رقابت بر سر ابرسلاح‌های هایپرسونیک که به گفته پوتین اهداف را با خاک یکسان می‌کند

موشک‌های ارتش آزادی‌بخش خلق چین، در حالی که در آفتاب پاییزی در میدان رژه‌ای در پکن می‌درخشیدند، آرام بر روی کامیون‌های غول‌پیکر استتارشده از مقابل جمعیت گذشتند.

این موشک‌ها با ظاهری باریک و نوک‌تیز، یازده متر طول و پانزده تن وزن داشتند و بر بدنه هر کدام حروف و اعداد «دی‌اف-۱۷» نقش بسته بود.

چین برای نخستین بار زرادخانه موشک‌های هایپرسونیک یا ابرصوت «دونگ‌فنگ» خود را به جهان نشان می‌داد.

این نمایش در اول اکتبر ۲۰۱۹ و در جریان رژه روز ملی چین برگزار شد. آمریکا از مدت‌ها پیش از ساخت این سلاح‌ها آگاه بود، اما چین از آن زمان با سرعت زیادی در ارتقا و توسعه آن‌ها پیشی گرفته است.

سرعت و قدرت مانور بالای این موشک‌ها که با سرعتی بیش از پنج برابر سرعت صوت حرکت می‌کنند، آن‌ها را به سلاحی هولناک تبدیل کرده است، تا جایی که می‌توانند شیوه جنگیدن در نبردها را دگرگون کنند.

به همین دلیل، رقابت جهانی برای ساخت و توسعه این سلاح‌ها شدت گرفته است.

ویلیام فریر، پژوهشگر امنیت ملی در اندیشکده «شورای ژئواستراتژی» می‌گوید: «این تنها بخشی از تصویر بزرگ‌تری است که نشان می‌دهد ما با رقابت ژئوپلیتیک نوینی میان قدرت‌ها روبه‌رو هستیم. چنین وضعیتی از زمان جنگ سرد سابقه نداشته است.»

روسیه، چین، آمریکا: یک رقابت جهانی

مراسم رژه پکن به گمانه‌زنی‌ها درباره تهدید فزاینده پیشرفت‌های چین در حوزه فناوری هایپرسونیک دامن زد. امروز چین پیشتاز این عرصه است و پس از آن روسیه قرار دارد.

در این میان آمریکا تلاش می‌کند عقب‌ماندگی خود را جبران کند، در حالی که بریتانیا هنوز هیچ برنامه مشابهی ندارد.

ویلیام فریر از اندیشکده شورای ژئواستراتژی، که بخشی از بودجه آن از وزارت دفاع بریتانیا، شرکت‌های صنایع نظامی و نهادهای دیگر تامین می‌شود، می‌گوید دلیل برتری چین و روسیه روشن است: «آن‌ها چند سال پیش تصمیم گرفتند پول هنگفتی روی این برنامه‌ها سرمایه‌گذاری کنند.»

در مقابل، بیشتر کشورهای غربی در دو دهه نخست قرن ۲۱ توجه خود را صرف مبارزه با تروریسم الهام‌گرفته از جهادی‌ها در داخل و جنگ‌ با گروه‌های شورشی در خارج کردند.

در آن زمان، تصور جنگ با حریفی هم‌تراز و پیشرفته بسیار دور از ذهن به نظر می‌رسید.

الکس یانگر، رئیس پیشین ام‌آی۶ سرویس اطلاعات خارجی بریتانیا که در سال ۲۰۲۰ بازنشسته شد، می‌گوید: «نتیجه این شد که ما ارتقای عظیم قدرت نظامی چین را نادیده گرفتیم.»

کشورهای دیگری نیز در این رقابت حضور دارند: اسرائیل موشک هایپرسونیک «اَرو ۳» را ساخته که برای رهگیری طراحی شده است. ایران هم مدعی داشتن سلاح‌های هایپرسونیک شده و می‌گوید در جریان جنگ ۱۲ روزه با اسرائیل در ماه ژوئن یک موشک هایپرسونیک شلیک کرده است. (این موشک واقعا با سرعتی بسیار بالا حرکت می‌کرد، اما از دید کارشناسان مانورپذیری لازم برای طبقه‌بندی به‌عنوان یک سلاح هایپرسونیک واقعی را نداشت.)

