फैसल मोहम्मद अली
बीबीसी प्रतिनिधी, दिल्ली

भारतात यंदा थंडी जसजशी कमी होते आहे, तसं निवडणुकीचं वातावरण तापत चाललं आहे.  एका बाजूला NDA दिवसेंदिवस मजबूत होताना दिसत आहे, तर दुसरीकडे विरोधी पक्षांनी एकत्र येऊन उघडलेली INDIA आघाडी कमकुवत होत असल्याचं म्हटलं जात आहे.

2024 च्या लोकसभा निवडणुकांमध्ये मुख्य सामना होणार आहे पंतप्रधान नरेंद्र मोदींच्या सत्ताधारी भाजप विरुद्ध 50 हून कमी जागा जिंकू शकलेल्या काँग्रेस पक्षामध्ये.

कदाचित म्हणूनच पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी त्यांच्या बहुतेक राजकीय भाषणांमध्ये नेहरू-गांधी घराण्याला, राहुल गांधींना आणि काँग्रेसला लक्ष्य केलं आहे.

मोदी आणि त्यांच्या पक्षाचे इतर नेते काँग्रेसवर आणि खास करून राहुल गांधींवर अखंड शरसंधान करत आहेत. राहुल गांधी यांची एक विशिष्ट प्रतिमा निर्माण करण्याचाही त्यांचा प्रयत्न सुरू आहे. आता प्रश्न असा आहे की, असं करण्यामागे नेमकं काय कारण असू शकेल?

साधारण सहा वर्षांपूर्वीची गोष्ट. लोकसभेत अविश्वास प्रस्तावावर चर्चा सुरू होती.राहुल गांधी बोलत होते-

त्यावेळी नंतर नरेंद्र मोदींनी केलेल्या भाषणात राहुल गांधींची मिठी म्हणजे गळ्यात पडणं असल्याचं सांगितलं होतं.

राहुल गांधी त्यांच्या काँग्रेस पक्षाला धर्मनिरपेक्ष विचारधारेने चालणारा पक्ष याच चौकटीत ठेवतात. त्यानुसार, 'संघ-भाजपसारख्या द्वेष पसरवणाऱ्या शक्तींच्या' विरोधात त्यांचा पक्ष उभा आहे.

 राहुल गांधींचं म्हणणं आहे की, त्यांची विचारधारा प्रेमावर विश्वास ठेवते. म्हणूनच त्यांनी 'मोहब्बत की दुकान' - प्रेमाचं दुकान उघडलं आहे.

ते म्हणतात :

"विद्वेषाच्या बाजारात प्रेमाचं दुकान उघडत आहे. तुम्ही माझा तिरस्कार करा. तुम्ही मला शिव्या द्या. ही तुमच्या मनातली गोष्ट झाली. तुमच्या बाजारात द्वेष आहे, माझ्या दुकानात प्रेम आहे, आणि हे मी फक्त माझ्यापुरतं बोलत नाहीये."

ते म्हणतात :

"हे फक्त राहुल गांधी बोलत आहे, असं समजू नका. ही संपूर्ण संघटना- ज्यांनी देशाला स्वातंत्र्य मिळवून दिलं, महात्मा गांधींसारखे लोक त्यात होते. जवाहरलाल नेहरू, सरदार पटेल, आंबेडकर, आझाद, या सगळ्यांनी प्रेमाचं दुकान उघडलं होतं. आम्ही तेच करत आहोत."

याच भाषणात बोलताना त्यांनी भाजपच्या लोकांनाही प्रेमाचं दुकान उघडण्याचं आवाहन केलं, निमंत्रण दिलं.

भाजपने राहुल गांधींच्या या 'मोहब्बत की दुकान'ला 'नफरत का मॉल' असं म्हटलं. भाजपने सांगितलं की, ही अशी जागा आहे ज्या जागेत फक्त घराणेशाही, जातीयवाद, द्वेष आणि लांगूलचालन अशा गोष्टींना स्थान मिळतं.

'हिंदुस्तान टाइम्स' या इंग्रजी वृत्तपत्राचे राजकीय संपादक विनोद शर्मा सांगतात की, राहुल गांधींना वाटतं की, भारत याच विचारांच्या पायावर उभा आहे.

