سرد و گرم روابط افغانستان و ایران در دوره اول ریاست جمهوری روحانی

محمد اشرف غنی یکی از مهمانان ارشد حسن روحانی در مراسم تحلیف دیروز، شنبه ۱۴ اسد/مرداد بود. با توجه به اینکه آقای روحانی حتی یکبار در زمان زمامداری غنی از کابل دیداری نداشته، آقای غنی چند بار مهمان همتای ایرانی‌اش بوده‌است.

سفرهای آقای غنی برای رسانه‌های ایران و افغانستان بدون حاشیه نبوده است. این‌بار بعضی از رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی افغانستان استقبال مقام‌های ایرانی‌ از آقای غنی را سرد توصیف کرده‌اند. موضوعی که ارگ ریاست جمهوری افغانستان آنرا را رد می‌کند.

گفته می‌شود که نزدیکی ایران با برخی افراد گروه طالبان به دلیل ترس از گروه موسوم به دولت اسلامی (داعش) و اعتراض رئیس‌جمهوری ایران به روند بند/سد سازی در افغانستان از جمله دلایل سردی روابط دو کشور بوده است.

ایران کشوری در دوحلقه سیاست خارجی افغانستان

آقای غنی در روز مراسم تحلیف خود وقتی از ۵ حلقه سیاست خارجی خود حرف زد، ایران در دو بخش این دسته‌بندی سیاست خارجی‌اش بود. در حلقه کشورهای همسایه که دید آقای غنی به این حلقه بیشتر تاکید به پیدا کردن مشترکات است.

آقای غنی گفته بود که ویژگی‌های خاص جغرافیایی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی مشترک و مهم تر از همه داشتن دین مشترک با پنج کشور همسایه یکی از مزیت‌هایی است که افغانستان را با همسایه‌ها به شکل زنجیره‌ای مرتبط کرده‌است.

ایران همچنین در حقله دوم سیاست خارجی آقای غنی که کشورهای اسلامی است، جایگاه مهمی دارد. حلقه‌ای که به صورت مثبت و یا منفی، بر وضعیت داخلی افغانستان تأثیرگذار است.

آقای غنی این حلقه را دایره‌ای نجیبه‌ای دانسته که در آن از نظر تاریخ، فرهنگ و اقتصاد شرایط همکاری وجود دارد.

اینکه حکومت افغانستان چقدر توانسته به این برنامه خود جامه عمل بپوشاند، سوال‌های زیادی مطرح است.

فوزیه کوفی، نماینده مردم بدخشان در مجلس نمایندگان افغانستان معتقد است که در ۱۶ سال اخیر وزارت خارجه افغانستان بنیادگذار سیاست خارجی نبوده و نقش غیر فعالی در مناسبات خارجی افغانستان داشته است. به گفته او رئیس‌جمهور خودش تعیین کننده سیاست خارجی است.

او بر این باور است که سیاست خارجی مدون براساس منافع عمیق، چند جانبه و دوجانبه افغانستان با کشورهای منطقه و دور، مشکل سیاست خارجی افغانستان است.

این عضو مجلس نمایندگان می‌گوید، اقدامی را تاکنون شاهد نبوده‌ایم که نشان دهنده نزدیکی افغانستان با اکثریت کشورهای همسایه باشد.

آیا مدیریت آب واقعا تنش‌زا بوده است؟

هنوز مشخص نیست که واقعا ایران چقدر از مدیریت آبها در داخل افغانستان نگران است. چندی قبل آقای روحانی گفته بود که: "نمی‌توانیم در برابر آنچه محیط زیست ما را تخریب می‌کند، بی‌تفاوت باشیم، احداث سدهای متعدد در افغانستان و بند‌ها از کجکی، کمال‌خان، سلما و دیگر سدها و بندها در شمال و جنوب افغانستان در استان خراسان‌ما و سیستان و بلوچستان ما تأثیرگذاراست."

این سخنان او واکنش گسترده را در افغانستان ‌داشت. حتی آقای غنی نیز از کشورهای همسایه‌اش خواست از اعمار بندها و شبکه‌های آب در افغانستان حمایت کنند.

خانم کوفی مدیریت آب را بخشی از تنشها در روابط افغانستان و کشورهای همسایه می‌داند و معتقد است که کابل قادر نشده کارهای این قبیل را به صورت سیستماتیک و از طریق گفتگو با کشورهای همسایه حل کند.

به گفته او هر حرکت واکنشی می‌تواند به پیچیدگی اوضاع در افغانستان منجر شود.

او مدعی است که افغانستان با کشورهای همسایه یک سیاست تعریف شده ندارد که براساس عمق منافع ملی افغانستان باشد. تنش لفظی که با ایران بر سر آب پیدا شد نیز می‌توانست در یک گفتگو و بر اساس معاهدات امضاشده در گذشته به پایین‌ترین سطح نگهداشته شود.

وحید مژده، کارشناس سیاسی افغانستان نیز معتقد است که مسایل مربوط به آب و صحبت آقای روحانی درباره مدیریت آب افغانستان در سردی روابط کابل- تهران تاثیر گذار بوده است.