کره شمالی نیز از سال ۲۰۲۱ روی تسلیحات هایپرسونیک کار می‌کند و مدعی است به یک سلاح عملیاتی دست یافته است.

آمریکا و بریتانیا اکنون در حال سرمایه‌گذاری در فناوری موشک‌های هایپرسونیک هستند و کشورهایی چون فرانسه و ژاپن هم به این روند پیوسته‌اند.

به نظر می‌رسد آمریکا در حال تقویت توان بازدارندگی خود است و از سلاح هایپرسونیک جدیدش با نام «دارک ایگل» رونمایی کرده است.

به گفته وزارت دفاع آمریکا، دارک ایگل «قدرت و عزم کشور و ارتش ما را به یاد می‌آورد و بازتاب‌دهنده روحیه و قدرت مرگبار تلاش‌های ارتش و نیروی دریایی در حوزه سلاح‌های هایپرسونیک است.»

اما چین و روسیه در حال حاضر بسیار جلوتر هستند و به گفته برخی کارشناسان، این موضوع می‌تواند برای غرب نگران‌کننده باشد.

فوق‌العاده سریع و فوق‌العاده غیرقابل‌پیش‌بینی

هایپرسونیک به چیزی گفته می‌شود که با سرعت پنج ماخ یا بیشتر حرکت کند؛ یعنی پنج برابر سرعت صوت یا ۶۱۷۰ کیلومتر در ساعت. این موشک‌ها در رده‌ای کاملا متفاوت از سوپرسونیک یا فراصوت قرار می‌گیرد (بالاتر از سرعت صوت معادل ۱۲۳۵ کیلومتر در ساعت).

همین سرعت، بخشی از دلیلی است که موشک‌های هایپرسونیک را به تهدیدی جدی تبدیل می‌کند.

سریع‌ترین نمونه تاکنون موشک روسی آوانگارد است که ادعا می‌شود می‌تواند به سرعت ۲۷ ماخ (حدود ۳۳۳۴۰ کیلومتر در ساعت) برسد، هرچند بیشتر رقم ماخ ۱۲ (نزدیک به ۱۴۸۲۰ کیلومتر در ساعت) نقل می‌شود؛ یعنی حدود چهار کیلومتر در ثانیه.

با این حال به گفته ویلیام فریر موشک‌های هایپرسونیک از نظر قدرت تخریبی صرف تفاوت زیادی با موشک‌های کروز فراصوت (سوپرسونیک) یا زیرصوت (ساب‌سونیک) ندارند.

او می‌گوید: «آنچه این سلاح‌ها را متمایز می‌کند دشواری شناسایی، رهگیری و انهدام آن‌هاست.»

دو نوع اصلی از موشک‌های هایپرسونیک وجود دارد: نوع بوست-گلاید که با راکت‌های پرتابگر (مانند دی‌اف-۱۷ چینی) به سوی جو زمین و گاهی اندکی بالاتر رانده می‌شود و سپس با همان سرعت‌های فوق‌العاده به‌سمت پایین شیرجه می‌زند.

برخلاف موشک‌های بالستیک متداول که در قوسی قابل پیش‌بینی حرکت می‌کنند، گلایدهای هایپرسونیک می‌توانند به صورت نامنظم تغییر مسیر دهند و در مرحله پایانی پرواز به سوی هدف هدایت شوند.

نوع دوم، موشک‌های کروز هایپرسونیک هستند که با پرواز در ارتفاع کم و نزدیک به سطح زمین می‌کوشند از شناسایی رادار بگریزند.

این موشک‌ها نیز با راکت پرتابگر شلیک می‌شوند و شتاب می‌گیرند، اما وقتی به سرعت هایپرسونیک می‌رسند، سامانه‌ای به نام «موتور اسکرم‌جت» فعال می‌شود که در حین پرواز هوا را می‌مکد و با آن تا هدف پیش می‌رود.

