سیاست‌های اقتصادی حکومت وحدت ملی افغانستان چقدر موفق بوده است؟

در پنج سال حکومت وحدت ملی افغانستان (۱۳۹۳-۱۳۹۸)، این کشور با فراز و نشیب‌های فراوان امنیتی و سیاسی روبرو بوده است. اما کارنامۀ اقتصادی این حکومت چگونه بوده است؟

برای فهم این موضوع، این مطلب از داده‌های بودجه ملی افغانستان از سال ۱۳۹۲ تاکنون استفاده کرده است.

افغانستان دو نوع بودجه عادی، برای مصارف روزمره اداری، مثل پرداخت حقوق کارمندان، و بودجه توسعه‌ای (انکشافی)، مثلاً برای گسترش خدمات آموزش و پرورش، دارد.

تحلیل داده‌های بودجه ملی افغانستان از دو سال مالی آخر حکومت حامد کرزی تا کنون نشان می‌دهد که:

بودجه توسعه‌ای در حکومت وحدت‌ملی

تحلیل تخصیص بودجه توسعه‌ای افغانستان در دو سال آخر حکومت حامد کرزی نشان می‌دهد که بیشترین تمرکز منابع دولت به این ترتیب بوده است:

در پنج سال حکومت وحدت‌ملی نیز بیش‌ترین سهم از بودجه انکشافی افغانستان - بعد از بودجه امنیتی- در همین پنج زمینه مصرف شده است.

به گونه مثال در دو سال اخیر مالی دولت وحدت ملی در سال‌های ۱۳۹۷ - ۱۳۹۸، منابع دولت به ترتیب به (۱) توسعه کشاورزی، (۲) انرژی و آب، (۳) زیر ساخت‌های حمل و نقل هوایی و زمینی، (۴) خدمات بهداشتی، (۵) و آموزش پرورش اختصاص یافته ‌‌است.

تحلیل این داده‌ها حکایت از آن دارد که دولت برنامه‌ریزی هدف‌مند اقتصادی نداشته است.

مثلاً در سال ۱۳۹۵ و ۱۳۹۶ توسعۀ کشاورزی-محور روستاها از مهم‌ترین سیاست‌گذاری دولت - بعد از امنیت - به موضوع درجه سوم دولت تبدیل شده است.

اما در سال ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸ بار دیگر توسعه کشاورزی-محور روستاها به اولیت مهم و اساسی دولت تبدیل شده است. این نشان از آن دارد که دولت به شکل هدف‌مند و برنامه ریزی شده منابع را مصرف نکرده‌است.

زیرا اگر این کار را انجام می‌داد باید به شکل پی‌هم و بدون وقفه ادامه می‌داد، در عین حال اهداف قابل اندازه‌گیری درین زمینه تعیین می‌نمود تا بتواند مؤفقیت و یا شکست برنامه‌های خود را بسنجد.

هم‌چنان حکومت وحدت ملی اختصاص منابع مالی توسعه‌ای به وزارت معارف را در دو سال اخیر - بدون توضیح دلائل آن- بشدت کاهش داده‌است؛ به گونه‌ای که از بودجۀ انکشافی ۳۰۰ ملیون دلاری دوران آقای کرزی که به وزارت معارف اختصاص داده می‌شد اکنون سهم وزارت معارف کمتر از پنجاه ملیون دالر امریکایی از بودجه انکشافی‌ست.

کاهش ارزش پول افغانی و افزایش مالیات

ارزش پول افغانی در حکومت وحدت ملی کاهش قابل ملاحظه‌ای یافته است. هنگامی که حکومت وحدت ملی به قدرت رسید - بر اساس سند بودجۀ ملی افغانستان - ارزش افغانی در برابر یک دلار آمریکایی ۵۷.۳ افغانی بوده است.

اما اکنون ارزش پول افغانی در بودجۀ رسمی دولت ۷۵.۹ افغانی‌ست. این به آن معناست که ارزش پول افغانی - بدون در نظر گرفتن تورم- بیش از ۳۲٪ نقطه‌ای کاهش یافته است. این در حالی‌ست که در بازار ارز، سقوط افغانی بیش ازین بوده‌است. به زبان ساده‌تر ارزش صد افغانی امسال - به دلیل کاهش ارزش افغانی در برابر دلار - مساوی به ۶۸ افغانی‌ سال ۱۳۹۳ است.

