی در این کشور، سیگنال خود را در اختیار شبکه خبری دولتی روسیه «آر‌تی» گذاشته که پیش‌تر با نام «راشا تودی» شناخته می‌شد.

نهاد ناظر بر پخش تلویزیونی در شیلی روند اعمال مجازات علیه تله‌کانال را به دلیل احتمال نقض قوانین رسانه‌ای آغاز کرده و منتظر پاسخ این شبکه است.

تله‌کانال به درخواست بی‌بی‌سی برای اظهارنظر پاسخی نداده است.

در همین حال، بینندگان سردرگم مانده بودند.

خاویر می‌گوید: «عصبانی شدم. هیچ‌چیزی را از قبل اعلام نکرده بودند و نمی‌فهمیدم چرا.»

در سه سال گذشته آر‌تی، شبکه خبری دولتی روسیه، و خبرگزاری و رادیو اسپوتنیک حضور بین‌المللی خود را گسترش داده‌اند. این دو رسانه اکنون در آفریقا، بالکان، خاورمیانه، جنوب شرق آسیا و آمریکای لاتین برنامه پخش می‌کنند.

این توسعه درست هم‌زمان با ممنوعیت فعالیت این شبکه در کشورهای غربی بوده است.

پس از حمله روسیه به اوکراین در فوریه ۲۰۲۲، محدودیت‌های گسترده‌ای برای پخش شبکه آر‌تی در آمریکا، بریتانیا، کانادا و سراسر اتحادیه اروپا – و همچنین از سوی شرکت‌های بزرگ فناوری – اعمال شد. دلیل این اقدام، انتشار اطلاعات نادرست و گمراه‌کننده درباره جنگ عنوان شد.

این روند در سال ۲۰۲۴ به اوج رسید. در آن زمان مقام‌های آمریکایی شماری از مدیران آر‌تی از جمله مارگاریتا سیمونیان، سردبیر این شبکه، را به دلیل تلاش برای ضربه زدن به «اعتماد عمومی» به نهادهای این کشور تحریم کردند.

این اقدام هم‌زمان با اتهام‌هایی بود مبنی بر اینکه کرملین کارزار گسترده‌ای را برای دخالت در انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا سازماندهی کرده است. آر‌تی هرگونه دخالت در این زمینه را رد کرد.

با این حال، در نقاط دیگر جهان نفوذ آر‌تی بیشتر شده است.

از سال ۲۰۲۳ این شبکه دفتری در الجزایر افتتاح کرده، تلویزیونی به زبان صربی راه انداخته و دوره‌های آموزشی رایگان برای خبرنگاران آفریقا، جنوب شرق آسیا، هند و چین برپا کرده است.

آر‌تی همچنین اعلام کرده است که دفتر جدیدی در هند خواهد گشود. در همین حال، اسپوتنیک در فوریه سال جاری میلادی اتاق خبری تازه‌ای در اتیوپی راه‌اندازی کرد.

تمامی این تحرکات هم‌زمان با تضعیف محسوس رسانه‌های غربی در برخی از مناطق بوده است. به دلیل کاهش بودجه و تغییر اولویت‌های سیاست خارجی، بعضی رسانه‌های غربی کوچک‌تر شده یا حتی از بخش‌هایی از جهان خارج شده‌اند.

دو سال پیش بی‌بی‌سی رادیو عربی خود را تعطیل کرد و به‌جای آن به خدمات دیجیتال، شامل خبرهای صوتی، تصویری و متنی روی آورد. پس از آن تنها سرویس‌های رادیویی اضطراری برای غزه و سودان راه‌اندازی شد. در همان سال اسپوتنیک روسیه یک سرویس ۲۴ ساعته در لبنان آغاز کرد و جای خالی بی‌بی‌سی عربی در امواج رادیویی را پر کرد.

در همین حال، سرویس بین‌المللی صدای آمریکا که با بودجه دولت آمریکا اداره می‌شود، بیشتر کارکنان خود را تعدیل کرده است.

کاترین استونر، پژوهشگر علوم سیاسی در دانشگاه استنفورد، می‌گوید: «روسیه مثل آب است، هر جا شکافی در سیمان باشد، در آن نفوذ می‌کند.»