प्रसिद्ध निवडणूक रणनीतीकार आणि जनसुराज अभियानाचे संयोजक प्रशांत किशोर मात्र राहुल गांधींची या वेळी सुरू असलेली यात्रा योग्य नसल्याचं सांगतात.

ते म्हणतात :

ते म्हणतात, "तुम्ही जेव्हा तुमच्या मुख्यालयात (दिल्ली)असायला हवं होतं, त्यावेळी तुम्ही यात्रा काढत बाहेर राहताय."

जनता दल (युनायटेड) चे सरचिटणीस के. सी. त्यागी म्हणाले :

"धर्मनिरपेक्षता म्हणजे फक्त आरएसएसला शिव्या देणं नाही, किंवा धर्मनिरपेक्षता म्हणजे मुस्लिमांचे लांगूलचालन असंही नाही. ही एक अखंड प्रक्रिया आहे ज्याची सुरुवात स्वातंत्र्य चळवळीपासून झालेली आहे."

बीबीसीशी बोलताना त्यागी म्हणाले :

"यासाठी वॉक द टॉकची आवश्यकता आहे. म्हणजे जे बोलताय ते करून दाखवा."

या बाबतीत के. सी. त्यागी मुलायमसिंह यादवांचं उदाहरण देतात. ते सांगतात की, बाबरी मशीद वाचवण्यासाठी सर्वतोपरी प्रयत्न केल्यामुळे त्यांना मोठ्या विरोधाचा सामना करावा लागला होता. व्ही. पी. सिंग यांनीसुद्धा मंडल आयोगाच्या शिफारसी लागू करताना कठीण परिस्थितीचा सामना केला होता. इतकी कठीण परिस्थिती होती की, त्यांचं सरकारही कोसळलं.

के.सी. त्यागींचा पक्ष खरं तर काँग्रेसच्या बरोबर INDIA आघाडीचा भाग होता. पण त्यांचे नेते नितीशकुमार यांनी नुकताच भाजपबरोबर जाण्याचा निर्णय घेतला आणि आता JDU हा NDA चा भाग आहे. बीबीसीने के.सी. त्यागी यांच्याशी बातचीत केली होती, त्या वेळी त्यांचा पक्ष हा इंडिया आघाडीचा भाग होता.

राहुल गांधी भलेही संघावर आणि भाजपवर हल्ला करोत, पण त्यांच्या स्वतःच्या पक्षावर सॉफ्ट हिंदुत्वाचा मार्ग पत्करल्याचा आरोप होत असतो.

पण यातून असा संदेश गेला किंवा पसरवला गेला की, राहुल गांधी कॉर्पोरेट विरोधी आहेत.

दिल्लीच्या जवळ असलेली दोन गावं भट्टा परसोलच्या शेतकऱ्यांच्या जमिनीच्या मोबदल्यांचं प्रकरण असो किंवा ओडिशाच्या नियमगिरी येथील खाणकाम रोखणं असो, अशा आंदोलनांमध्ये राहुल गांधी आघाडीवर दिसले होते. पण दोन्ही आंदोलनांमध्ये ते सामील होत असताना केंद्रात त्यांच्याच पक्षाचं सरकार होतं. दोन्ही प्रकरणात खरं तर केंद्र सरकारचा थेट संबंध नव्हता.

राहुल गांधी 1960-70 च्या दशकात व्हायचं तसं राजकारण करत असून भारताच्या प्रगतीचं कोणतंही प्रारुप त्यांच्याकडे नसल्याचं भारतातल्या एका बड्या कॉर्पोरेट घराण्यात उच्चपदावर असलेली एक व्यक्ती सांगते.

मुंबईतल्या उद्योजक घराण्यातील अधिकारी असलेली व्यक्ती सांगते की, हा भांडवलशाहीनंतरचा काळ आहे. यात प्रत्येक व्यक्तीचं एक स्वप्न असतं, आकांक्षा असते. भारत येणाऱ्या काळात कुठे दिसेल या प्रश्नाचं उत्तर राहुल गांधींकडे नाही. आणि नरेंद्र मोदी हे प्रत्यक्षात आणण्यासाठी सक्षम आहेत.

