هم‌نشینی استادان ادبیات معاصر در جشن ۹۰ سالگی دانشکده ادبیات دانشگاه تهران

برگزاری مراسم نودمین سالگرد تاسیس دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، فرصت مغتنمی بود برای ادب‌دوستان که همچنان تصاویر شب هم‌نشینی استادان برجسته ادبیات معاصر را در شبکه‌های اجتماعی هم‌رسانی می‌کنند.

علی دهباشی، مدیر مجله بخارا، با همکاری دانشکده ادبیات و علوم انسانی، این ویژه‌برنامه فرهنگی را شنبه عصر با حضور چهره‌های ماندگار حوزه علوم انسانی از جمله محمدرضا شفیعی کدکنی، ٰژاله آموزگار، منصوره اتحادیه، حکمت‌الله ملاصالحی و نصرالله پورجوادی در تالار فردوسی دانشگاه تهران برگزار کرد.

گروه ادبیات یکی از شش دانشکده‌ای بود که همزمان با تاسیس دانشگاه تهران در سال ۱۳۱۳ شروع به فعالیت کرد و در ۹ دهه گذشته یکی از مهمترین مقصدهای دانشجویان خارجی برای تحصیل در ایران بوده است.

محمدرضا شفیعی کدکنی، شاعر و استاد ادبیات فارسی، در سخنانی گفت که از ۹۰ سال پیش چهره‌های برجسته‌ای مثل بدیع‌الزمان فروزانفر و بسیاری از مفاخر علمی استادان و فارغ‌التحصیلان این دانشکده بوده‌اند که یکی از نهادهای مهم فرهنگی ایران به شمار می‌رود.

آقای کدکنی که خود دانش‌آموخته دانشگاه تهران است خاطراتی را از کلاس‌های آموزشی آن زمان نقل کرد از جمله اینکه وقتی «استاد فروزانفر وارد دانشگاه تهران می‌شد تا وقتی که با ماشین خود از دانشگاه خارج می‌شد»‌ از احترام و علاقه دانشجویان برخوردار بود.

ژاله آموزگار یکی دیگر از استادان شرکت‌کننده در این مراسم نیز گفت: «دانشگاه تهران که به نوعی مادر همه دانشگاه‌های معتبر ایران است و خود میراث‌دار مدرسه دارالفنون و جندی شاپورهاست، تنها یک موسسه آموزشی نیست بلکه میراث فرهنگی ایران به شمار می‌آید.»

خانم آموزگار افزود که در آن دوران، «عرق ایران‌دوستی» و عشق به فرهنگ ایران و آبادی و پیشرفت در وجود ایرانیان و به‌خصوص استادان، دانشمندان، تحصیلکردگان جای والایی داشت و از این رو همگان همه توانایی‌هایشان را با خلوص در خدمت به فرهنگ ایرانی و پیشرفت ایران عزیز صرف کردند.

او با انتقاد از شرایط چند دهه اخیر ایران ادامه داد: «دریغ و هزار دریغ که در سال‌های اخیر آغوش ما جای امنی برای جوانان این سرزمین نبود. این فرزندان نازنین و بااستعداد ما بنابه شرایطی ما را تنها گذاشتند، کاش آغوش ما آن‌قدر امن و گرم و پرگنجایش بود که جگرگوشه‌هایمان ترکمان نکنند و استعدادهای درخشانشان را به دیاری دیگر نبرند.»

یکی دیگر از سخنرانان این مراسم حکمت‌الله ملاصالحی استاد دانشگاه تهران بود که در ابتدای سخنانش گفت: «چقدر جامعه فرهنگ در این مملکت پر قوت است. هرگز فکر نمی‌کردم این دانشکده منجمد مثل پادگان نظامی دیروز این چنین متحرک، این مراسم را برگزار کند.»

دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران در یک نگاه

در هشتم خردادماه سال ۱۳۱۳، که قانون تاسیس دانشگاه به تصویب مجلس شورای ملی رسید ، شش دانشکده برای تشکیل دانشگاه پیش‌بینی شد. یکی از آنها دانشکده ادبیات بود.

در واقع هسته اولیه این دانشکده در سال ۱۳۰۷ به نام دارالمعلمین مرکزی و عالی تأسیس شد، قسمت ادبی آن هم مشتمل بر دو رشته «فلسفه و ادبیات» و «تاریخ و جغرافیا» بود.

اما از سال تحصیلی ۱۲-۱۳۱۱ رشته‌های تحصیلی فلسفه و ادبیات به دو رشته «ادبیات فارسی» و «فلسفه و علوم تربیتی» تفکیک و رشته «زبان خارجه» دانشکده ادبیات اضافه شد.

از سال تحصیلی ۱۵-۱۳۱۴ رشته «باستان‌شناسی» هم در دانشکده ادبیات فعالیت خود را آغاز کرد و در مهر سال ۱۳۱۶ دوره دکترای ادبیات تأسیس شد.

