«تور» جنگ، فوتبال و گرافیتی، راهبردهای نفوذ روسیه در آفریقا

گروهی از فوتبالیست‌های نوجوان، پیش از مسابقه‌ای به سرود ملی روسیه گوش سپرده‌اند. در همان نزدیکی، در یک جشنواره گرافیتی، هنرمندانی پرتره ولادیمیر پوتین را روی دیوار نقاشی می‌کنند.

به بورکینافاسو خوش آمدید، یکی از کشورهای آفریقایی که روسیه در آن به شدت فعالیت‌های خود را برای افزایش نفوذش گسترش داده است.

طبق شواهدی که بی‌بی‌سی به دست آورده است، روسیه از ابتکارات رسانه‌ای و فرهنگی برای جذب روزنامه‌نگاران، اینفلوئنسرها و دانشجویان آفریقایی استفاده می‌کند و همزمان اطلاعات گمراه‌کننده را منتشر می‌سازد.

برگزارکننده این رویدادها «ابتکار آفریقا»، یک سازمان رسانه‌ای تازه تاسیس روسی است که خود را «پل اطلاعاتی میان روسیه و آفریقا» معرفی می‌کند. این سازمان ساختارهایی را که پیش‌تر توسط گروه شبه‌نظامی منحل‌شده واگنر ایجاد شده بود، به ارث برده و کارشناسان بر این باورند که با سرویس‌های امنیتی روسیه ارتباط دارد.

سازمان «ابتکار آفریقا» که در سپتامبر ۲۰۲۳، یک ماه پس از مرگ یوگنی پریگوژین، رهبر گروه واگنر در یک سانحه هوایی، ثبت و تاسیس شد، کارکنان سابق مجموعه‌های منحل‌شده واگنر و پریگوژین را جذب کرده است.

تلاش‌های این سازمان به‌ویژه بر روی حکومت‌های نظامی سه کشور مالی، نیجر و بورکینافاسو در منطقه ساحل متمرکز بوده است.

در پی کودتاهای اخیر، این کشورها از متحدان غربی مانند فرانسه فاصله گرفته‌اند و از مداخلات ناموفق آنها در مقابله با گروه‌های جهادی و میراث استعماری‌شان انتقاد کرده‌اند. آنها در عوض به سمت روسیه متمایل شده‌اند.

علاوه بر برنامه‌های فرهنگی در محل، «ابتکار آفریقا» یک وب‌سایت خبری به زبان‌های روسی، انگلیسی، فرانسوی و عربی و همچنین کانال‌های ویدیویی و تلگرامی را نیز مدیریت می‌کند که یکی از این کانال‌ها نزدیک به ۶۰ هزار دنبال‌کننده دارد.

برخی از این کانال‌های تلگرامی در واقع نسخه‌های «بازیافتی» کانال‌هایی هستند که توسط مجموعه پریگوژین ایجاد شده بودند. آن‌ها اولین کانال‌هایی بودند که گروه شبه‌نظامی وابسته به وزارت دفاع روسیه به نام «سپاه آفریقا» را که عملا جایگزین شاخه نظامی واگنر در غرب آفریقا شده است، تبلیغ کردند.

روایت‌های طرفدار کرملین و اطلاعات گمراه‌کننده، به‌ویژه درباره ایالات متحده، به‌وفور دیده می‌شوند.

خبرها و مطالبی که در وب‌سایت «ابتکار آفریقا» منتشر شده‌اند، بدون ارائه هیچ مدرکی ادعا می‌کنند که ایالات متحده از آفریقا به عنوان محلی برای تولید و آزمایش سلاح‌های بیولوژیک استفاده می‌کند. این ادعاها بر پایه کارزارهای گمراه‌کننده کرملین شکل گرفته‌اند که مدت‌هاست اعتبار خود را از دست داده‌اند.

