چه شد که دوباره نفس‌های دریاچه ارومیه به شماره افتاد؟

به رغم این‌که در سال‌های اخیر تبلیغات گسترده‌ای در ارتباط با احیای دریاچه ارومیه انجام شد، اما گزارش‌های یک هفته‌ اخیر رسانه‌های ایران حاکی است که نفس‌های این دریاچه محبوب شمال غرب کشور، به شکلی جدی به شماره افتاده است.

هفته گذشته، عیسی کلانتری رئیس سابق سازمان محیط زیست گفت: «در دریاچه دیگر آبی به آن صورت وجود ندارد، تا جایی که من اطلاع دارم، غلظت نمک در آن قسمتی هم که آب هست، به بالای ۵۰ درصد رسیده است.»

به گفته سلمان ذاکر، نماینده ارومیه در مجلس، آب دریاچه ارومیه به کمترین حد خود رسیده است. او گفت: «در طول سه سال گذشته ۱۳۰۰ میلیارد هزینه شده که تا وقتی پروژه‌های انجام شده به نتیجه برسد.»

همه این خبرها در حالی منتشر می‌شوند که مدیران جهاد کشاورزی آذربایجان غربی جشن افزایش برداشت گوجه‌فرنگی گرفتند. افزایش برداشت و سطح زیر کشت این محصول آب‌بر، تنها یکی از سیاست‌های بخش کشاورزی در حوضه آبریز دریاچه ارومیه است و حجم قابل توجهی از آب رودخانه‌هایی که باید به دریاچه ارومیه بریزد صرف کاشت آبی غله و چغندر قند می‌شود.

دبیر کنونی ستاد احیای دریاچه ارومیه در حالی که چشم‌انتظار تحقق پیش‌بینی بارش‌های بالاتر از نرم پاییز است به خبرگزاری فارس گفت: «توقع نداریم در کوتاه مدت، کشاورزان کشت محصولات پُر آب‌بر را متوقف کنند ولی انتظار داریم همکاری بیشتری برای احیای دریاچه به‌تدریج با کشت جایگزین با خادمان خود در کارگروه نجات دریاچه داشته باشند.»

کشاورزان حوضه آبریز دریاچه ارومیه در حالی همچنان به شیوه گذشته مشغول کارند که کشاورزان اصفهان همه مدت سال، زاینده‌رود خشک را نظاره‌گرند و در حالی که مدتهاست تالاب‌گاوخونی خشک شده و امیدی به احیای آن نیست ناگزیر از پذیرش روش‌های سختگیرانه کشاورزی شده‌اند.

در پایان سال آبی ۱۴۰۲-۱۴۰۱ ستاد کنونی احیای دریاچه ارومیه از اعلام سطح تراز اکولوژیک آن، که معیار سنجش وضعیت این اکوسیستم مهم کشور است خودداری کرده است. تنها در میان اطلاعاتی که از یک مصاحبه تلویزیونی استخراج شده مشخص شده در نیمه مرداد امسال تراز اکولوژیک دریاچه ارومیه ۱۲۶۹.۹۸ بوده‌است.

کارشناسان معتقدند دولت می‌تواند با استفاده از تجربه کشاورزان اصفهان راهکار موثرتری نسبت به آنکه چشم‌انتظار بارش‌های پاییزی باشند به کار بگیرند و دستکم ۵۰۰ میلیون مترمکعب آب را روانه دریاچه ارومیه کنند. کاری که حسن روحانی از انجام آن پا پس کشید و حال پرسش این است که آیا دولت سیزدهم توان آن دارد که از کشاورزان بخواهد با دریافت خسارت، بگذارند دریاچه ارومیه نفسی تازه کند؟

مشکل دقیقا کجاست؟

عیسی کلانتری در گفتگویی که با «اکو ایران» انجام داده به یکی از بندهای مصوبه ۸ تیر ۱۳۹۳ هیئت دولت وقت اشاره کرده و گفت: «۳ ماه بعد از این مصوبه بر اثر فشار نماینده‌های مجلس به آقای روحانی، ایشان با مسئولیت خودش بند مربوط به نکاشت در یکی از حوضه‌های آبریز دریاچه ارومیه را لغو کرد و گفت شما ۲۶ بند دیگر را به اجرا درآورید.»

