Electoral Fraud: Kedụ ụdị wuruwuru dị iche iche a na-eme na ntuliaka? Kedụ ka a ga-esi kwụsị ha?

Ihe karịrị ijeri mmadụ anọ ga-eru ọgọ ịtụ vootu n'afọ a n'ihe karịrị mba iri isii. N'ihi egwu na ọchịchị onyekwuoucheya na-ala azụ, ndị ọkachamara na-akọwa ụzọ dị iche iche e si emebie usoro ntuliaka na otu e si achọpụta ya.

Gịnị bụ ntulịaka tozuru etozu n'ezie?

Dịka Riccardo Chelleri, onye ọrụ ntuliaka otu 'European Union' si kwuo, ọ bụ mgbe usoro ntuliaka dum na-egosipụta ọchịchọ obi ndị nile tụrụ vootu na otu ha si tụọ ya.

O kwuru na ndị mmadụ kwesịrị inwe ntụkwasị obi n' usoro a ka ha were pụta ụbọchị ntuliaka ịtụ vootu.

Chelleri, onye na-arụ ọrụ na ngalaba na-ahụ maka ọchịchị Onyekwuucheya na ịgba akaebe atụmovootu( Democracy and Electoral Observation division) nke EU's foreign service (EEAS) kwuru sị, "E kwesịrị ime ntuliaka ahụ n'ụzọ doro anya, na enweghị ihe e zoro ezo, nke na-eme onye ọbụla ga-enweta ozi ọ chọrọ."

"Ntuliaka ahụ kwesịrị ịgụnye onye ọbụla. Ọ bụghị nanị ndị na-atụ vootu inwe ohere ịtụ vootu, ndị otu ndọrọndọrọ ọchịchị kwesịrị inwe ohere isonye, chụọ nta vootu na-enweghị tigbuo-zogbuo ọbụla."

Dr Nic Cheeseman, onye ọkammụta n'ihe gbasara ọchịchị onyekwuoucheya na mahadum 'University of Birmingham' dị na mba Briten, kwuru na nnyocha ya na-egosi na etu e si eme ntuliaka, ebe ndị na-azọ ọkwa ọchịchị na ụmụamala na-isonye na-enweghị mgbochi ọbụla,a gụọ vootu nke ọma, na-agbadata n'akụkụ niile n'ụwa.

Ọ gbakwụnyere na a na-atụ uche na ntuliaka e meghị ọfụma ga-aghọ omenala.

Dr Cheeseman kwuru sị, "O nweghị ntuliaka zuru oke n'ezie, mana ntuliaka e mere ọfụma na-enyere ndị na-atụ vootu aka ịhọrọ ndị ọchịchị ha, ma nye ha ohere ịjụ ndị ndu ha họpụtara ajụjụ."

Kedụ ihe bụ ịlọgharị ntuliaka?

Usoro ntuliaka na-amalite ụbọchị na-esote ụbọchị ntuliaka a tụrụ ikpeazụ. Ndị ọkachamara na-ekwu na wuruwuru ntuliaka nwere ike ime n'ime oge a rute oge ntuliaka ọzọ.

Cheeseman kwuru sị,"Ọ bụ naanị ndị amaghị ihe ekwe na-akụ na-eme wuruwuru ntuliaka n'ụbọchị ntuliaka. Ndị o were anya na-egwu wuruwuru nke ha ntuliaka otu afọ tupu ntuliaka."

Ụfọdụ ụzọ e si eme ya gụnyere gọọmentị nọ n'ọchịchị iji ndị ọrụ nchekwa eyi ndị pati anọghị nọ ọchịchị egwu, ịkpachi ndị ntaakụkọ nakwa ụlọọrụ ntakụkọ ka ndị pati anọghị na gọọmentị ghara inwe ohere ịgbasa ozi nke ha, na ihazi usoro ndebanye aha iji kwado pati nọ n'ọchịchị.

Chelleri kwuru sị,"Ihe na-emekarị bụ na ndị nọ n'ọchịchị na-ahọpụta ndị ọkaikpe na-enweghị okwu aka ha, n'ihi ya, ha na-anaghị anabata akwụkwọ ọbụla a gbara megide mpụtara ntuliaka."

Na-agbanyeghị egwu juru ebe niile, nke a emeghị n'Amerịka.

Ọ bụ ezie na dịka onyeisiala Amerịka Donald Trump họpụtara ndị ọkaikpe atọ n'Ụlọikpe Kachasị , nke mere mmadụ 6 dọnyere ndị Consertaive Ukwu na atọ adọnyeerịghị ha ukwu, ha kpebi megide ya n'okwu ikpe ya na-agbagha onye meriri na Ntuliaka Onyeisiala 2020 nke Joe Biden meriri.

Usoro ọzọ iji megharịa ntuliaka bụ 'gerrymandering', ebe a na-emegharị mpaghara ịtụ vootu iji rite uru n'otu igwe.

Ndị otu na-achị achị ma ọ bụ gọọmentị nwekwara ike iji ego ọha na eze kwalite mgbasa ozi onye nọ n'ọchịchị, gbasaa ozi iji mebie usoro ntuliaka ma ọ bụ zụta vootu.

Cheeseman kwuru sị, "N'Amerịka, e nwere nchegbu dị ukwuu banyere ime ihe ike, mkpochapụ ndị na-atụ vootu aka na mgbanwe."