تلاش‌های دولت برای افزایش عواید داخلی - با وجود افزایش مالیات- به دلیل کاهش ارزش افغانی به شدت صدمه دیده است. مالیات جدید شامل مالیات بر معاملات تجارتی، مشتقات نفتی، مالیات بر کریدت گوشی‌های همراه، پروازهای داخلی و خارجی، و افزایش تعرفه‌های گمرکی بر انواع اقلام وارداتی‌ست.

دولت با افزایش مالیات توانسته‌است در آمد خود را از ۱۰۰ ملیون افغانی در سال آخر دوره آقای کرزی به حدود ۱۸۸ ملیون افغانی در سال جاری برساند. اما افزایش مالیات‌ها - با وجود آنکه درآمد دولت را تقریباً دو برابر کرده است- به دلیل کاهش ارزش افغانی در برابر دلار به شدت لطمه خورده است.

بطور مثال با آنکه عواید دولت در سال ۱۳۹۸ نسبت به سال ۱۳۹۷ از ۱۷۳ ملیون افغانی به ۱۸۸ ملیون افغانی افزایش می‌یابد؛ اما - به خاطر کاهش ارزش افغانی در برابر دلار - در آمد دولت در سال ۱۳۹۸ دو ملیارد و چهارصد و هفتاد و شش ملیون دلار می‌باشد که در حدود صدملیون دلار کمتر از ۱۳۹۷ است.

ظرفیت دولت در مصرف بودجه توسعه‌ای

یکی از انتقادهای جامعه جهانی از دولت افغانستان، ناتوانی‌اش در مصرف بودجۀ انکشافی بوده است. دولت وحدت ملی ادعا دارد که مصرف بودجه انکشافی را از ۴۵٪ در زمان حامد کرزی در سال ۱۳۹۳ به ۹۳٪ در سال ۱۳۹۷ رسانده است.

اما پرسش مهم این ا‌ست که آیا ظرفیت دولت برای مصرف بودجه افزایش یافته و یا دلیل دیگری پشت آن نهفته است؟

تحلیل داده‌های مصرف بودجه در افغانستان نشان می‌دهد که در سال ۱۳۹۲ دولت افغانستان یک ملیارد و هفت‌صد و سی‌ و چهار میلیون دلار بودجه انکشافی را مصرف کرده‌است که برابر با ۵۷٪ بودجۀ انکشافی آن سال می‌شده است.

هم‌چنین در نمودار مصرف بودجه نشان داده شده‌است که مصرف بودجه انکشافی در سال ۱۳۹۷ به یک ملیارد و هشت‌صد و شصت میلیون دلار رسیده‌است، که برابر با ۹۳٪ بودجۀ انکشافی سال ۱۳۹۷ می‌شود.

درصد مصرف بودجه بالا رفته اما در رقم واقعی مصرف بودجه تغییر قابل ملاحظه‌ای نسبت به سال ۱۳۹۲ رونما نشده است. حکومت وحدت ملی، تنها در این مدت توانسته در حدود صد میلیون دلار بیش از دولت حامد کرزی مصرف کند.

سرانۀ تولید ناخالص ملی در حکومت وحدت ملی

یکی از بهترین شیوه‌های محاسبه سنجش کیفیت زندگی مردمان یک کشور، سرانۀ تولید ناخالص ملی‌ست. بنابر داده‌های بانک جهانی، هنگامی‌ که حکومت وحدت ملی در سال ۲۰۱۴ زمام امور را در دست گرفت، سرانۀ تولید ناخالص ملی در حدود ۶۱۴ دلار آمریکایی بود. در حالی ‌که سال گذشته این سرانه به ۵۲۰ دلار سقوط کرد. این به آن معناست که سفره مردم درین پنج‌ سال به طور میانگین به اندازه ۹۶ دلار کوچک‌تر شده است.