اما پرسش اینجاست که هدف نهایی روسیه چیست؟ و این گسترش تدریجی قدرت رسانه‌ای در مناطقی از جهان، در عصری که نظم جهانی در حال تغییر است، چه معنایی دارد؟

«نه فقط تئوری‌پردازان توطئه»

استیون هاچینگز، استاد مطالعات روسیه در دانشگاه منچستر، می‌گوید: «[کشورهای خارج از حوزه غرب] از نظر فکری، فرهنگی و ایدئولوژیک خاک حاصلخیزی هستند؛ به ویژه به دلیل باقی‌مانده احساسات ضد آمریکایی، ضد غربی و ضد‌استعماری در این مناطق.»

به گفته او تبلیغات روسیه با هوشمندی پخش می‌شود: محتوای آن به گونه‌ای تنظیم می‌شود که با مخاطبان خاص در مناطق مختلف سازگار باشد، و حتی اگر لازم باشد مواضع ایدئولوژیک متفاوتی در پیش بگیرد.

نگاه‌ها به آر‌تی متفاوت است. او می‌گوید در غرب غالبا آن را «ابزار دولت روسیه و منتشرکننده اطلاعات نادرست» می‌دانند، اما در بسیاری از نقاط دیگر جهان، به عنوان یک رسانه مشروع با خط مشی مختص خود تلقی می‌شود.

این امر باعث می‌شود بینندگان راحت‌تر محتوای آن را باور کنند، «نه لزوما تئوری‌پردازان توطئه‌ای که ساده‌لوحانه فریب اطلاعات نادرست را می‌خورند».

این توصیفی است که دکتر ریس کریلی، استاد روابط بین‌الملل در دانشگاه گلاسگو، مطرح می‌کند. او بر این باور است که پوشش خبری آر‌تی می‌تواند برای طیف وسیعی از مخاطبان جذاب باشد، «افرادی که به درستی نسبت به بی‌عدالتی‌های جهانی نگرانند، یا رخدادهایی را می‌بینند که تصور می‌کنند غرب در ارتکاب آنها نقش دارد».

«سوگیری بسیار حساب‌شده»

در ظاهر وب‌سایت بین‌المللی آر‌تی مانند یک سایت خبری معمولی به نظر می‌رسد و برخی خبرها را هم به طور دقیق پوشش می‌دهد. اما دکتر پرشس چاترجی دودی، استاد ارشد علوم سیاسی و مطالعات بین‌المللی در دانشگاه اوپن – که همراه با پروفسور هاچینگز، دکتر کریلی و دیگران کتابی درباره آر‌تی نوشته – می‌گوید «سوگیری آن بسیار حساب‌شده است».

او و همکارانش بولتن‌های خبری بین‌المللی آر‌تی را در یک بازه دوساله بین سال‌های ۲۰۱۷ تا ۲۰۱۹ بررسی کردند و نتیجه گرفتند که انتخاب خبرها (اینکه چه چیزی پوشش داده می‌شود و چه چیزی حذف می‌شود) در خدمت روایت‌های خاصی است.

برای نمونه، پژوهشگران دریافتند که در پوشش اخبار اروپا، اعتراضات و ناآرامی‌های اجتماعی در اولویت قرار می‌گرفت، در حالی که در خبرهای داخلی روسیه، مانورهای نظامی کشور از موضوعات پر‌تکرار بود.

این شبکه همچنین ادعاهای آشکارا نادرستی مطرح کرده است، از جمله اینکه الحاق شبه‌جزیره کریمه در سال ۲۰۱۴ را با وجود شواهد روشن از دخالت نظامی، «اتحاد مجدد» صلح‌آمیز توصیف می‌کند. آر‌تی از زمان آغاز حمله به اوکراین در سال ۲۰۲۲ به صورت سیستماتیک شواهد مربوط به جنایات جنگی روسیه در اوکراین را انکار کرده است.