دانشکده ادبیات در سال‌های آغازین با رشته‌های ادبیات فارسی، فلسفه و علوم تربیتی، زبان خارجه، تاریخ و باستان‌شناسی فعالیتش آغاز شد و بدیع‌الزمان فروزانفر، اسدالله بیژن، امینه پاکروان، علی اکبر سیاسی و لطفعلی صورتگر از استادان بنام دانشکده در دوره اول بودند.

این بالندگی در نسل بعدی استادان دانشکده هم همچنان تداوم یافت که از آن میان می‌توان به استادانی نظیر محمدرضا شفیعی ‌کدکنی، محمدتقی دانش پژوه، عباس زریاب خویی، احمد تفضلی، یحیی مهدوی، غلامرضا رشید یاسمی، عبدالحسین زرین‌کوب، محمدکاظم عصار، ایرج افشار، محمدامین ریاحی، محمدتقی مدرس رضوی، عزت‌الله نگهبان و محمدابراهیم باستانی پاریزی اشاره کرد.

ذبیح‌الله صفا، پرویز ناتل خانلری و محمد معین اولین دانش‌آموختگان دکتری دانشکده بودند.

در آذرماه ۱۳۳۴ حسینعلی محفوظ از عراق به عنوان اولین دانشجوی خارجی در رشتۀ زبان و ادبیات فارسی دکترا گرفت و پس از آن افراد زیادی از کشورهای مختلف پنج قاره در رشته‌های مختلف این دانشکده تحصیل کرده‌اند.

این دانشکده نقشی اساسی در تأسیس و تداوم کرسی‌های مختلف زبان و ادبیات فارسی و ایران‌شناسی در دانشگاه‌های بین‌المللی داشته است. از جمله در تابستان سال ۱۳۳۵ کرسی زبان و ادبیات فارسی را بدیع‌الزمان فروزانفر و جلال همائی در بیروت افتتاح کردند.

در شهریور سال ۱۳۴۰ با کمک «بنیاد گورگیان» کرسی مستقلی برای مطالعات ایرانی (زبان و ادبیات فارسی، تاریخ ایران، زبان‌ها و ادبیات پیش از اسلام) در دانشگاه کلمبیا در نیویورک تأسیس شد و احسان یارشاطر، تصدی آن را برعهده گرفت.

با گسترش فعالیت‌های ملی و بین‌المللی دانشکده، از جمله تأسیس سازمان لغت‌نامه در ۱۳۳۵، راه‌اندازی دوره دکترای فلسفه و تاریخ و جغرافیا در ۱۳۳۶ و تشکیل موسسه زبان‌های خارجی در سال ۱۳۳۷ ساختمان فعلی به مساحت ۱۷هزار و ۵۰۰ متر مربع تکمیل شد و دانشکده به بنای جدید انتقال یافت و تالار دانشکده به نام حکیم ابوالقاسم فردوسی نامگذاری شد. در اوایل دهۀ شصت طبقۀ چهارم به ساختمان فعلی افزوده شد.

در سال‌های بعد دانشکده به توسعۀ رشته‌ها و گرایش‌ها و مؤسسات مختلف روی آورد. تأسیس مؤسسۀ باستان‌شناسی در ۱۳۳۸، راه‌اندازی چهار کرسی: تاریخ علوم، تاریخ فلسفۀ باستان، روان‌شناسی کودک و روان‌شناسی آزمایشی در خرداد سال ۱۳۴۱، دوره‌های فوق لیسانس روانشناسی، تاریخ، جغرافیا، باستانشناسی، ادبیات فارسی، فلسفه، زبان‌شناسی، زبان انگلیسی، فرانسه و آلمانی در سال‌های ۱۳۴۶-۱۳۴۴ و تشکیل گروه آموزشی زبان و ادبیات عرب در ۱۳۴۸ از آن جمله است.

بنا به پیشنهاد دانشکده و تصویب شورای مدیران گروههای آموزشی و شورای دانشکده نام دانشکده ادبیات در سیزدهم آذر ۱۳۴۳ به «دانشکده ادبیات و علوم انسانی» تغییر یافت و در ششصد و هفتاد و دومین جلسۀ شورای دانشگاه به تصویب رسید.

علاوه بر ایجاد رشته‌ها و گرایش‌های جدید، دانشکده‌های مختلفی شامل علوم اجتماعی، زبانهای خارجه، روان‌شناسی و علوم تربیتی و جغرافیا از بدنۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی جدا شده‌اند.

در حال حاضر دانشکده در رشته‌های زبان و ادبیات فارسی، باستان‌شناسی، زبان و ادبیات عرب، مترجمی زبان عربی، تاریخ و فلسفه در مقاطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری و در رشته‌های زبان‌شناسی، فرهنگ و زبانهای باستانی، آموزش زبان فارسی و ایران‌شناسی (کارشناسی ارشد) دانشجو می‌پذیرد و هشت مجلۀ فعال علمی-‌پژوهشی دارد که اولین شماره آن در مهر سال ۱۳۳۲ انتشار یافت.

در حال حاضر ۹۳ استاد، ۷۰ کارمند و ۱۸۰۰ دانشجو در این دانشکده فعالیت می‌کنند.