یکی از مطالب این وب‌سایت ادعاهای بی‌اساس کرملین مبنی بر انتقال آزمایشگاه‌های بیولوژیکی آمریکا از اوکراین به آفریقا را تکرار می‌کند. مطلب دیگری بدون هیچ مدرکی مدعی است که تعداد آزمایشگاه‌های بیولوژیکی آمریکا در این قاره در حال افزایش هستند و ادعا می‌کند که «تحت نام پژوهش‌های علمی و پروژه‌های بشردوستانه، آفریقا به محل آزمایش‌های زیستی مخفیانه پنتاگون تبدیل شده است» و به این ترتیب مدعی است که آمریکا در حال انجام آزمایش‌های بیولوژیک مخفیانه در این منطقه است.

به گفته‌ یدژِی چِرِپ، تحلیل‌گر آفریقا و رئیس برنامه خاورمیانه و آفریقا در موسسه امور بین‌الملل لهستان، در حالی که تلاش‌های تبلیغاتی پریگوژین عمدتا بر فرانسه متمرکز بود، «ابتکار آفریقا» بیشتر آمریکایی‌ها را هدف قرار می‌دهد. او می‌گوید: «این سازمان به‌مراتب ضد آمریکایی‌تر است.»

«تور» جنگ

در ماه ژوئن، گروهی از وبلاگ‌نویسان و خبرنگاران از هشت کشور برای یک تور خبری هفت‌ روزه به مناطق تحت اشغال روسیه در اوکراین دعوت شدند. این سفر را رسانه‌های دولتی روسیه و مقام‌های تحریم‌شده روسی ترتیب داده بودند و طی آن روزنامه‌نگاران از مقر سازمان ابتکار آفریقا در مسکو دیدن کردند.

ریموند آگبادی، وبلاگ‌نویس و دانشمند اهل غنا که در روسیه تحصیل کرده و در این «تور خبری» حضور داشته، به بی‌بی‌سی می‌گوید: «آفریقا اطلاعات زیادی از این جنگ دریافت نمی‌کرد و اطلاعاتی هم که به دست ما می‌رسید آنقدر قانع‌کننده نبود که بفهمیم این جنگ واقعا بر سر چیست.»

یک روزنامه‌نگار از غنا و دیگری از مالی در این سفر حضور داشتند. اینفلوئنسر آمریکایی جکسون هینکل، که حامی پرشور ولادیمیر پوتین بوده و چندین ادعای نادرست درباره اوکراین منتشر کرده نیز در این بازدید شرکت کرده بود.

یک وب‌سایت خبری طرفدار کرملین که این سفر را پوشش داده بود نوشت: «آن‌ها خسته اما راضی برگشتند.»

پس از مسکو، روزنامه‌نگاران سفری ۱۲۵۰ کیلومتری به ماریوپل در منطقه دونتسک اوکراین داشتند. سپس به شهرهایی در منطقه زاپوریژیا رفتند؛ این‌ها مناطقی هستند که در اوایل حمله گسترده روسیه به اوکراین به تصرف درآمدند.

در تمام مدت بازدید، مقام‌های روسی همراه خبرنگاران بودند و با خودروهای نظامی روسی که علامت Z، نماد حمله روسیه به اوکراین، روی آن‌ها بود، سفر می‌کردند.

در ماه مه، سازمان ابتکار آفریقا برای هیئتی از بلاگرهای کشور مالی، یک تور خبری جداگانه به ماریوپلِ ترتیب داده بود که تحت اشغال روسیه است.

سفرهای خبری برای روزنامه‌نگاران که توسط کشورهای مختلف برگزار می‌شود، ابزاری شناخته‌شده برای ترویج دیدگاه‌های یک کشور است. به گفته بورلی اوچنگ، تحلیلگر ارشد کنترل مخاطرات و مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی آفریقا، در حالی که «رسانه‌های غربی آموزش‌های پیشرفته‌ای برای خبرنگاران در زمینه گزارش‌نویسی درباره موضوعات کلیدی که به نگرانی‌های جهانی تبدیل شده‌اند، ارائه می‌دهند، روسیه از این تورهای هدایت‌شده برای تبلیغ برخی روایت‌ها استفاده می‌کند». او می‌گوید که چین نیز ابتکارات و برنامه‌های مشابهی دارد.