آر‌تی همچنین گزارش‌هایی منتشر کرده که در آنها مفسران، اوکراین را مقصر سرنگونی پرواز شماره ام‌اچ۱۷ خطوط هوایی مالزی در ژوئیه ۲۰۱۴ دانسته‌اند. (نهاد هوانوردی سازمان ملل متحد، روسیه را مسئول این حادثه معرفی کرده و تحقیقات بین‌المللی همچنین نشان داد که روس‌ها و جدایی‌طلبان طرفدارشان با سامانه موشکی منتقل‌شده از روسیه به مناطق اشغالی شرق اوکراین، هواپیما را هدف قرار دادند.)

آنچه قابل توجه بود، دیدگاه مخاطبان درباره این شیوه پوشش اخبار بود.

بین سال‌های ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۲، پیش از آنکه مجوز پخش آرتی در بریتانیا لغو شود، پژوهشگران با ۱۰۹ نفر از بینندگان این شبکه در بریتانیا مصاحبه کردند. دکتر چاترجی دودی می‌گوید شاهد بوده که بسیاری از این افراد احساس می‌کردند که پوشش «آر‌تی جانبدارانه است» اما تصور می‌کردند توانایی لازم برای تشخیص خبر درست از نادرست را دارند.

اما او بر اساس یافته‌های تحقیق خود هشدار می‌دهد: «[مخاطبان] لزوما از شیوه‌های دقیق جهت‌گیری آر‌تی و اینکه عدم صداقت در پوشش‌ خبرها از کجا ناشی می‌شود، آگاه نیستند.»

چرا روسیه دوباره تمرکز خود را بر آفریقا معطوف کرده است؟

به گفته پروفسور هاچینگز، بزرگ‌ترین گسترش اخیر رسانه‌های دولتی روسیه در قاره آفریقا بوده است.

در فوریه مقام‌های روسی به اتیوپی سفر کردند تا مرکز تحریریه جدیدی برای اسپوتنیک افتتاح کنند. اسپوتنیک پیش‌تر در بخش‌هایی از آفریقا به زبان‌های انگلیسی و فرانسوی پخش می‌شد و اکنون زبان امهری – یکی از زبان‌های رسمی اتیوپی – را نیز اضافه کرده است.

آر‌تی نیز کانال فرانسوی‌زبان خود را باز طراحی کرده تا کشورهای آفریقایی فرانسوی‌زبان را هدف قرار دهد. به گفته سردبیر این شبکه، بودجه‌ای که پیش‌تر صرف پروژه‌های لندن، پاریس، برلین و آمریکا می‌شد، اکنون به آفریقا منتقل شده است.

سال گذشته رسانه‌های دولتی روسیه مدعی شدند که آر‌تی هفت دفتر در آفریقا دارد، هرچند این ادعا به طور مستقل قابل تایید نیست.

بسیاری از مردم آفریقا پیشاپیش دیدگاه مثبتی نسبت به روسیه دارند. ترکیبی از احساسات ضد‌استعماری و ضد‌امپریالیستی و میراث حمایت شوروی از جنبش‌های آزادی‌بخش در دوران جنگ سرد، این دیدگاه را تا حدی رایج کرده است.

به باور دکتر کریلی، روسیه با تمرکز تازه بر آفریقا می‌کوشد ضمن تضعیف نفوذ غرب، برای اقدامات خود جلب حمایت کند و هم‌زمان پیوندهای اقتصادی ایجاد کند.

دوره آموزشی آر‌تی برای خبرنگاران آفریقایی

وقتی آر‌تی نخستین دوره آنلاین ویژه خبرنگاران و وبلاگ‌نویسان آفریقایی را راه‌اندازی کرد، واحد جهانی اخبار نادرست بی‌بی‌سی نیز در آن شرکت کرد تا بیشتر درباره آن اطلاعات کسب کند.

آلکسی نیکولوف، مدیرکل آر‌تی، به شرکت‌کنندگان در این دوره گفت: «ما یکی از بهترین‌ها در راستی‌آزمایی هستیم و هرگز دروغ‌پراکنی ما ثابت نشده است.»

در یکی از درس‌ها، موضوع «چگونه اخبار جعلی را افشا کنیم» بررسی شد. مدرس این بخش حمله شیمیایی سال ۲۰۱۸ در شهر دوما در سوریه را که به دست رژیم اسد انجام شد، را «نمونه کلاسیک خبر جعلی» نامید؛ در حالی که تحقیقات دوساله سازمان منع سلاح‌های شیمیایی تایید کرده بود که این حملات را نیروی هوایی سوریه انجام داده است.

