Kabuga 'ntashobora gukomeza kuburanishwa' – Abarokotse bati: 'Ntibyarangirira aho'

Urugereko rwasigaye ruca imanza zasizwe n'urwari urukiko mpuzamahanga rwashyiriwe u Rwanda rw'Arusha rwanzuye ko Félicien Kabuga uregwa ibyaha bya jenoside yabaye mu Rwanda mu 1994 "amagara ye atameze neza kuburyo yaburanishwa".

Mu mwanzuro warwo, uru rugereko rw'i La Haye (The Hague) mu Buholandi rwavuze ko wemejwe n'abacamanza Iain Bonomy wari ukuriye iburanisha, Margaret M. deGuzman na Ivo Nelson de Caires Batista Rosa.

Ariko umucamanza Mustapha El Baaj ntiyemeranyije na bagenzi be kuri uwo mwanzuro wo ku wa kabiri.

Uru rugereko rwavuze ko Kabuga – inyandiko y'urukiko igaragaza ko afite imyaka 88 – "bigoye cyane ko amagara ye yazongera kumera neza mu gihe kiri imbere".

Uru rugereko ruvuga ko rwashingiye ku biri mu ngingo ya 18 na 19 y'amategeko arushyiraho, ahavugwamo ko iburanisha rigomba gukorwa mu buryo "bubereye kandi bwihuse bunatanga umusaruro", kandi hubahirizwa uburenganzira bwa Kabuga.

Rwavuze ko uburyo bwo kubahiriza uburenganzira bwa Kabuga no kugera ku ntego z'ubutabera z'uru rukiko ari ugukoresha ubundi buryo bw'iburanisha "busa n'urubanza mu buryo bushoboka bwose, ariko hatarimo ko yahamwa n'icyaha".

Ubushinjacyaha busabwa kuzerekana ibimenyetso kuri buri kirego ku kigero kidashidikanywaho.

Urukiko rwavuze ko kuba Kabuga atameze neza kuburyo yakwitabira iburanisha mu buryo bwa nyabwo no kuba nta guhamwa n'icyaha bizabaho, bituma "kwitabira iburanisha kwe atari ngombwa" kandi ko kubera iyo mpamvu adasabwe kuryitabira.

Iburanisha riheruka ryo ku itariki ya 30 Werurwe (3), umucamanza Bonomy yari yarisubitse "kugeza igihe kitazwi".

Hari nyuma yuko uruhande rw'ubwunganizi bwa Kabuga n'urw'ubushinjacyaha bagiye impaka kuri raporo y'inzobere zigenga.

Iyo raporo ku buzima bwa Kabuga, yatangajwe muri Werurwe, yakozwe n'inzobere mu buzima bwo mu mutwe Profeseri Henry Kennedy, Profeseri Gillian Mezey na Profeseri Patrick Cras.

Muri iyo raporo, izi nzobere zivuga ko ubuzima bwa Kabuga butatuma ashobora kwitabira urubanza rwe mu buryo bwa nyabwo, nkuko byavuzwe mu rukiko.

Iyo raporo irimo ko "ubuzima bwo ku mubiri no mu mutwe" bwa Kabuga "bwagabanutse", ndetse ko afite ikibazo gikomeye cyo kwibagirwa ("clinical dementia").

Ibyo byatumye ku itariki ya 10 Werurwe uru rugereko rw'i La Haye ruba ruhagaritse kumva ibimenyetso bishya mu rubanza rwe.

Hakurikiraho iki nyuma y'iki cyemezo?

Bismarck Murangwa, inzobere mu mategeko mpuzamahanga ukorera mu Rwanda, avuga ko nyuma y'ibi igikurikiraho "ni uko akenshi abamwunganira bahita basaba ko arekurwa".

Murangwa yabwiye BBC ati: "Abavoka be akenshi bahita basaba ko arekurwa, kuko baba bavuga bati 'niba adashobora gukurikira urubanza ntacyo akimara hano'. Ibyo hakabaho kubiburana".

Murangwa avuga ko nyuma y'icyemezo nk'iki urukiko rureba niba hadahita haba icyitwa "trial under alternative procedure" cyangwa se ugenekereje "iburanishwa mu bundi buryo bushoboka" "kugira ngo habeho kurengera inyungu z'abagizweho ingaruka n'ibyo aregwa".

Murangwa yongeraho ati: "Hari ubwo uregwa ashobora gukomeza gufungwa akemererwa gukurikirana urubanza aho afungiye, ariko abamwunganira nabo ubu bagiye kurega basaba ko arekurwa".

Twumvise dutunguwe kandi dushegeshwe kurushaho – IBUKA

Philibert Gakwenzire, umukuru w'ishyirahamwe ry'abarokotse jenoside mu Rwanda, IBUKA, yabwiye BBC ko abarokotse batunguwe n'iki cyemezo cy'urukiko kandi ko kibababaje.

Yagize ati: "Ubwo yafatwaga, mu by'ukuri IBUKA n'abacitse ku icumu twumvise twiruhukije, tuzi ko noneho ubutabera twavukijwe igihe kinini tugiye kububona.

"Ariko muri iyi myaka itatu ishize byarakomeje birazurungutana, kugeza ubwo bavuze ngo bitewe n'imyaka afite ntabasha gukurikirana urubanza.

"Ariko noneho uyu munsi aho icyemezo cyavuze ko atakomeza kuburana twumvise dutunguwe kandi dushegeshwe kurushaho, kuburyo twifuza ko hagomba gushakwa izindi nzira izo ari zo zose kugira ngo ntibizahagararire aho ngaho".

Urukiko rwavuze ko kuko Kabuga atazaburana adashobora kuzacibwa urubanza ariko rwo ruzakomeza mu bundi buryo kugira ngo "hafatwe umwanzuro ku byaha byibasiye inyoko muntu n'ibya jenoside aregwa imbere y'abazize n'abarokotse n'umuryango mpuzamahanga muri rusange".

Ariko Gakwenzire avuga ko ibi bidahagije, "kuko umuntu nka Kabuga aba akwiye kuburanira ahirengeye", ndetse ashidikanya ko yaba koko adashoboye kuburana.

Ati: "Kuvuga ko adafite ubushobozi bwo kuburana na byo ni ukubyibazaho, ashobora no kwigira umurwayi abo bantu b'inzobere na bo bakabigaragaza. Ibyo na byo turabyibazaho.

"Uriya mwanzuro uratubabaje cyane ku buryo turimo dushakisha inzira izo ari zo zose kugira ngo dukomeze tujye imbere".