"Anyị ahụlarị ozi dijitalụ adịgboroja ka a na-emegharị ka ọ dị ka Onyeisiala Biden na-agwa ndị mmadụ ka ha ghara inye nsogbu ịtụ vootu na anyị anọghị n'ọkwa mkpọsa ahụ."

Ọ gbakwụnyere sị na e nwekwara nnukwu ihe ize ndụ na mgbasaozi, ntuliaka n' ime ihe ike ndọrọndọrọ ọchịchị ga-eme n'oge ntuliaka n'El Salvador, India na Sri Lanka.

Gịnị bụ mpụ ntulịaka?

Ọ bụ mbọ iji gbanwee mpụtara ntuliaka ozugbo e mechara ntuliaka.

Nke a nwere ike ịgụnye itinye akwụkwọ nhọpụta ndi ọchịchị n'ime igbe nhoputa ndi ọchịchị na-agbanwe ngụkọ ozugbo e mere ntuliaka maọbụ bibie igbe ntụliaka iji mebie vootu pati anọghị na gọọmentị.

N'ime ụbọchị atọ nke ntuliaka n'oge ntuliaka ndị omeiwu nke 2021 na Rọshịa, e boro ebubo nke wayo nhoputa ndi ochichi, gụnyere igbe ntụliaka na iyi egwu megide ndị akabebe ntuliaka.

Ihe onyonyo ekesara n'ịntanetị gosiri ndị mmadụ na-etinye akwụkwọ n'ime igbe ntuliaka.

Na-agbanyeghị, gọọmentị Rọshịa kwuru na o debaghị aha “mmebi dị ukwuu” ọ bụla.

“Ma ọ bụrụ na ị na-achịkwa usoro ahụ kpam kpam, ị pụrụ nnọọ ‘ịgha ụgha’,” ka Dr Cheeseman na-ekwu, bụ́ onye dekọkwara akwụkwọ bụ́ How to Rig an Election.

Ọ na-ekwu na mgbagha votu nwere ike ime ebe ọ bụla, gụnyere na mba ndị nwere usoro ntuli aka siri ike.

Na mba ndị a, ndị na-ekiri ihe n'ime ụlọ na ndị nnọchi anya otu ndọrọ ndọrọ ọchịchị na-anọkarị n'ọtụtụ ebe ịtụ vootu, iji dekọọ votu na ịkọpụta nsonaazụ nke ha.

Dọkịta Cheeseman zoro aka na ntuli aka onye isi ala nke afọ 2016 na Ghana ebe ndị otu mmegide jiri ngwa ekwentị nyere aka ịnakọta rịzọlt.

Ka ọ dị ugbu a, na Zambia na 2021, ndị na-ekiri ụlọ na ndị otu ụka na-arụkọ ọrụ na mba ụwa wee chịkọta ndepụta nchịkọta ntuli aka yiri ya. Nke a tinyere nrụgide na kọmishọna ntuli aka ka ha wepụta nsonaazụ yiri nke ahụ.

Otú ọ dị, nke a na-esiwanye ike n'ime afọ 10 gara aga, Dr Cheeseman na-ekwu, dị ka ndị ọchịchị aka ike ewepụtala iwu iji gbochie ọrụ nke ọha mmadụ na ndị NGO n'oge usoro ntuliaka.

Ndị na-ekiri ntuli aka na-ahụ naanị akụkụ ikpeazụ nke usoro ntuli aka, ka Mr Chelleri na-ekwu, ha enweghị ike ịkwụsị wayo n'oge mbụ.

Ndị otu pati anọghị n'ọchịchị enwere ike ime wuruwuru nhoputa ndị ọchịchị?

Cheeseman sịrị na, ndị otu pati anọghị n'ọchịchị nwere ike ime ihe 'ịgba mgba okpuru" ma nwee ike pụọ na ya.

Ọ sịrị,"Onye dịka Donald Trump, bụ onye anọghị n'ọchịchị ugbua, nwere ike ịmalite ụdị ebubo ọbụla, ụfọdụ eziokwu, ọtụtụ na-abụghị eziokwu, ma jiri ya gbaa ndị nọ n'ọchịchị mgba okpuru."

Ọchịchị onyekwuoucheya nọ n'ihe egwu?

Onye ọrụ 'European Union' bụ Riccardo Chelleri kwuru, "Ka anyị ghara ụmụaka onwe anyị. Anyị nọ n'oge ọchịchị onyekwuoucheya n'ụwa niile."

"Echere m na-enweela nlaazu ọchịchị onye kwuo uche ya n'ime afọ ise gara aga."

Ọ na-ekwu na ihe ndị na-ebute nke a gụnyere akụnaụba na-adịghị ike na mmetụta ọjọọ nke mgbasa ozi ọha na eze na-agbasa echiche nzuzo.

Cheeseman kwuru n' ọdịnihu ọchịchị onyekwuoucheya dabere na nhoputa ntuli aka nke afọ a.

"Ọ bụrụ na ndị mmadụ nọ na ọchịchị onyekwuouche ya ebe a na-eme ntuli aka mgbe niile, n'oge na-adịghị anya, ha ga-amalite iche."

"Gịnị bụ uru ịtụ vootu ma ọ bụ itinye aka na ndọrọndọrọ ọchịchị ma ọ bụrụ na usoro ahụ anaghị ekwe ka anyị mee ezigbo nhọrọ?"