مدرس دوره همچنین کشتار گسترده غیرنظامیان اوکراینی در شهر بوچا در سال ۲۰۲۲ به دست نیروهای روسیه را «معروف‌ترین جعل» خواند. (این در حالی است که شواهد قاطع سازمان ملل و نهادهای مستقل، نیروهای روسی را مسئول معرفی کرده‌اند.)

اما وقتی با شرکت‌کنندگان دوره صحبت شد، بسیاری بی‌تفاوت بودند. برخی به بی‌بی‌سی گفتند آر‌تی را یک شبکه تلویزیونی بین‌المللی عادی می‌دانند، مشابه سی‌ان‌ان یا الجزیره.

در دسامبر ۲۰۲۴، یک خبرنگار اتیوپیایی در مصاحبه با بی‌بی‌سی ادعای آر‌تی را تکرار کرد و کشتار بوچا را «صحنه‌سازی» خواند. عکس پروفایل او در شبکه‌های اجتماعی تصویری از ولادیمیر پوتین بود.

یک خبرنگار از سیرالئون نیز با وجود اذعان به خطرات «اطلاعات نادرست و گمراه‌کننده»، گفت که هر موسسه رسانه‌ای «ارزش‌های خبری و سبک خاص خودش را دارد».

از خاورمیانه تا آمریکای لاتین

به گفته پروفسور هاچینگز، در خاورمیانه رسانه‌های دولتی روسیه مانند «آر‌تی عربی» و «اسپوتنیک عربی» پوشش جنگ اسرائیل و غزه را به گونه‌ای تنظیم می‌کنند که مخاطبان طرفدار فلسطین را جذب کند.

آر‌تی در دیگر نقاط جهان از جمله آمریکای لاتین نیز در تلاش برای گسترش نفوذ خود است.

بر اساس اطلاعاتی که در وب‌سایت این شبکه آمده، آر‌تی در ۱۰ کشور منطقه به صورت رایگان در دسترس است. آرژانتین، مکزیک و ونزوئلا از جمله آنها هستند. علاوه بر این در ۱۰ کشور دیگر هم روی شبکه‌های کابلی پخش می‌شود.

دکتر آرماندو چاگاسدا، مورخ و دانشمند علوم سیاسی کوبایی-مکزیکی و پژوهشگر اندیشکده «تحلیل حکومت و سیاست» می‌گوید ارائه خبرهای بین‌المللی به زبان اسپانیایی در تلویزیون‌های رایگان «بخشی از موفقیت آر‌تی» است.

هرچند آر‌تی از مارس ۲۰۲۲ در سراسر جهان از پخش در یوتیوب منع شده، اما همچنان در برخی مناطق راهی برای حضور در این پلتفرم پیدا می‌کند.

در آرژانتین آنیبال بایگوریا، نجار ۵۲ ساله، گزارش‌های تلویزیونی آر‌تی را ضبط و همراه با واکنش‌های خودش در کانال یوتیوبش منتشر می‌کند.

او می‌گوید: «اینجا در بوئنوس آیرس خبرها بیش از حد روی شهر متمرکز است. آر‌تی تصویری کلی از همه مناطق در آمریکای لاتین و البته اخبار جهانی ارائه می‌دهد.»

او اضافه می‌کند: «هر کسی حق دارد تصمیم بگیرد چه چیزی را درست بداند.»

درک میزان تاثیر

در نهایت سنجش میزان تاثیر رسانه‌های دولتی روسیه در جهان دشوار است.

آر‌تی مدعی است در بیش از ۱۰۰ کشور در دسترس بیش از ۹۰۰ میلیون بیننده تلویزیونی است و محتوایش در سال ۲۰۲۴ بیش از ۲۳ میلیارد بار به صورت آنلاین دیده شده است.

اما به گفته دکتر راسموس کلیس نیلسن، استاد ارتباطات در دانشگاه کپنهاگ «قابل دسترس بودن، معیار معناداری برای سنجش میزان مخاطب نیست».