این‌ها «تسلیحات دوکاربردی» هستند، به این معنا که کلاهک آن‌ها می‌تواند هم هسته‌ای باشد و هم متعارف با قدرت انفجاری بالا. اما ویژگی این سلاح‌ها فقط سرعت آنها نیست.

برای آن‌که موشکی در اصطلاح نظامی واقعا «هایپرسونیک» محسوب شود، باید در حین پرواز توان مانور داشته باشد؛ یعنی کسانی که آن را شلیک کرده‌اند بتوانند مسیر آن را به صورت ناگهانی و غیرقابل پیش‌بینی تغییر دهند، حتی وقتی موشک با سرعتی فوق‌العاده به سوی هدف می‌رود.

این امر رهگیری آن را بسیار دشوار می‌کند. بیشتر رادارهای زمینی نمی‌توانند تا مراحل پایانی پرواز، موشک‌های هایپرسونیک را شناسایی کنند.

پاتریشیا بازیلچیک، پژوهشگر پروژه دفاع موشکی در مرکز مطالعات استراتژیک و بین‌المللی در واشنگتن، می‌گوید: «با پرواز در زیر افق رادار، این موشک‌ها از شناسایی زودهنگام می‌گریزند و ممکن است تنها در مرحله نهایی پرواز روی حسگرها ظاهر شوند، که فرصت رهگیری را به‌شدت محدود می‌کند.» (بخشی از بودجه پروژه دفاع موشکی در مرکز مطالعات استراتژیک و بین‌المللی در واشنگتن، از نهادهای وابسته به دولت آمریکا و همین طور شرکت‌های صنایع فاعی تامین می‌شود).

به باور او، راه حل این مشکل تقویت سامانه‌های ردیابی مستقر در فضا از سوی غرب برای برطرف کردن محدودیت‌های رادارهای زمینی است.

در یک جنگ واقعی، پرسش هولناکی پیش روی کشور هدف قرار می‌گیرد: آیا این حمله هسته‌ای است یا متعارف؟

تام شارپ، فرمانده پیشین نیروی دریایی سلطنتی بریتانیا و متخصص جنگ‌افزارهای ضد هوایی، می‌گوید: «موشک‌های هایپرسونیک ماهیت جنگ را چندان تغییر نداده‌اند، بلکه بازه‌های زمانی عملیات را دگرگون کرده‌اند.»

او ادامه می‌دهد: اصل ماجرا تغییر نکرده است: باید دشمن را ردیابی کنید، به سوی او شلیک کنید و در مراحل پایانی، موشک را طوری هدایت کنید که بتواند هدف متحرکی مثل کشتی را بزند (همین متحرک بودن، بزرگ‌ترین امتیاز کشتی‌هاست). این موضوع در مورد موشک‌های بالستیک، فراصوت یا زیرصوت تفاوتی ندارد.»

«به همین شکل، وظیفه طرف مدافع هم تغییری نکرده است: باید موشک هایپرسونیک ورودی را ردیابی کند و یا با ایجاد اختلال از کار بیندازد یا آن را نابود سازد. تنها تفاوت این است که زمان بسیار کمتری در اختیار دارد.»

نشانه‌هایی وجود دارد که این فناوری در واشنگتن نگرانی‌هایی ایجاد کرده است. گزارشی که «خدمات پژوهشی کنگره آمریکا» در فوریه امسال منتشر کرد، هشدار می‌داد: «مقام‌های دفاعی ایالات متحده اعلام کرده‌اند که هم معماری‌های ردیاب‌های زمینی و هم سامانه‌های کنونی فضایی برای شناسایی و رهگیری سلاح‌های هایپرسونیک ناکافی هستند.»

با این حال، برخی کارشناسان معتقدند تبلیغات درباره این سلاح‌ها بیش از حد بزرگ‌نمایی شده است.

آیا این هیاهو اغراق‌آمیز است؟

سیدارت کاوشال، پژوهشگر اندیشکده دفاعی خدمات متحد سلطنتی بریتانیا، از جمله کسانی است که باور دارد این سلاح‌ها لزوما معادلات میدان نبرد را دگرگون نمی‌کنند. او می‌گوید: «سرعت و قدرت مانور، آن‌ها را برای حمله به اهدافی با ارزش بالا جذاب می‌کند و انرژی جنبشی ناشی از برخوردشان نیز آن‌ها را برای هدف قرار دادن تاسیسات مستحکم یا زیرزمینی کارآمد می‌سازد؛ اهدافی که پیش‌تر با مهمات متعارف به سختی قابل انهدام بودند.»

