Uwahawe agashimwe Nobel k'amahoro avuga ko ibihano Amerika yafatiye CPI 'bidashobora kwemerwa'

Navi Pillay, yahawe agashimwe Nobel k'amahoro k'uyu mwaka, yavuze ko ibihano Amerika yafatiye Sentare Mpuzamakungu Mpanavyaha (CPI) ari ibintu "bitari bwigere biboneka" kandi "bidashobora kwemerwa".

Uwo Munya-Afrika y'Epfo yahoze ari umucamanza muri CPI, yahawe ako gashimwe ku wa gatanu kubera "utwigoro twiwe two guteza imbere amahoro n'amategeko mpuzamakungu", twatumye hashirwaho "urutonde rw'amategeko mpuzamakungu rwagutse kandi rutomoye kurushiriza", nk'uko vyatangajwe n'umurwi utanga agashimwe Nobel.

Perezida wa Amerika Donald Trump yaraseruye ko atashimishijwe n'uwahawe ako gashimwe. Haciye amasaha makeyi, Amerika yatangaje ibihano bikomeye, mu ntumbero yo kwihutisha umugambi wayo wo "gusambura" iyo sentare, yise "urwego rukora ibitabereye".

Sentare Mpuzamakungu Mpanavyaha (CPI) yavuze ko ivyo bihano ari "igitero ku kwubahiriza amategeko no ku nkingi z'ubutungane mpuzamakungu".

Pillay, yavugiye biciye ku mashusho mu birori vyabereye ku kigo Nobel Peace Center i Oslo ku wa gatandatu, yavuze ati: "Hari impungenge n'ukudatekana vyinshi ku bijanye na kazoza ka sentare mpuzamakungu, cane cane Sentare Mpuzamakungu Mpanavyaha (CPI) iri i La Haye.

"Igihambaye kuruta, ni uko igihugu kimwe catangaje ibihano ku bacamanza, kubera gusa ingingo bafata mu kazi kabo. Ivyo ni ibintu bitari bwigere biboneka kandi bidashobora kwemerwa."

Umushikiranganji wa Amerika ajejwe imigenderanire n'ayandi makungu, Marco Rubio, yari yavuze ko ivyo bihano, birimwo kubuza amashirahamwe n'inzego zo muri Amerika gukorana ibikorwa vy'amafaranga na CPI, bigamije "gukingira uburenganzira bwa Amerika bwo kwifatira ingingo zayo ata kindi gihugu kiyivanzemwo". Yagirije kandi iyo sentare gushaka gukurikirana Abanyamerika mu butungane.

Amerika yari imaze gufatira ibihano abacamanza n'abandi bakozi 17 ba CPI, ariko iyi ngingo nshasha ifatira ibihano sentare ubwayo nk'urwego, mu ntumbero yo kuyigora mu bijanye no kuronka no gukoresha amafaranga ikeneye kugira ikore.

Ariko Amerika yatanze ikiringo c'amezi atandatu imbere y'uko bimwe muri ivyo bihano bishasha bitangura gukurikizwa. Ivyo bisigura ko ibihugu bigize iyo sentare bishobora kubandanya bitanga amafaranga yo kuyifasha gukora.

Washington ivuga ko iyo ngingo igamije guha ibihugu umwanya wo kuganira kugira haboneke "umuti w'ibibazo" Amerika ifise ku bijanye n'iyo sentare.

Ubutegetsi bwa Trump buvuga ko CPI irongowe n'abo bwita abantu bashira imbere inyungu z'isi yose, bubagiriza kubangamira ubwigenge bwa Amerika.

Ubwo butegetsi bwarashavujwe cane n'amatohoza CPI yari yarakoze ku bikorwa vy'abasirikare ba Amerika muri Afghanistan, naho iyo sentare yahavuye iyahagarika.

Bwarashavujwe kandi n'imitahe yo gufata abategetsi ba Israel yatanzwe n'iyo sentare, harimwo n'umushikiranganji wa mbere Benjamin Netanyahu.

Ariko ivyo bihano bishasha ntibivuga ko iyo mitahe itegerezwa gukurwaho kugira ibihano bihagarikwe.

Umunyamabanga mukuru wa ONU, Antonio Guterres, yavuze ko ingingo ya Amerika ari "ikintu gikomeye gisubiza inyuma utwigoro duhuriyeho two gushigikira ubutungane mpuzamakungu mu bijanye n'ivyaha, aho CPI ari imwe mu nkingi nyamukuru".

Ubwongereza bwifatanije na Canada, Danemark, Ubudagi, Ubufaransa, Ubutaliyano, Ubuyapani n'Ubuholande mu kuvuga ko "bibabajwe kandi bitavuga rumwe na gato" n'ivyo bihano.

Pillay, w'imyaka 85, yarabaye kandi umukuru w'igisata ca ONU kijejwe agateka ka zina muntu, aho yagize uruhara mu bikorwa bikomeye vyo gusuzuma ibirego vy'ihohoterwa ry'agateka ka zina muntu, harimwo ivyabaye mu Rwanda, muri Myanmar no muri Gaza.

Mu ntango z'akazi kiwe, yaraburaniye abaharanira kurwanya intwaro ya apartheid y'ivangura ry'amoko muri Afurika y'Epfo. Ku wa gatanu, yabaye Umunya-Afrika y'Epfo agira gatanu ahawe agashimwe Nobel k'amahoro, akurikira abandi barimwo Nelson Mandela na Musenyeri Desmond Tutu.

Amaze guhabwa ako gashimwe, yateye urwenya avuga ati: "Nimwakoma amashi gatoyi kurushiriza, hari aho nosangira aka gashimwe na Trump."

Yariko yerekeza ku vyakozwe n'uwahawe ako gashimwe mu mwaka uheze, María Corina Machado, umunyapolitike atavuga rumwe n'ubutegetsi bwa Venezuela, yafashe ingingo yo guha agashimwe kiwe Perezida wa Amerika.

Trump yavuze ko gutangaza Pillay nk'uwahawe agashimwe Nobel k'amahoro ko mu 2026 ari "ibintu biteye isoni kandi bimaramaje", yongera avuga ko ari "iceyi igihugu ca Norvege kitazokwigera cikurako".

Trump amaze igihe kirekire avuga ko ari we yari akwiye guhabwa ako gashimwe gahambaye, kandi mu mwaka uheze, bamwe mu banywanyi biwe bari baratanze izina ryiwe mu bahiganirwa kuronka ako gashimwe.