कॉर्पोरेट क्षेत्राशी निगडित आणि काही मॅनेजमेंट स्कूल्समध्ये अध्यापनाचं काम करणाऱ्या जयश्री सुंदर सांगतात की, उद्योग घराणी या सगळ्यामुळे थोडी चिंतित निश्चितच झाली असणार.

याला उत्तर देताना काँग्रेसचे महासचिव दिग्विजय सिंह काँग्रेस पक्ष भांडवलदारांच्या विरोधात नसल्याचं सांगतात. ते म्हणतात, "त्यांच्यामुळे रोजगार निर्मिती होते, हे आम्ही जाणतो. आमच्याच पक्षाचं सरकार असताना आर्थिक उदारीकरण सुरू झालं आणि तेच धोरण आम्ही पुढेही नेलं."

आज राहुल गांधी ज्या पद्धतीने पंतप्रधान मोदींवर गौतम अदानींबद्दल पक्षपाती असल्याचा आरोप करत आहेत, त्याच पद्धतीचे प्रश्न एके काळी काँग्रेस आणि धीरुभाई अंबानी यांच्या संबंधांवरून विचारले जात होते असा प्रश्न दिग्विजय सिंह यांना आम्ही विचारला होता. 

याचं उत्तर देताना दिग्विजय सिंह म्हणाले :

"आम्ही (काँग्रेस पक्ष) कुणा एकाच्या हातीच संपत्ती एकवटण्याच्या विरोधात आहोत. उद्योग आणि व्यापारी घराण्यांबद्दल आमचं धोरण नेहमीच स्पष्ट राहिलं आहे. तेच धोरण पुढे नेण्याची आमची इच्छा आहे."

2023 च्या विधानसभा निवडणुकीच्या वेळी छत्तीसगडच्या बस्तर भागात आणि दुसऱ्या काही जागा डाव्या पक्षांना सोडण्यास काँग्रेसने विरोध केला कारण त्यांच्या पक्षाची खाण उद्योगातल्या लॉबीला साथ असल्याचा आरोप दुसरीकडे भारतीय कम्युनिस्ट पार्टीचे नेते अतुल अंजान करतात. 

काँग्रेस त्यांच्या विचारधारेपासून ढळत असल्याचं ते प्रकर्षाने सांगतात :

" नेहरूंचा समाजवाद स्वीकारायचा की मनमोहन सिंहांच्या काळात लागू केलेला भांडवलवाद हा त्यांच्यासमोरचा पेच आहे."

दिल्ली विद्यापीठातील मॅनेजमेंट स्कूलचे प्रोफेसर हर्ष वर्मा सांगतात, "प्रत्येक ब्रँडची आपली एक ओळख असते आणि एक प्रतिमा किंवा इमेज असते. जसं क्लोजअप टूथपेस्ट ग्राहकांना ताजेपणाशी जोडते किंवा लक्स साबण सौंदर्याशी."

प्रा. वर्मांना राहुल गांधी 'अस्थिर' वाटतात.

ते म्हणतात, "राहुल कधी शेतकरी, आदिवासींविषयी बोलायला लागतात. मग काही दिवसांनी जातीनिहाय जनगणनेचा मुद्दा ते उचलून धरतात. पण त्याच्याबरोबर ते प्रदीर्घ काळ टिकून राहात नाहीत. जातीनिहाय जनगणनेसारखे बरेच मुद्दे मुळात त्यांचे नाहीतच. ते व्ही पी सिंग, मुलायम, लालू यांचे मुद्दे आहेत जे तुम्ही आता आपलेसे करू पाहात आहात."

ज्येष्ठ पत्रकार विनोद शर्मा सांगतात की, आपल्या मुद्द्यांवर प्रदीर्घ काळ ठाम राहण्याची सवय राहुल गांधींना लावून घ्यायला हवी. पण यासाठी ते राहुल गांधींपेक्षा अधिक त्यांच्या काँग्रेस पक्षाला जबाबदार धरतात.