اما به گفته آقای شارپ حتی اگر این موشک‌ها با سرعتی پنج برابر سرعت صوت یا بیشتر حرکت کنند، همچنان روش‌های برای دفاع در برابر آنها وجود دارد که «برخی از آن‌ها موثرند».

او می‌افزاید: «اولین روش، دشوارتر کردن رهگیری و شناسایی اهداف است. کشتی‌ها می‌توانند اقدامات گسترده‌ای برای پنهان نگه داشتن موقعیت خود انجام دهند.»

«تصاویر ماهواره‌ای بی‌کیفیت که از ماهواره‌های تجاری به دست می‌آید، اگر تنها چند دقیقه به روز نشده باشد، دیگر برای هدف‌گیری سودی ندارد. به دست آوردن داده‌های هدف‌گیری ماهواره‌ای دقیق و به روز، هم دشوار است و هم پرهزینه.»

با این حال او تاکید می‌کند که فناوری‌های نوظهور، از جمله هوش مصنوعی، در آینده این وضعیت را تغییر خواهد داد.

هشدار در برابر تهدید روسیه

واقعیت این است که روسیه و چین در توسعه این سلاح‌ها از دیگران جلو افتاده‌اند. ویلیام فریر می‌گوید: «به نظر من برنامه‌های هایپرسونیک چین… هم چشمگیر است و هم نگران‌کننده.»

اما او اضافه می‌کند: «وقتی پای روسیه به میان می‌آید، باید محتاط‌تر با ادعاهایشان برخورد کرد.»

در نوامبر ۲۰۲۴، روسیه یک موشک بالستیک میان‌برد آزمایشی را به سوی یک مرکز صنعتی در دنیپرو اوکراین شلیک کرد و عملاً این شهر را میدان آزمایش زنده خود قرار داد.

اوکراین اعلام کرد این موشک با سرعت ابرصوت ۱۱ ماخ (حدود ۱۳۶۰۰ کیلومتر در ساعت) حرکت کرده است. این موشک «اورِشنیک» نام دارد که در زبان روسی به معنای «درخت فندق» است.

ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری روسیه، سرعت این سلاح را ۱۰ ماخ اعلام کرد.

گزارش‌ها حاکی است کلاهک این موشک در مرحله پایانی به عمد به چند پرتابه غیر انفجاری تقسیم شد که هر یک به هدفی مستقل اصابت کردند؛ روشی که سابقه آن به دوران جنگ سرد بازمی‌گردد.

یکی از شاهدان به من گفت صدای اصابت آن چندان بلند نبود، اما چندین برخورد رخ داد: شش کلاهک به اهداف جداگانه اصابت کردند، اما چون غیر انفجاری بودند، میزان خسارت تفاوت زیادی با بمباران‌های شبانه روسیه علیه شهرهای اوکراین نداشت.

برای اروپا، تهدید بالقوه علیه کشورهای ناتو بیشتر از جانب موشک‌های روسیه است؛ موشک‌هایی که برخی از آن‌ها در ساحل بالتیک و در منطقه کالینینگراد (منطقه برون‌بومی روسیه) مستقر شده‌اند. اگر پوتین دستور حمله به کی‌یف با یک موشک اورشنیک را، این بار با کلاهکی پر از مواد منفجره،‌ صادر کند چه اتفاقی خواهد افتاد؟

رئیس جمهوری روسیه مدعی شد که این سلاح به تولید انبوه خواهد رسید و افزوده روسیه توانایی دارد اهداف را «با خاک یکسان کند».

روسیه همچنین موشک‌های دیگری دارد که با سرعت‌های هایپرسونیک حرکت می‌کنند.

