چابهار ایران در انتظار کمک هند و امنیت افغانستان

مقام‌های ایرانی بندر چابهار را تنها بندر اقیانوسی ایران می‌دانند. بندری که قرار است هند را از طریق ایران به افغانستان و بعد به کشورهای آسیای میانه و روسیه وصل کند.

چابهار از زمانی که به عنوان راه بدیل به جای بنادر پاکستان برای افغانستان مطرح شد، راهی طولانی را نپیموده است. بندری که قرار است به قطب اقتصادی تبدیل شود، به نظر کارشناسان اقتصادی هنوز از رونق لازم برخوردار نیست.

هند که کمک کننده عمده برای اجرای طرح‌های توسعه‌ای در این بندرمحسوب می‌شود، در سال‌های گذشته با احتیاط دست به کیسه شده است. اعتبار مالی که تهران انتظارش را داشت در موعد لازم تامین نشده است.

بخش دیگری از رونق این بندر به بهبود وضعیت امنیتی در افغانستان بستگی دارد. کشوری که جنگ ۴۰ ساله تمام زیرساخت‌هایش را نابود کرده و اکنون گفتگوهای صلح تنها چراغ امید برای بهبود آینده این کشور است.

تلاش ایران برای رونق چابهار

ایران اعلام کرده که تاکنون برای رونق بندر چابهار، در زمینه تامین زیرساخت‌ها اقدامات خوبی صورت گرفته و در نتیجه فاز اول این بندر به بهره برداری رسیده و "زیرساخت‌های مناسب استقراری، لجستیکی و انبارداری" در منطقه آزاد چابهار فراهم شده است.

بخش دیگر این بندر معرفی آن به بازرگانان کشورهای آسیای میانه و هند است که قرار است در آینده استفاده کننده‌های عمده این بندر باشند، ولی این کار هنوز نتیجه لازم را نداشته است.

دولت افغانستان برای ابراز نظر درباره رضایت یا عدم رضایتش از روند توسعه چابهار محتاطانه عمل‌ می‌کند. مسافرقوقندی سخنگوی وزارت تجارت و صنعت افغانستان در این باره می‌گوید که هفته پیش نخستین جلسه هیأت فنی برای اجرای بهتر موافقت‌نامه سه جانبه چابهار میان نمایندگان هند، ایران و افغانستان برگزار شد.

او در پاسخ به این سوال که آیا بازرگانان افغانستان از واردات کالا از مسیر چابهار راضی هستند و زیر ساخت‌های لازم در این بندر وجود دارد یاخیر؟ گفت که افغانستان به ایجاد راه‌های بدیل نظر دارد. افغانستان مسیرهای زیادی را برای بازرگانان ایجاد کرده و تصمیم استفاده از آنها با خود بازرگانان است.

چه اموالی انتقال داده شده است؟

به گفته مسئولان ایرانی طی ۱۴ ماه گذشته (تا قوس/آذر امسال) ۱۰ کشتی بزرگ در بندر چابهار تخلیه شده که حدود ۱۲۰ هزار تن کالا شامل گندم و دیگر حبوبات از بندر چابهار به افغانستان ترانزیت شده است.

با توجه به این که بیشتر بار ترانزیتی شامل گندم کمکی کشور هند به افغانستان است نمی‌توان گفت که این بندر رونق لازم را یافته و به مسیری برای انتقال کالا از هند به افغانستان و بعد به کشورهای آسیای میانه تبدیل شده است.

هند در سال جاری میلادی ۱۱۰ هزار تن گندم به افغانستان کمک کرد که از راه بندر چابهار به افغانستان فرستاده شد.

کشورهای هند و افغانستان بدیل دیگر نداشتند که این مقدار گندم را به افغانستان انتقال دهند. پاکستان به دلیل تنش‌های سیاسی میان اسلام آباد و دهلی هرگز اجازه انتقال این کالا را از طریق خاکش به افغانستان نمی‌داد.

به دلیل بروز خشکسالی شدید در افغانستان، کابل به این کمک‌ها نیاز داشت. بر اساس اعلام سازمان ملل خشکسالی امسال باعث شد که ۲۰ هزار نفر از دو ولایت بادغیس و غور به هرات در نزدیکی مرز ایران مهاجر شوند. علاوه بر آن، خشکسالی بیش از دو میلیون نفر را در سراسر افغانستان با کمبود شدید آذوقه روبرو کرد.

این روند نیز نشان دهنده این است که تاکنون چابهار رونق لازم را نیافته است و درهای آن آنچنان که باید، به روی بازرگانان باز نشده‌است.

انتقال این مقدار اموال برای بندری که به گفته مسئولان ایرانی با تکمیل طرح توسعه مرحله نخست آن، ظرفیتش از ۲.۵ به ۸.۵ میلیون تن در سال افزایش خواهد یافت، مقدار قابل توجهی نیست.

