Onyeisi obodo na Sierra Leone na-aku osisi

Yvonne Aki-Sawyerr bụ onye nweputara onwe ya dika onye ịsị obodo na-akọ mpuru osisi na Freetown, Sierra Leone obodo ọdịda anyanwụ Afrịka nọ n' ọnụ ihe mberede ihu igwe.

Nwayị ahụ dị afọ ịrị ịse na ịsịi bụ nwanyị nke mbụ nwetara ọchịchị na ntụlịaka dịka onye ịsị obodo na mba Freetown nakwa onye nke mbu nwetakwara ohere ịchị ododo ahu nke abuo kengbe ebịdọrọ na eme ntụlịaka ịghọpụta onye ga achị obodo ahu.

BBC Africa Eye na ya nwere mkparịta ụka puru ịche na afọ gara-aga mgbe ana ebịdọ ndọrọ ndọrọ ọchịchị ebe ha nọ kpa maka ịhe gbasara ndọrọ-ndọrọ ọchịchị na ịhe gbasakwara ezịnaụlọ ya ọkọchasị etị osiri metuta ndu ndị ọchịchị.

Mana ka ọ rụchara ọrụ ego na Lọndọn ọtụtụ iri afọ, ihe tụrụ ya n'anya karịa bụ ihe banyere ikike ya dị ka nwanyị.

"Enweghị ajụjụ ọnụ m nwere ebe a jụghị m: 'Ya mere, ị chere na ị nwere ike ịrụ ọrụ a dị ka nwanyị?'" Nwada Aki-Sawyerr ji ihu ọchị na-ekwu.

"M na-asịkwa: 'Gịnị mere i ji na-ajụ m ihe a?' Abụ m onye ọkachamara na mbụ… ma n' a bụ m nwanyị.

"Ị nweta ihe ndị dị ka: 'Oh, ọ dị isi ike. Ọ siri ike mmadu.' Ọ bụrụ na mmadụ na-egosipụta [omume ndị ahụ], a ga-agbakwa ha ume: 'Oh ọ dị ike, Ọ maara uche ya.'"

O kwuru na ọ bụ nna ya bụ onye dọnyere ya ukwu ịme ọhụma.

"Aghọtara m na ejighị m ọtụtụ ihe egwu-egwu na nzụlite m. Abụ m otu n'ime ụmụ agbọghọ anọ na ndị mmadụ na-agwa [nna m]: 'Hey, ndo, ị maara, ọ dịghị ụmụ nwoke.'

Mana nna m na aza ha kwụọ "Ọ dị ka: 'Ọ dịghị ihe ụmụ agbọghọ m na-apụghị ime nke nwoke nwere ike ime.'

"Ya mere, anyị tolitere, juputa na obi ike na ọ dịghị mgbe anyị na-eche banyere okike anyị dị ka ihe mgbochi."

A mụrụ Ms Aki-Sawyerr na Freetown. Mgbe ọ gụsịrị akwụkwọ na kọleji Fourah Bay nke obodo na nzere akụ na ụba na 1988, ọ kwagara UK.

N'oge na-adịghị anya ka nke ahụ gasịrị, agha obodo bịdọrọ na Sierra Leone, bụ́ nke e ji mara arụrụala juru ebe nile megide ndị nkịtị, bụ́ ndị e ji mma gbụjịe ọtụtụ puku n'ime ha aka ma ọ bụ ụkwụ ha.

Ọ bụ otu n'ime ndị Sierra Leone asaa bi na UK bụ ndị guzobere otu ọrụ ebere iji nyere ụmụaka aka, karịsịa ụmụ ogbenye, ndị agha metụtara.

Mgbe ntiwapụ nke Ebola rutere Sierra Leone na 2014, Ms Aki-Sawyerr kpebiri ịlaghachi azụ na Sierra Leone.

Ọ kwetere na asị ."Njem nke oche a. Njem nke ebe ezinụlọ anyị chọtara onwe ya, ọ dịghị mfe,"

Oge nke mere ka ọ banye na ndọrọ ndọrọ ọchịchị bịara n'August 2017, mgbe Sierra Leone nwere ọdachi .