او همچنین رقم ۹۰۰ میلیون بیننده را «بسیار نامحتمل» می‌داند و آمار بازدیدهای آنلاین را «مبهم و به سادگی قابل دستکاری» توصیف می‌کند.

دکتر پرشس چاترجی دودی نیز تایید می‌کند که سنجش میزان تاثیر مستقیم دشوار است. اما به یک نمونه اشاره می‌کند که شاید نشان‌دهنده موفقیت روسیه باشد: در منطقه ساحل در آفریقا – از سنگال تا سودان – روسیه نقش نظامی مهمی ایفا کرده و حتی با وجود شرایط دشوار منطقه «با مقاومت عمومی اندکی» روبه‌رو شده است. (روسیه با حمایت از حکومت‌های نظامی در کشورهایی مانند مالی، بورکینافاسو و نیجر جای پای خود را محکم کرده است.)

روایت دیگری که جا افتاده، توجیه روسیه برای حمله به اوکراین است. روسیه مدت‌هاست گسترش ناتو به شرق و روابط رو‌به‌رشد اوکراین با این ائتلاف را دلیل اصلی حمله خود معرفی کرده و مدعی است این موضوع یک «تهدید امنیتی» بوده و روسیه در «دفاع از خود» عمل کرده است. گرچه این ادعا در غرب عمدتا بی‌اعتبار شده، اما در کشورهای جنوب جهانی همچنان رواج دارد.

دکتر چاگواسدا می‌گوید: «این روایت به ویژه در محافل دانشگاهی مکزیک و به طور کلی در آمریکای لاتین، با استقبال خوبی مواجه شده است.»

برخی رهبران کشورهای جنوب جهانی نیز در محکوم کردن جنگ روسیه علیه اوکراین مردد بوده‌اند. در نخستین رای‌گیری مجمع عمومی سازمان ملل پس از حمله سال ۲۰۲۲، اگرچه اکثریت قاطع کشورها جنگ را محکوم کردند، اما ۵۲ کشور یا به قطعنامه‌ها رای مخالف و ممتنع دادند، یا اصلا رای ندادند؛ از جمله بولیوی، مالی، نیکاراگوئه، آفریقای جنوبی و اوگاندا.

دکتر کریلی برداشت خودش را از هدف نهایی روسیه دارد.

او می‌گوید: «[کرملین تلاش می‌کند] با تصویر کردن روسیه به عنوان قربانی دیگرِ تجاوزهای غرب و مدافع جنوب جهانی انزوای نسبی خود را در صحنه بین‌المللی کاهش دهد.»

او هشدار می‌دهد که «آر‌تی و دیگر تلاش‌های روسیه در زمینه اطلاعات نادرست، از نقاط ضعف‌ دموکراسی‌های لیبرال سوءاستفاده می‌کنند، در حالی که تجاوز روسیه به اوکراین را عادی جلوه می‌دهند و روسیه را نه به عنوان یک دولت اقتدارگرا، بلکه نوعی قدرت خیرخواه در سیاست جهانی معرفی می‌کنند.»

بی‌بی‌سی از آر‌تی خواست به اتهام‌های مطرح‌شده در این گزارش پاسخ دهد. آر‌تی در واکنش گفت: «ما واقعا در حال گسترش در سراسر جهان هستیم.» این شبکه از اظهارنظر درباره جزئیات بیشتر خودداری کرد.

اسپوتنیک هم به درخواست برای اظهارنظر پاسخی نداد.

در نهایت، پروفسور هاچینگز بر این باور است که همه ما باید درباره فعالیت‌های دولتی روسیه نگران باشیم، به ویژه در زمینه آینده نظم جهانی و دموکراسی.

او می‌گوید غرب با کاهش بودجه رسانه‌ها «از اصل ماجرا غافل شده» و «میدان را برای رسانه‌هایی مثل راشا تودی خالی گذاشته است».

او هشدار می‌دهد: «چیزهای زیادی برای به دست آوردن هست و چیزهای زیادی هم برای از دست دادن… روسیه دارد زمین بیشتری به دست می‌آورد، اما نبرد هنوز از دست نرفته است.»