آقای معتمدیان دبیر کارگروه ملی نجات دریاچه ارومیه در گفتگو با خبرگزاری فارس درباره چنین راهکارهایی گفته است: «با توجه به شرایطی که وجود دارد برای بهبود وضعیت دریاچه نیاز به مشارکت مردم و جوامع محلی از جمله کشاورزان حوضه آبریز داریم البته با توجه به شرایط اقتصادی دنبال بازی کردن با زندگی مردم نیستیم و توقع نداریم در کوتاه مدت کشاورزان کشت محصولات پُر آب بر را متوقف کنند ولی انتظار داریم همکاری بیشتری برای احیای دریاچه بتدریج با کشت جایگزین با خادمان خود در کارگروه نجات دریاچه داشته باشند.»

دولت سیزدهم در ۱۸ مهر ۱۴۰۱ از سند ملی الگوی کشت رونمایی کرد و یکی از مهمترین ویژگی‌های آن را کاهش مصرف آب در بخش کشاورزی دانست.

گرچه وزیر جهاد کشاورزی که مدعی بود در ۵۰ سال گذشته هیچ دولتی نتوانسته الگوی کشت تعیین کند و او در دولت سیزدهم چنین کرده ۶ ماه پس از رونمایی از الگوی کشت برکنار شد. با این حال این سند به هر یک از استان‌های ایران برای کشاورزی در سال زراعی ۱۴۰۲-۱۴۰۱ ابلاغ شد.

براساس سند الگوی کشت ابلاغی برای آذربایجان غربی در سال زراعی ۱۴۰۲-۱۴۰۱ تکلیف شده بود که تنها ۱ هزار و ۶۰۰ هکتار گوجه‌فرنگی کاشته شود و مطابق با همین برنامه باید از کاشت گوجه‌فرنگی در ۳هزار و ۸۵۱ هکتار جلوگیری می‌شد.

با این حال مهدیه فلاح، مدیر زراعت سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان‌غربی به باشگاه خبرنگاران جوان گفته است: «برداشت گوجه فرنگی از پنج هزار و ۱۶۵ هکتار از مزارع کشاورزی این استان آغاز شد و پیش بینی می‌شود امسال ۳۱۰ هزار تن گوجه فرنگی از اراضی زیر کشت این محصول، برداشت شود.»

به عبارت دیگر مطابق با سند الگوی کشت آذربایجان غربی که قرار بود فقط در ۱هزار و ۶۰۰ هکتار زمین گوجه کاشته شود باید انتظار برداشت ۹۶هزارتن گوجه می‌داشتیم. بنابراین تنها در همین سال زراعی و تنها در بخش کشت گوجه‌فرنگی ۲۱۴هزارتن بیش از ظرفیت تعیین شده محصول برداشت شده است.

طابق با استانداردهای تعریف شده هر برای برداشت هر یک کیلو گوجه‌فرنگی ۱۸۰ لیتر آب به شکل خالص لازم است. یعنی با بهره‌وری ۱۰۰درصد در مصرف آب. بنابراین کشاورزان صیفی‌کاری که امسال گوجه‌فرنگی بیشتری کاشته‌اند حدود ۳۸ میلیون و ۵۲۰ هزار مترمکعب آب از سهم دریاچه ارومیه را برداشت کرده‌اند.

این رقم با احتساب آنکه عموما آبیاری در کشاورزی ایران بهره‌وری زیر۵۰درصد دارد نشان از آن دارد که دو برابر این عدد آب برداشت شده تا چنین میزان محصولی در پایان مرداد برداشت شود.

در همین حال اکبر کرامتی رییس پیشین سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان غربی ۱۷ شهریور ۱۴۰۱ به ایرنا گفته بود طبق بررسی‌های انجام شده توسط کارشناسان کشاورزی، تولید گوجه فرنگی در این استان طی سال جاری ۲۰ درصد افزایش یافته است.

عمده کشت گوجه‌فرنگی در شهرستان ارومیه با سه هزار و ۷۰۰ هکتار و رتبه اول کشت صورت می‌گیرد و پس از آن میاندوآب، شاهین‌دژ و بوکان نیز به ترتیب بیشترین سطح زیر کشت این محصول را به خود اختصاص داده‌اند.