Nnukwu apịtị, bụ́ nke oké mmiri ozuzo na-ezo n’ụbọchị, rikpuru n’okporo ámá ndị dị na nsọtụ Freetown gburu mmadụ 1,141.

Ms Aki-Sawyerr ka ọ banyere na ọchịchị na afọ 2018 mere ka gburugburu ebe obịbị bụrụ ịsị sekpụntị na ọchịchị ya na mba Freetown bụ ebe na enwe ịhe mgberede ọnatarachị dị ka mbuze na ịdere mmịrị nakwa obodo ịcha ọkụ dị ụkwụ.

Mgbe Coronavirus na akpamkpa ka ọmalịtere ịgbasa ọzị mkpọsa FreetownTheTreeTown na Jenụwarị 2020.

O jị ego onwe ya ma na-akwụ ndị bi n'obodo ahụ ụgwọ ka ha kụọ osisi na gburugburu ha ma na echekwa ya ka otoo.

Ebum na ọbị ya bụ ka ha kụọ ọsịsị karịrị otu nde na afọ abụọ. Na-agbanyịghị na ha akụghị ọsịsị rụrụ otu nde ahụ, mana ha kụrụ nke gafere puku isii.

Mbọ ha gbara sọnyere ndị mere ọhụma na mmemme ihe nrite Earthshot nke afọ gara aga, nke Prince William na-akwado iji kwado ndị na-arụ ọrụ iji wepụta ihe ngwọta ọhụrụ maka nsogbu gburugburu ebe obibi.

Ọ na-ekwu na ebumnuche ya ugbu a bụ iru otu nde akara n'ime afọ a - na-agbakwụnye na "ha ahụla oke nlanarị osisi karịrị 80%".

Nwada Aki-Sawyerr emeriela ọtụtụ ọkwa mba ụwa maka ọrụ ihu igwe ya. N'afọ 2021, akpọrọ aha ya na akwụkwọ akụkọ Time TIME100 na-esote nke "ndị ndu na-akpụzi ọdịnihu" maka mbọ ọ na-agba iji hichaa okporo ụzọ Freetown, dozie sistemu mmiri na-agbapụta na osisi osisi.

Ọ nọ n'ọtụtụ bọọdụ na ndị ọrụ inyeaka wee kwuo okwu na COP28 na Dubai, Mgbakọ Mgbanwe ihu igwe nke UN na 2023.

Maka ọdịghị mfe ị mara na ịhe ana-adi mma maọbụ kawanye njọ na ịhe gbasara ngbawe ịhụ igwe ma na ndị nkatọ na asị na o mebeghị ịhe okwesịrị ịme"

Mohamed Gento Kamara, bu onye zọkwara ọchịchị kwuru "O kwuru na ya ga eme ka Freetown dị ọcha, ma na ọka dị atịtị. Onwere otutu ịhe ookwuru na ya ga eme omebeghị"

Aki-Sawyerr zọrọ ịsị onwe ya ma kwụọ na ya nọ na ọchịchị afọ ịse na ata ahụhụ maka na ọbụghị otu ndọrọndọrọ ọchịchị ya nọ nọọkwa na gọọmentị etịtị mba ahụ

"Ngbe m batara na ọchịchị na mbu, achọrọ m ka m na gọọmentị etịtị jịkọọ aka rụọ-ọrụ mana ha anabataghị m"

Otu onwa ngbe Onyeịsịsla Julus Maada Bio nwetere ọchịchị nke abụọ, o tinyekwara mgbawe ịhụ ịgwe ka ọbụrụ ịsị sekpụntị na ọchịchị ya . O kwuru okwu na COP26 emere na Glascow nakwa mgbe ndị Afrịka mere ọgbakọ maka ịhụ igwe na Nairobi. Oguzonwere ndi ga enyere ya aka n' ihe gbasara mgbewe ịhụ ịgwe, ọkụ na ndị ga eme ka nrị hara ịkọ n' obodo.