برای رونق چاربهار چه باید کرد؟

افغانستان، ایران و هند نیاز دارند که تلاش‌های بیشتری را برای رونق چابهار انجام دهند. قرار است هند اعتبار مالی برای توسعه چابهار فراهم کند و ایران نیز در زمینه توسعه این بندر و راه‌های منتهی به آن توجه کند.

یکی از موارد مهم که رونق چابهار به آن وابستگی دارد، ساخت راه آهن زاهدان به چابهار است. هرچند مقام‌های ایرانی گفته‌اند که تلاش‌های زیادی برای ساخت و تکمیل این خط آهن در جریان است و ساخت آن اولویت اول تهران اعلام شده، ولی به نظر می‌رسد که ساخت این راه آهن به دلیل کمبود منابع مالی از سرعت لازم برخوردار نیست.

تحریم‌های اخیر ایران توسط آمریکا، هرچند که شامل بندر چابهار نشد، ولی سایه‌اش براقتصاد ایران افتاد؛ به نظر می‌رسد حتی ساخت راه آهن زاهدان و بندر چابهار را به کندی مواجه کرد.

مسئولان ایرانی پیشرفت این طرح را حدود ۳۳ درصد اعلام کرده‌اند. کار ساخت این خط آهن با حدود ۷۰۰ کیلومتر طول و خطوط جانبی به طور جدی از سال ۱۳۹۲ آغاز شده است.

توسعه چاربهار چقدر سیاسی است؟

تنش سیاسی میان دهلی و اسلام آباد باعث شده که هند نتواند از مسیر پاکستان به افغانستان و نیز به بازارهای کشورهای آسیای میانه راه داشته باشد. راه دیگر دسترسی هند به این کشورها بندر چابهار است.

از گوپال باگلی، مسئول امور ایران در وزارت خارجه هند نقل قول شده که "هند به افغانستان و کشورهای آسیای مرکزی دسترسی زمینی ندارد، زیرا پاکستان مانعی بر سر راهش است. از این رو هند به دنبال توسعه این بندر به منظور کاهش هزینه‌ها و زمان حمل و نقل بار به آسیای مرکزی و منطقه خلیج فارس و همچنین دور زدن پاکستان و ایجاد مسیری به افغانستان است که در آنجا روابط امنیتی نزدیک و منافع اقتصادی دارد."

روند توسعه در هند نیز باعث شده که این کشور به توسعه تنها بندر اقیانوسی ایران برای صدور کالاهای تولید شده و وارد کردن مواد خام به هند، بیشتر چشم داشته باشد.

محمد‌علی حسن‌زاده، معاون سازمان بنادر و دریانوردی ایران نیز گفته بر اساس آمار و ارقام، هند حدود ۱۵ میلیون تن با کشور روسیه و کشورهای آسیای میانه تجارت دارد که انتظار می‌رود بخشی از این کالاها از مسیر بندر چابهار تخلیه، بارگیری و ترانزیت شود.

در کنار آن طرح بلند پروازانه کشور چین، در فاصله ۱۰۰ کیلومتری بندر چابهار در بندر گوادر پاکستان در حال اجرا است.

"کمربند و جاده" طرح بلند پروازانه چین برای اتصال این کشور با کشورهای آسیایی و اروپایی است. "دهلیز اقتصادی چین-پاکستان" بخشی از این طرح جاده‌ای بین دو کشور به ارزش ۵۷ میلیارد دلار است که براساس توافق تازه از طریق افغانستان به آسیای میانه توسعه می‌یابد.

اجرای این طرح‌ها باعث نگرانی هند است. نگرانی از حضور گسترده چین در منطقه و قبضه کردن بازار این کشورها. شاید این روند نیز باعث شود که هند به سرمایه‌گذاری بیشتر در چابهار بیندیشد.

بندری در زمان تنگناها

اکنون این سئوال مطرح است که بندر چابهار با تمام تلاش‌هایی که برای ساخت آن انجام شده چقدر می‌تواند به رونق اقتصادی منطقه و افغانستان منجر شود؟

سیف الدین سیحون، استاد اقتصاد دانشگاه کابل می‌گوید که تاکنون زیرساخت‌های استاندارد در بندر چابهار ایجاد نشده ولی برای افغانستان به عنوان یک مسیر مهم است.

او می‌گوید انتقال کالا از این مسیر نسبت به بندر کراچی پاکستان که هر کامیون ۵ هزار دلار هزینه دارد، ارزان تر است، ولی بندر چابهار نمی‌تواند مسیر بدیل برای بنادر پاکستان باشد.

آقای سیحون معتقد است که چابهار برای ولایت‌های جنوبی و غربی افغانستان به دلیل نزدیکی با ایران، می‌تواند یک سهولت به حساب آید.

به گفته آقای سیحون این بندر برای زمان تنگناها است و افغانستان باید تلاش کند که هیج زمان یک بندر را جانشین بندر دیگری نکند و باید با تمام کشورهای منطقه رابطه خوب تجارتی داشته باشد و چابهار نمی‌تواند با توجه به روند کند توسعه‌اش جوابگوی نیاز افغانستان به این زودی‌ها باشد.