کتابخانه‌های عامه افغانستان دگرگون می‌شود؟

دولت افغانستان تصمیم گرفته به وضعیت کتابخانه‌های عامه رسیدگی کند. کار بازسازی از کتابخانه عامه در قلب کابل آغاز شده است.

مسئولان کتابخانه عامه می‌گویند دولت در بودجه سال ۱۳۹۷ خورشیدی وزارت اطلاعات و فرهنگ ۵۰۰ هزار دلار آمریکایی را برای بازسازی کتابخانه‌های دولتی و تهیه منابع جدید برای این کتابخانه‌ها اختصاص داده است.

حمید الله شهرانی، رئیس کتابخانه‌های عامه این وزارت می‌گوید: "تصمیم داریم در آینده نزدیک چهره کتابخانه‌های عامه را دگرگون کنیم".

او افزود: "وضعیت کتابخانه‌ها برای ما پذیرفتنی نیست، از این رو می‌خواهیم در گام نخست بازنگری کلی در نحوه فعالیت ارائه خدمات کتابخانه‌های [دولتی] داشته باشیم".

آقای شهرانی گفت برنامه‌های وزارت اطلاعات و فرهنگ شامل بازسازی ساختمان، ایجاد کتابخانه‌های جدید، خرید منابع تازه و کامپیوتری‌سازی سیستم کتابخانه می‌شود".

آقای شهرانی افزود که هم دولت و هم برخی نهادهای دیگر اعلام آمادگی کرده‌اند که کمک‌های بیشتری در اختیار این نهاد قرار دهند.

وضعیت کنونی کتابخانه

کتابخانه‌ عامه کابل مجموعه‌‌ای نامرتب ازکتاب‌‌هایی است که در طول سال‌های گذشته به آن اهدا شده است. اگرچه کار بازسازی ساختمان آن تمام نشده و تعطیل است، اما این کتابخانه پیش ازاین وضعیت چندان مناسبی نداشت.

کتابخانه عامه کابل نه ساختمان معیاری دارد و نه خدمات آن معیاری است. ساختمان کتابخانه عامه کابل حدود ۵۵ سال پیش ساخته شده و آن‌گونه که حیدری وجودی، شاعر و از مدیران این کتابخانه می‌گوید حتی احمدعلی پوپل، وزیر معارف/آموزش و پرورش وقت در زمان گشایش ساختمان این کتابخانه گفته بود که ظرفیت یک کتابخانه عمومی یا ملی را ندارد.

مسئولان می‌گویند حدود ۸۰۰ هزار جلد کتابی که در ۸۳ کتابخانه دولتی در کابل و ولایت‌ها نگهداری می‌شوند، با شیوه مشابه مدیریت و نگهداری می‌شوند. به عبارت دیگر، کتابخانه‌های دولتی افغانستان از نداشتن منابع مورد نیاز مراجعه‌کنندگان رنج می‌برد.

این کتابخانه‌ها همچنان از سیستم کارت و کاتالوگ استفاده می‌کنند که شیوه خیلی سنتی و زمان‌گیر است. از این رو، افرادی که به کتابخانه‌ها مراجعه می‌کنند، اطلاعات و منابع مورد نیاز خود را نمی‌توانند به آسانی به دست آورند.

احمدمسیح حسن، دانشجوی یکی از دانشگاه‌های خصوصی می‌گوید کتابخانه مشکلات زیادی دارد. او گفت: "کارکنان کتابخانه عامه برخی اوقات حضور ندارند و اگر حضور هم داشته باشند، نمی‌توانند منابع مورد نیاز ما را به‌سادگی پیدا کنند."

این دانشجو گفت بسیاری اوقات آنچه را که نیازمندان منابع کتابخانه‌ای می‌خواهند، در کتاب‌خانه نمی‌توانند پیدا کنند.

حکمت‌الله زلاند، محقق ارشد مرکز مطالعات استراتژیک و منطقه‌ای افغانستان می‌گوید: "[چالش اصلی] عموما کمبود کتاب‌ها است؛ به‌خصوص کتاب‌هایی که تازه چاپ می‌شوند."

او افزود: "مشکل دوم دیجیتالی نبودن کتابخانه‌ها است. از طریق انترنت و آنلاین به کتابخانه‌های ما دسترسی وجود ندارد. این برای سهولت کار بسیار مهم است تا یک شخص بتواند پیش از این‌که به چندین کتابخانه مراجعه کند، نمی‌داند که کتاب مورد نظرش در کجا است."

کتابخانه عامه شهر کابل، که در چهار راه ملک اصغر در نزدیک ارگ ریاست جمهوری قرار دارد، در سال ۱۳۴۵ خورشیدی با شعار "کتاب برای همه" ایجاد شد. این کتابخانه با ادغام کتابخانه های وزارت معارف وقت و اداره مستقل مطبوعات تشکیل تأسیس شد.

به گفته مسئولان کتابخانه عامه، این کتابخانه در آن زمان برای جمعیت ۲۰۰ هزار نفری ایجاد شده بود و اکنون پاسخگوی نیازهای جامعه نیست.

طرح تازه

حمیدالله شهرانی، رئیس عمومی کتابخانه‌های عامه می‌گوید موقعیت کنونی کتابخانه عامه کابل مناسب نیست. آقای شهرانی می‌افزاید: "جایی که ما فعالیت داریم، جای خیلی کوچک است. سروصدای وسایط نقلیه، خاک و غباری که در نتیجه رفت و آمد وسایط نقلیه برمی‌خیزد، برای مراجعین ما خیلی اذیت‌کننده است."

این مقام وزارت اطلاعات و فرهنگ می‌گوید:

"در این اواخر مسئولیت امنیتی کتابخانه عامه به نیروهای محافظت از ریاست جمهوری سپرده شده، با آمدن این نیروها شمار مراجعین ما واقعا خیلی کم شده است. محافظان از مراجعین ما پرس‌وجو می‌کنند و در برخی موارد به زنان اجازه ورود به کتابخانه را نمی‌دهند، چون محافظ زن وجود ندارد که آنها را تلاشی(بازرسی بدنی) کند".

به گفته مقام‌ها، مشکلات امنیتی هم باعث شده که کسی جرئت نکند برای مطالعه به کتابخانه عامه بیاید. آنها می‌گویند در چند انفجاری که در نزدیک این کتابخانه اتفاق افتاده، ساختمان آن آسیب دیده، از جمله کتابخانه سیاری که ایجاد شده بود، در نتیجه یکی از این انفجارها از فعالیت باز ماند".

از این رو، آقای شهرانی می‌گوید طرحی را آماده کرده که در صورت تایید آن از سوی رئیس‌جمهوری در محلی وسیع در نزدیک دانشگاه کابل مجتمع بزرگی برای کتابخانه عامه کابل ساخته خواهد شد و در آن نمایشگاه دائمی کتاب و موسسه کتابداری را برای آموزش کتابداران حرفه‌ای تاسس خواهد شد.

ساخت تالار بزرگی برای برگزاری مسابقات کتابخوانی در میان کودکان و نوجوانان و در نظر گرفتن محل مناسبی برای محقیقان هم شامل این طرح است. مسئولان می‌گویند هدف این طرح ترویج فرهنگ کتابخوانی در کشور است.