Ekworo dị n' ime ndọrọndọrọ ọchịchị nwekwara ebe ọdị njọ dịka onyonyoo nkọwa-ịhe ndị BBC sịrị gọsị ebe Ms Akị-Sawyerr, nwa ya nwanyị na ndị ọchụ nta vọọtụ ya sịrị dịnalụ na ala na ụrọ ọlụ ndị otu ndọrọndọrọ ọchịchị ha na ụbọchị ntụlịaka ngbe ana agba egbe na ụlọ ahụ. Otu nwanyị nwuru na ọgbaaghara ahụ.

Mgbe ajuru ya na ebe ọbị ya dị ụgbụa ọ bụ ịtịnye ụchụ na ndọrọndọrọ ọchịchị karịa ọdịnma ndị mmadụ; Ọ sị na ya ama nza ajuju ahụ.

"Ma na ị ga enwe akọnụche. Ị ga arụ ọrụ ebe adị na ịgwe ma nwekwaa ịke ịbị ndụ gị dịka mmadụ mara ịhe".

na agbanyịghị na ọzọtara ọkwa ịchị ọzọ na ọnwa Jụn mana edụghị ya n'ịnyị ọrụ rụe na ọnwa Ọktọba maka na ndị APC kwuru na aka ha adịghịzị na ọchịchị maka ebụbọ wụruwụru dị na ntụlịaka emere na mba ahụ. Uwa nịle, ọkachasị otu mba Afrịka sọrọ mee ka ha puta na ọgbaaghara ahu.

Ọnọdụ ihu igwe ka dị na ebumnuche Ms Aki-Sawyerr maka oge ikpeazụ ya n'ọchịchị. Mana otu ihe ọ na-ekweta na ọ "ledaghị anya kpamkpam" bụ "oke nke inwe onyeisi obodo bụụrụ ọtụtụ ụmụ nwanyị na ụmụ agbọghọ mkpali maọbụ ịhe aga enyọmị".

"Ọ bụghị n'ezie na m gbakọọ, ọ bụghị ọbụna na usoro echiche m mgbe m na-agba ọsọ maka ọrụ a, ma ọ bụ ihe dị ịrịba ama akụkụ nke onye m bụ na mmetụta m nwere na ọ kpaliri n'ezie. m."

Sierra Leone na-ahụ ọtụtụ ụmụ nwanyị na ndọrọ ndọrọ ọchịchị karịa ka ọ dị na mbụ, ọtụtụ na-ekwu n'ihi na Onyeịsịala Maada Bio nwere mmasị gbasara nkwalịte ụmụnwanyị nke na-esetịpụ 30% nke ụmụ nwanyị na nzuko omeiwu, ụlọ ọrụ na ụlọ ọrụ ndị ọzọ.

Ndị omeiwu ezutela ebumnuche ahụ, nke pụtara na Sierra Leone enweela ọnụ ọgụgụ ụmụ nwanyị o nwere na mbụ okpukpu abụọ, ma karịa nkezi maka West Africa.

Nke a na-enyere aka, ka Ms Aki-Sawyerr kwuru, mana ha ezughi oke. Ọ na-ekwu na ọ na-atụ egwu na ha "nwere ike bụrụ ihe e jị emechị ndị mmadụ anya " na "ịkwado ụmụ nwanyị kwesịrị isi n'obi pụta".

Ịbụ onyeisi obodo Freetown emeela ka ọ ghọta na ọtụtụ ndị inyom ndị ọzọ ejighị obi ike ya-nwere mgbe ya na etolite dịka nwa agbọghọ.

"Ịhụ m ... na-enyere ọtụtụ ndị inyom aka ịghọta na ọ dịghị ihe ha na-apụghị ime."

Ị nwere ike ilele akwụkwọ akụkọ BBC Africa Eye nke Mayor na Front Line na ọwa YouTube nke BBC Africa.