गेल्या वर्षी झालेल्या राहुल गांधींच्या 'भारत जोडो' यात्रेविषयी बोलताना विनोद शर्मा सांगतात, "यात्रेच्या सुरुवातीला किंवा यात्रा संपल्यानंतर काही कशाची ब्लू-प्रिंट तयार केली होती का? की 4500 किमी भारत जोडो यात्रेदरम्यान ते ज्या ज्या लोकांना भेटले त्यांना नंतर पक्षाचा कुठला कार्यकर्ता भेटणार आहे किंवा त्यांचे विचार जाणून घ्यायचा प्रयत्न करणार आहे, आपले विचार त्यांच्यापर्यंत पोहोचवणार आहे, असा काही प्रकारचा फॉलो-अप झाला का?"

राहुल गांधींनी माजी पंतप्रधान अटलबिहारी वाजपेयी यांच्या समाधीलाही भेट दिली आणि त्यांनी लालूप्रसाद यादव यांच्या घरी जाऊन मटणही शिजवलं. पण राहुल गांधींची मीडिया टीम या दोन्ही महत्त्वाच्या प्रतिकात्मक कृतींचा योग्य तो अर्थ पोहोचवू शकली नाही.

राहुल गांधी सांगत राहिले की, त्यांची लढाई विचारधारेशी आहे आणि वैयक्तिक नाही. राष्ट्रीय जनता दलाचे नेते लालूप्रसाद यादव यांच्या घरी जाऊन मटण शिजवण्याची त्यांची प्रतिमा खरं तर जबरदस्त सिम्बॉल मानत ठसली गेली पाहिजे. विशेषतः अशा काळात जेव्हा आहाराच्या नावाखाली कित्येक मुस्लिमांचं लिंचिंग झालेले आहे. पण काँग्रेसने याचा फायदा घेणं तर दूर भाजपने या प्रकरणात राहुल गांधींवरच निशाणा साधला.

भाजपचे प्रवक्ते शहजाद पूनावाला यांनी प्रश्न उपस्थित केला की, कुणीही सच्चा सनातनी हिंदू श्रावणाच्या पवित्र महिन्यात मांसाहारी भोजनाविषयी विचारही कसा करू शकतो? भाजपच्याच संबित पात्रा यांनीही प्रश्न विचारला की, राहुल गांधी जानवे घालणारे ब्राह्मण आहेत तर श्रावण महिन्यात बकऱ्याचे मांस कसं काय खाऊ शकतात?

या यात्रेदरम्यान 53 वर्षीय राहुल गांधींची एक वेगळी प्रतिमाही समोर आली जी '56 इंची छाती'च्या नॅरेटिव्हपेक्षा वेगळी होती.

फिल्ममेकर आणि लेखिका परोमिता वोहरा लिहितात

"यात्रेच्या व्हीडिओजनी एक वेगळीच पुरुषार्थाची भावना जागवली. हा तो प्रचंड अधिकारवाणीने बोलणारा पुरुष नव्हता ज्याला तुम्ही त्याच्यापुढे झुकण्याची अपेक्षा असते. हा एक असा पुरुषार्थ होता ज्यात मोकळेपणा होता, हास्य होतं, माधुर्य होतं आणि आलिंगन होतं."

त्या पुढे लिहितात :

"यात मैत्री होती. एकत्र असण्याचा भाव होता. स्वतःचा शोध घेण्याची वृत्ती होती. कुठल्याही मोठ्या आश्वासनांऐवजी अनिश्चितता आणि अनेक दोष असूनही उभे राहण्याची जिद्द दाखवणारी ती वृत्ती होती. यामुळे एक भावना जागृत झाली की, नमो ही शक्तिशाली, प्रभावी आणि एकरुपतेचा नारा देणारी प्रतिमा असेल तर राहुलची प्रतिमा संगीतासारखी आहे. ज्याच्याशी ओळख झाल्यानंतर ती हळूहळू आकार घेत पसरत जाते."

परोमिता वोहरा त्यांच्या लेखात असंही लिहितात की, मागच्या वर्षी झालेल्या विधानसभा निवडणुकीचे निकाल आल्यानंतर ज्या लोकांना राहुल गांधी चांगले वाटू लागले होते त्यांनी असं बोलायला सुरुवात केली की, राहुल एक चांगला माणूस आहे. पण राजकारण त्यांना झेपणारी गोष्ट नाही.