پوتین بارها موشک‌های «کینژال» (خنجر) نیروی هوایی خود را ستوده و گفته آن‌ها آنقدر سریع‌اند که رهگیری‌شان ممکن نیست. اما او بارها این موشک‌ها را علیه اوکراین به کار برده و مشخص شده است که «کینژال» ممکن است واقعا یک موشک هایپرسونیک کامل نباشد و بسیاری از آن‌ها رهگیری شده‌اند.

آنچه برای غرب نگران‌کننده است، موشک فوق‌سریع و بسیار مانورپذیر روسیه به نام «آوانگارد» است. پوتین در مراسم رونمایی آن در سال ۲۰۱۸ – همراه با پنج «فرا‌سلاح» دیگر – اعلام کرد که این موشک «غیرقابل مهار» است.

دکتر سیدارت کاوشال معتقد است نقش اصلی آوانگارد در واقع می‌تواند «غلبه بر سامانه‌های دفاع موشکی آمریکا» باشد.

او می‌گوید: «برنامه‌های تسلیحاتی روسیه همچنین نشان می‌دهد ظرفیت تولید این کشور برای سامانه‌ای مانند آوانگارد محدود است.»

در همین حال، با شدت گرفتن رقابت بر سر برتری استراتژیک در غرب اقیانوس آرام میان آمریکا و چین، گسترش زرادخانه موشک‌های بالستیک چین تهدید بالقوه جدی علیه حضور دریایی آمریکا در دریای جنوبی چین و فراتر از آن به شمار می‌رود.

چین قدرتمندترین زرادخانه هایپرسونیک جهان را دارد. در اواخر سال ۲۰۲۴، این کشور تازه‌ترین گلاید ابرصوت خود با نام «جی‌دی‌اف-۶۰۰» را به نمایش گذاشت که توان حمل بار ۱۲۰۰ کیلوگرمی شامل مهمات فرعی را دارد و می‌تواند به سرعت ۷ ماخ (حدود ۸۶۵۰ کیلومتر در ساعت) برسد.

«لحظه‌ای سرنوشت‌ساز» در تلاش‌های بریتانیا برای جبران عقب‌ماندگی

بریتانیا در این رقابت عقب است، به ویژه به توجه به این که یکی از پنج عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل و قدرت هسته‌ای محسوب می‌شود. اما به صورت دیرهنگام تلاش کرده به این رقابت بپیوندد.

در ماه آوریل، وزارت دفاع بریتانیا و آزمایشگاه علوم و فناوری دفاعی اعلام کردند که دانشمندان این کشور پس از تکمیل یک برنامه آزمایشی بزرگ به «لحظه‌ای سرنوشت‌ساز» دست یافته‌اند.

این آزمایش مربوط به پیشران در بریتانیا حاصل همکاری سه‌جانبه دولت بریتانیا، صنایع و دولت آمریکا بود. طی شش هفته، در مرکز تحقیقات «لانگلی» ناسا در ویرجینیا، مجموعا ۲۳۳ «آزمایش ایستای موفق» انجام شد.

جان هیلی، وزیر دفاع بریتانیا، این موفقیت را «لحظه‌ای سرنوشت‌ساز» توصیف کرد. با این حال سال‌ها طول خواهد کشید تا این سلاح آماده بهره‌برداری شود.

ویلیام فریر تاکید می‌کند که غرب علاوه بر تولید موشک‌های هایپرسونیک باید بر ایجاد دفاع قوی در برابر آن‌ها نیز تمرکز کند: «در جنگ موشکی، همیشه دو روی یک سکه مطرح است. باید بتوانید هم خسارت را محدود کنید و هم توان هدف قرار دادن سکوی پرتاب دشمن را داشته باشید.»

او اضافه می‌کند: «اگر هر دو توانایی را در اختیار داشته باشید، هم دفاع نسبی و هم ضد حمله، دشمن خیلی کمتر به آغاز درگیری ترغیب می‌شود.»

با این حال، تام شارپ هشدار می‌دهد که نباید در حال حاضر تهدید را بیش از حد بزرگ‌نمایی کرد.

او می‌گوید: «نکته کلیدی درباره موشک‌های هایپرسونیک این است که هر دو سوی این معادله (حمله و دفاع) به یک اندازه دشوارند و هیچ‌کدام هنوز به حد کمال نرسیده‌اند.»