هنوز مشخص نیست که به صورت رسمی درباره مدیریت آب چه پیام‌هایی میان دو کشور تبادله شده است، ولی مقام‌های دو کشور در این زمینه نگرانی‌های شان را از طریق رسانه‌ها بیان کرده‌اند. حتی در دیدار آقای غنی با آیت الله خامنه‌ای، رهبر ایران بر لزوم حل هرچه سریع‌تر موضوع آب رودخانه‌های مرزی دو کشور تأکید کرده و افزوده: "چنین مسایلی نباید موجب نقار و گله‌مندی در روابط دو کشوری همچون ایران و افغانستان شود که مرز، فرهنگ و نیازهای مشترکی دارند."

''حمایت ایران از طالبان ''

کابل اگر چه تاکنون به صورت رسمی اعلام نکرده که ایران از گروه طالبان حمایت می‌کند، هرچند مقام‌های محلی بارها گفته که شماری از ایرانی‌ها در صفوف گروه طالبان می‌جنگند و حتی جنازه آنان در ایران تشیع شده است.

وقتی اختر محمد منصور، رهبر پیشین طالبان در پاکستان هدف حمله هوایی قرار گرفت و کشته شد، اسلام آباد اعلام کرد که گذرنامه او ویزای ایران را داشت.

محمد رضا بهرامی، سفیر ایران در کابل نیز تایید کرده ایران با طالبان به هدف "کنترل و اشراف اطلاعاتی" ارتباط دارد.

در زمان حکومت حامد کرزی، افغانستان نگرانی کمتر از مرزهای غربی خود داشت ولی اکنون امنیت مرزهای غربی برای کابل به یک دغدغه تبدیل شده است.

شاه حسین مرتضوی، سرپرست دفتر مطبوعاتی رئیس‌جمهوری افغانستان گفت که امنیت مرزهای غربی افغانستان برای کابل اهمیت فوق‌العاده‌‎ای دارد و این موضوع در دیدار آقای غنی با آقای روحانی نیز مطرح شده و افغانستان نگرانی‌های خاص خود را از این بابت دارد.

او گفت:"در حوزه غرب یک سلسله تحرکات دشمن است و ما نگرانی‌هایی داریم. این نطقه اگر آسیب‌پذیر شود تبعات آن می‌تواند به خارج مرزهای افغانستان نیز سرایت کند."

وحید مژده در مورد این که آیا ایران از طالبان حمایت می‌کند گفت بعید است که دولت ایران از طالبان حمایت کند. او می‌افزاید که این اتباع ایرانی هستند که با طالبان و حتی با گروه موسوم به دولت اسلامی (داعش) ارتباط دارند و این ارتباط مربوط به طرز فکر این افراد است که به این گروه‌ها پیوسته‌اند.

رسانه‌ها گزارش داده که برخی اتباع ایرانی دوشادوش در کنار طالبان می‌جنگند ولی آقای مژده معتقد است که ایرانی‌هایی که در صف طالبان و یا داعش حضور دارند، تصمیم شخصی خود این افراد است.

او گفت که در سطح سیاسی ایرانی‌ها حتی در زمان حاکمیت گروه طالبان با این گروه ارتباط سیاسی داشت.

به گفته او اکنون نیز نه تنها ایران بلکه اغلب کشورهای همسایه با طالبان ارتباط سیاسی دارند. این ارتباط غیررسمی است و مقام‌های طالبان نیز به این کشورها سفر می‌کنند و به معنی این نیست که روس‌ها و ایرانی‌ها با طالبان در صف نبرد نیز همراه هستند.

کابل و تهران در حال تدوین سند جامع

ارگ ریاست جمهوری افغانستان معتقد است که باب جدیدی از همکاری‌های ایران و افغانستان باز شده است. همکاری‌های مشترک در زمینه مبارزه با مواد مخدر و معضل اعتیاد، همکاری در بخش معادن، توسعه تجارت و ترانزیت بخصوص از طریق خط آهن که ایران را به افغانستان وصل می‌کند و استفاده از بندر چابهار از جمله اینها است که رهبران دو کشور در زمینه صحبت کرده‌اند.

به گفته آقای مرتضوی افغانستان و ایران کمیته‌های پنج‌گانه را ساخته که منجر به تدوین "سند جامع" خواهد شد که می‌تواند مبنای عمل برای دو کشور در بلند مدت باشد.

او گفت که این کمیته‌ها در بخش مهاجران، آب، امنیت، تجارت، آموزش و فرهنگ کار می‌کنند.

آقای مرتضوی افزود که مبارزه با "تروریسم" بخصوص بعد از شکست گروه موسوم به دولت اسلامی (داعش) در عراق و سوریه از نگرانی‌های دو کشور است. این‌که اعضای این گروه پنهانی از طریق برخی کشورها به کشورهای منطقه بر می‌گردند. به باور او کابل و تهران باید برای مقابله با آن اقدام‌های مشترک روی دست گیرند.