काही दिवसांपूर्वी सोशल मीडियावर एक छायाचित्र खूप व्हायरल झालं होतं. अनेक वर्षांपूर्वी घेतलेल्या या फोटोत राहुल गांधींचे एकेकाळचे जवळचे मानले गेलेले ज्योतिरादित्य शिंदे, सचिन पायलट, आरपीएन सिंह, जितिन प्रसाद आणि मिलिंद देवरा एकत्र उभे आहेत आणि कुठल्या तरी संदर्भात हसत हसत बोलत असलेले दिसतात.

मुंबईचे खासदार राहिलेल्या मिलिंद देवरा यांनी काँग्रेसचा हात सोडून नुकताच भाजपचा मित्र पक्ष असलेल्या शिवसेनेत (एकनाथ शिंदे) प्रवेश केला.

मिलिंद देवरा यांनी काँग्रेस सोडण्याचा मुहूर्त त्याच दिवशीचा निवडला ज्या दिवशी म्हणजे 14 जानेवारी रोजी राहुल गांधींची न्याय यात्रा मणिपूरपासून सुरू होणार होती.

‘राहुल ब्रिगेड’च्या आणखी एका सदस्याने काँग्रेस सोडल्यानंतर माजी पक्षाध्यक्षांच्या लोकांना धरून ठेवण्याच्या क्षमतेविषयी पुन्हा एकदा प्रश्नचिन्ह उपस्थित झालं.

मिलिंद देवरा यांनी काँग्रेस सोडल्यानंतर आता राहुल यांचे जवळचे सहकारी मानल्या जाणाऱ्या युवा ब्रिगेडमधील केवळ सचिन पायलट हे एकच नेते काँग्रेसमध्ये अद्याप राहिलेले आहेत.

आणि अगदी काही दिवसांपूर्वी महाराष्ट्राचे माजी मुख्यमंत्री आणि काँग्रेसचे महत्वाचे नेते अशोक चव्हाण यांनीदेखील काँग्रेसचा हात सोडत भाजपचं कमळ हाती घेतलं आहे.

राजकीय विश्लेषक रशीद किडवई सांगतात, "राहुल स्वतःला राजकीय शक्तीचा वापर करणाऱ्या व्यक्तीऐवजी तिचे ट्रस्टी असल्यासारखं समजतात आणि आपल्या सहकाऱ्यांनीही राजकीय ताकद मानल्या जाणाऱ्या गोष्टींपासून म्हणजे लाल दिव्याची गाडी, प्रतिष्ठा वगैरेपासून स्वतःला दूर ठेवावं अशी त्यांची अपेक्षा असते."

किडवई पुढे सांगतात :

"राजकीय निष्ठा ही मोठ्या प्रमाणावर देण्या-घेण्यावर आधारित असते हे राहुल गांधी अद्याप समजू शकलेले नाहीत किंवा त्यांना ते समजून घ्यायचंच नाही."

पण तारिक अन्वर यांचं म्हणणं वेगळं आहे.

"जे साथ सोडून गेले त्यांना काँग्रेसने खूप दिलं होतं. आणि राहुल गांधींच्या जवळचे असण्याचाही त्यांना फायदा मिळाला. पहिल्यांदा निवडून आलेल्या नेत्यांनाही मंत्रिमंडळात स्थान देण्यात आलं होतं. राहुल गांधींसाठी हे एका अर्थाने चांगलंच झालं की ते सोडून गेले. त्यांचं जाणं कुठल्या विचारधारेशी असलेल्या बांधिलकीतून तर झालेलं नाही. ते एक तर दबावामुळे सोडून गेले किंवा कुठल्या पदाच्या किंवा तत्सम कुठल्या तरी लालसेपोटी गेले."

ज्या व्यक्तीने आपल्याच सरकारने मांडलेल्या विधेयकाच्या प्रती जाहीरपणे फाडल्याने त्याला 'घमंडी' म्हटलं गेलं, 'पप्पू' म्हणून वारंवार ज्या व्यक्तीवर शिक्का मारण्याचे प्रयत्न झाले, ज्या व्यक्तीला वारंवार 'नामदार' म्हणून टोमणे मारले जात असतील ती व्यक्ती कशी असेल?