اوچنگ همچنین معتقد است که گزارش‌های روزنامه‌نگاران آفریقایی از این سفرها، «ظاهری معتبر» به آن می‌دهد، چرا که آن‌ها «به زبانی سخن می‌گویند که مخاطبان‌شان می‌فهمند» و این موضوع باعث می‌شود که به نظر نرسد که این سفرها بخشی از یک کارزار بزرگ‌تر برای تبلیغ مثبت چهره روسیه هستند.

در مطالبی که پس از این سفر منتشر شده‌اند، روزنامه‌نگاران آفریقایی از شهرهای اوکراین که تحت اشغال نیروهای روسیه هستند به‌عنوان «مناطق جنگی در روسیه» یاد کرده‌اند و از مقام‌های منصوب‌‌ شده توسط روسیه نقل قول کرده‌اند، که بازتاب‌دهنده تبلیغات دولتی روسیه و نمایانگر دیدگاه کرملین درباره مرزهای اوکراین است.

در مقاله منتشر شده در وب‌سایت جوی آنلاین (JoyOnline)، که یک وب‌سایت انگلیسی‌زبان به مدیریت «گروه چندرسانه‌ای» است، آیوی ستورجی، روزنامه‌نگار غنایی، ادعا می‌کند که منطقه زاپوریژیای اوکراین [که مرکز آن هنوز در اختیار اوکراین است]، «در جنوب روسیه اروپایی قرار دارد».

او به بی‌بی‌سی می‌گوید که با این نظر که این مناطق غیرقانونی به روسیه ضمیمه شده‌اند، مخالف است و تاکید می‌کند که گزارش‌هایش بازتاب‌دهنده قضاوت شخصی خودش هستند و «به نفع» روسیه نیستند.

هنرهای رزمی و گرافیتی

علاوه بر «تورهای مطبوعاتی»، دفاتر محلی سازمان ابتکار آفریقا در منطقه ساحل، فعالانه در فعالیت‌های اجتماعی برای بهبود چهره روسیه در این منطقه شرکت کرده‌اند.

بی‌بی‌سی در حال رصد کانال‌های تلگرام و صفحات فیسبوک ابتکار آفریقا است، که در آن‌ها ویدیوها، تصاویر و گزارش‌هایی از فعالیت‌های میدانی‌شان در محل به اشتراک گذاشته می‌شود.

در بورکینافاسو، شواهدی از برگزاری یک مسابقه فوتبال پیدا کردیم که در آن سرود ملی روسیه نواخته می‌شد. همچنین «درس‌های دوستی» در مدارس برگزار می‌شود که در آن به دانش‌آموزان درباره روسیه آموزش داده می‌شود. علاوه بر این، یک مسابقه هنر رزمی «سامبو» متعلق به شوروی، کارگاه‌های کمک‌های اولیه برای شهروندان و پلیس، و یک جشنواره گرافیتی نیز برگزار شده است که در آن شرکت‌کنندگان تصویر ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، و توماس سانکارا، رهبر سابق بورکینافاسو، را نقاشی کرده‌اند. تمامی این فعالیت‌ها با حمایت مالی «ابتکار آفریقا» انجام شده است.

عکس‌ها همچنین نشان می‌دهند که اعضای ابتکار آفریقا در میان مردم محلی مواد غذایی توزیع می‌کنند و مستندی به نام «توریست» را که با حمایت واگنر تولید شده و درباره مربیان این گروه در جمهوری آفریقای مرکزی است، در محله‌ها به نمایش می‌گذارند.

همچنین بر اساس برخی تصاویر، اعضای سازمان ابتکار آفریقا در حال توزیع مواد غذایی بین مردم محلی هستند و فیلم مستند «توریست» را که با حمایت واگنر درباره عده‌ای از مربیان این گروه در جمهوری آفریقای مرکزی ساخته شده، در محله‌ها به نمایش می‌گذارند.