اطلاعات ضد و نقیض گلوی دریاچه ارومیه را می‌فشارد

ستاد احیای دریاچه ارومیه که اینک محدود به استانداری آذربایجان غربی شده پیش از این مرجع اعلام داده‌هایی بود که از نهادهای مختلف جمع‌آوری و آنها را یک دست می‌کرد. یکی از همین داده‌ها هم عدد تراز اکولوژیک دریاچه ارومیه است که مدتهاست اعلام نمی‌شود. سایت دبیرخانه ستاد نیز مدتهاست به روزرسانی نشده است.

در چنین وضعیتی اظهارنظرهایی با داده‌های متعارض چه از سوی صدا و سیما و چه از سوی افراد مسئول در همین تابستانی که نفس‌های دریاچه ارومیه به شماره افتاده منتشر شده است. برای نمونه علی سلاجقه رییس سازمان حفاظت محیط زیست نیمه مرداد امسال به خبرگزاری فارس گفت: وضعیت خیلی روبه رشد است حتی تالاب‌های اقماری نیز امسال برای اولین بار آبگیری شد و حیات وحش منطقه بازگشت.

اما آقای سلاجقه ۴ روز بعد از این اظهارنظر خود و در حالی که به آذربایجان غربی سفر کرده بود گفت: مسئله این دریاچه یک موضوع بین‌المللی است، ولی متاسفانه وضعیت مناسبی ندارد.

این سخنان رییس سازمان حفاظت محیط زیست را روابط عمومی سازمان متبوعش منتشر کرد که درباره حقابه دریاچه ارومیه افزوده بود: با توجه به تزریق اعتبارات و گرفتن حقآبه دریاچه ارومیه نیاز است تا مردم حوضه آبریز نیز همکاری خوبی داشته باشند.

در همین حال که صحبت از نیاز به همکاری مردم برای احیای دریاچه ارومیه از سوی مسئولان مطرح شده، سلمان ذاکر نماینده ارومیه در مجلس شورای اسلامی در اظهاراتی تاکید کرد: امروز ارومیه گرفتار آب شرب است. ما منتظر هستیم آب شرب مردم را تامین کنیم چه برسد به کشاورزی و احیای دریاچه ارومیه.

این سخنان در حالی مطرح شد که بنا بر آمار وزارت نیرو دستکم برای تامین نیاز ۸ ماه آینده مردم ارومیه به آب شرب آب پشت سدهای تامین کننده آب شرب ذخیره است. بنابر آمار وزارت نیرو آب شرب مصرفی ارومیه در هر ماه ۷.۱ میلیون مترمکعب است که در حال حاضر حجم مفید آب ذخیره شده پشت سد «شهرچای» که آب شرب ارومیه را تامین می‌کند ۶۰.۶۵ میلیون مترمکعب است.

البته آقای ذاکر در سخنانش به بستن آب ورودی از رودخانه ولگا در روسیه به دریای خزر هم اشاره کرد و در ادامه گفت: با تحکم و زور و پر کردن چاه‌های مردم و قطع کردن درختان به جایی نمی‌رسیم. احترام به کشاورز واجب است؛ ۴۵ درصد مردم آذربایجان غربی و ارومیه کشاورز هستند و نان حلال می‌خورند و با زور نمی‌توانیم چاه‌های آن‌ها را پر کنیم و از آن‌ها بخواهیم بیکار و بی‌درآمد بمانند، بلکه باید با راهکار جدید، مدرن و حتی آبیاری قطره‌ای کشاورزی را کنترل و حاکمیتی کنیم، آب مردم را بدهیم.

دریاچه ارومیه درحالی تابستانی سخت و بی‌آب را تجربه کرده که ۱۸ مرداد ۱۴۰۲ رمضان شریف سخنگوی سپاه پاسداران با تاکید بر این جمله که «می‌خواهند توانمندی نظام را زیر سوال ببرند» درباره روند خشک‌شدن دریاچه ارومیه گفت: «در طول ۸٠٠ سال گذشته در دنیا، چندین دریاچه همچون دریاچه ارومیه خشک شدند و این تغییرات اقلیمی خاص ایران نیست».