मॅनेजमेंट विषयाच्या प्राध्यापिका जयश्री सुंदर जोरकसमध्ये त्यांचं म्हणणं मांडतात की, त्यांना राहुल गांधींमध्ये कुठल्याही प्रकारे गर्व किंवा घमेंड दिसत नाही. भाजपचे अनेक नेते जे राहुल गांधींना चांगला राजकीय नेता मानायला तयार नाहीत, ते त्यांना एक चांगला माणूस मानतात असे जयश्री सुंदर सांगतात.

जयश्री सुंदर या लियो ब्रनेट नावाच्या इमेज मॅनेजमेंट कंपनीत दिल्लीच्या प्रमुख होत्या ज्यांनी 2004 साली काँग्रेस पक्षासाठी प्रचार मोहीम आणि रणनीती आखली होती.

काँग्रेसला त्यावेळी अटलबिहारी वाजपेयींसारख्या नेत्याला टक्कर द्यायची होती ज्या नेत्याला समाजातला मोठा वर्ग मानणारा होता. उलट काँग्रेस बराच काळ सत्तेबाहेर राहिलेली होती.

'डोण्ट फर्गेट 2024,  अॅडव्हर्टायजिंग सिक्रेट्स ऑफ अॅन इम्पॉसिबल इलेक्शन व्हिक्टरी' या पुस्तकात जयश्री सुंदर यांनी त्या वेळच्या रणनीतीविषयी सगळी माहिती दिली आहे. नेहरू-गांधी परिवार, जयराम रमेश, सलमान खुर्शीद आणि इतर नेत्यांशी झालेल्या भेटी, मुलाखती आणि त्यातून तयार झालेली रणनीती याविषयी या पुस्तकातून समजतं.

 पुस्तकाची सुरुवात होते सहा जानेवारीच्या सकाळपासून... ज्यावेळी त्यांना काँग्रेस कार्यकर्ता शमीम यांचा फोन येत. त्यांना पहिल्यांदा हा एक प्रकारचा गंमतीचा प्रकार वाटतो. कुणी फिरकी घेतंय असं वाटतं.

फिल्टर कॉफीचे घोट घेत जयश्री आम्हाला त्या दिवसाची सगळी आठवण देतात आणि त्यानंतरचा प्लॅन कसा ठरला हेही सांगतात. पहिल्यांदा त्या राहुल आणि प्रियांका यांना कधी भेटल्या, सोनिया गांधींना त्या अगोदरच भेटलेल्या होत्या.

जयश्री सांगतात :

"सोनिया गांधींनी माझी राहुल आणि प्रियांकाशी ओळख करून दिली. मी मनात विचार करत होते की, या दोघांना कोण नाही ओळखत. पण सोनिया गांधींनी हे गृहित धरलं नाही की त्यांच्या मुलांना जग ओळखतं. माझ्यासाठी त्यांच्यातल्या शालीनतेचं ते उदाहरण होतं."

त्यानंतर जयश्री राहुल आणि  प्रियांका यांना वारंवार भेटत राहिल्या. प्रत्येक भेटीत राहुल यांच्या हाती कुठलं न कुठलं पुस्तक असायचं. ते प्रत्येक गोष्ट बारकाईने आणि विस्ताराने समजून घ्यायचा प्रयत्न करताना दिसायचे.

मग राहुल गांधी असा राजकीय ब्रँड आहेत का जो भविष्यात आव्हान म्हणून समोर येऊ शकेल?

प्रत्येक ब्रँडप्रमाणेच राहुल गांधी ब्रँडमध्येही काही नकारात्मक आणि काही सकारात्मक पैलू असल्याचं ब्रँड गुरू संदीप गोयल सांगतात. 

संदीप गोयल यांच्या मते :

" त्यांच्याकडे तरुणांच्या प्रतिकाच्या रूपात पाहण्यात येतं. ते गांधी-नेहरूंच्या वंशातील आहेत आणि त्यांच्या यात्रेदरम्यान त्यांनी अत्यंत सुलभतेने लोकांशी जुळवून घेतलेलं दिसलं. शिवाय त्यांना जनतेचा नेता या स्वरूपात या यात्रेने मांडलं. या दृष्टीने पाहिलं तर राहुल गांधी हा असा ब्रँड आहे जो सध्या 'वर्क इन प्रोग्रेस' आहे."