پشت پرده ابتکار آفریقا چه کسانی هستند؟

به گفته آقای چرپ از موسسه امور بین‌الملل لهستان «ایده اولیه ابتکار آفریقا این بود که هر ساختار نظامی را که پریگوژین توسعه داده بود پاک کند و چیز جدیدی جایگزین آن کند. ابتکار آفریقایی، که اغلب به عنوان شاخه رسانه‌ای آن عمل می‌کرد، با کمال خشنودی آماده بود تا از همه سرمایه‌هایی که تا پیش از این وجود داشت استفاده کند.»

اف‌اس‌بی، سرویس امنیت فدرال روسیه، نقش مهمی در این سازمان جدید ایفا می‌کند. رئیس و سردبیر سازمان ابتکار آفریقا، آرتیوم کوریف است که کارشناسان روس او را عامل سرویس امنیت فدرال روسیه می‌دانند و به باشگاه والدای، اندیشکده‌ای نزدیک به پوتین در مسکو، مرتبط است.

سایت اینترنتی ابتکار آفریقا، آنا زامارایوا، یک افسر مطبوعاتی پیشین واگنر را به‌عنوان معاون سردبیر معرفی می‌کند.

ویکتور لوکوونکو، که به‌عنوان یکی از «فن‌آوران سیاسی» پریگوژین شناخته می‌شود، دفتر ابتکار آفریقا در بورکینافاسو را تاسیس کرد اما در ماه‌های اخیر از این سمت کناره‌گیری کرد. لوکوونکو که قبلا یک ملی‌گرای روس بوده و دارای سابقه‌ کیفری است، به مدت پنج سال به دلیل حمله به یک شهروند سوئیسی در مسکو که بعدا جان باخت، در زندان به سر برده است.

برای پی‌ بردن به واکنش ابتکار آفریقا با این گروه تماس گرفتیم. دفتر آن در مسکو تایید کرد که سوالات ما را دریافت کرده است اما پاسخ آن از طریق ایمیل به ما نرسید. ابتکار آفریقا طی مقاله‌ای در وب‌سایت خود به مطلب بی‌بی‌سی واکنش نشان داد و پاسخی را نقل قول کرد که می‌گفت به بی‌بی‌سی فرستاده است.

این سازمان گفت که «فعالیت‌های بشردوستانه‌اش در منطقه ساحل، مانند مسابقات فوتبال» با هدف «بهبود فوتبال روسیه و جذب بازیکنان جدید» بوده است و هدف از نمایش فیلم و آموزش در مدرسه این است که مردم آفریقا را با «فرهنگ بزرگ روسیه» آشنا کند.

این سازمان ضمن تکرار مطالبی که بی‌بی‌سی آن را به‌عنوان اطلاعات گمراه‌کننده برجسته کرده بود، از آن‌ دفاع کرد، اما هیچ مدرک جدیدی ارائه نداد. آن‌ها با استناد به قانون اساسی و قوانین روسیه، اصطلاحاتی که برای اشاره به مناطق اشغال‌شده اوکراین به عنوان قلمرو روسیه به کار می‌برند را توجیه کردند.

در ماه فوریه، در پاسخ به گزارشی از وزارت امور خارجه آمریکا، مقاله‌ای در وب‌سایت ابتکار آفریقا اعلام کرد که هیئت تحریریه آن «بر این نکته تاکید دارد که هدفش گسترش دانش درباره آفریقا در روسیه و ترویج روسیه در کشورهای آفریقایی است» و به «آفریقایی‌های بسیاری فرصتی برای شنیده شدن، از جمله انتقاداتشان از کشورهای غربی می‌دهد».

این سازمان همچنان به شدت به نفوذ خود در منطقه ساحل ادامه می‌دهد. در آخرین هفته اوت، حدود ۱۰۰ دانش‌آموز در بورکینافاسو در جلسه‌ای درباره فرصت‌های آموزشی در روسیه شرکت کردند.

یک نوجوان خوشحال که تیشرتی با لوگوی ابتکار آفریقا به تن داشت، در ویدیویی که پس از جلسه ضبط شده بود، می‌گوید: «من درباره فرهنگ روسیه و رابطه بین دولت‌هایمان اطلاعاتی به دست آوردم.»