چشم جهان به راهبرد ترامپ در قبال ایران دوخته شده است

در حالیکه جهان با دلهره در انتظار گام بعدی دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور امریکا در خاورمیانه است، او در طولانی‌ترین سخنرانی «وضعیت کشور» در کانگرس، هیچ نشانه مشخصی در مورد ایران ارائه نکرد.

همزمان با بزرگترین آرایش نظامی ایالات متحده در خاورمیانه از زمان حمله به عراق در سال ۲۰۰۳، فرمانده کل قوای قوی‌ترین ارتش جهان، تصمیم گرفت دلایل جامع خود را برای اقدام نظامی احتمالی علیه ایران ارائه نکند.

دو دهه پیش، رئیس جمهور جورج دبلیو بوش به سراسر امریکا و فراتر از آن سفر کرده بود تا برای مداخله نظامی بزرگی زمینه‌سازی کند؛ هرچند آن اقدام بر پایه اطلاعاتی نادرست استوار بود.

ترامپ شاید به این نتیجه رسیده باشد که اکنون زمان مناسبی برای طرح این موضوع نیست؛ چرا که پایگاه رأی او، یعنی همان کسانی که او را برای دوری از «جنگ‌های همیشگی» انتخاب کرده‌اند، در فاصله چند ماه مانده به انتخابات حیاتی میان‌دوره‌ای، بیشتر بر وضعیت اقتصاد و نبرد با مهاجرت تمرکز دارند.

یا شاید این موضوع بازتابی از ادعای مکرر او باشد که می‌گوید هنوز تصمیم قطعی‌اش را درباره مسیر پیش‌رو نگرفته است. او همچنان پافشاری می‌کند که ترجیح می‌دهد به یک توافق دست یابد تا اینکه یک جنگ مرگبار به‌راه اندازد.

انتظار می‌رود دور سرنوشت‌ساز مذاکرات در جنیوا که امروز پنجشنبه برگزار شده است -و سومین دور گفت‌وگوها در ماه جاری است- در تصمیم‌گیری نهایی او نقشی اساسی ایفا کند.

دیپلماتی که در جریان این روند قرار دارد، چنین ارزیابی می‌کند: «اگر رئیس جمهور ترامپ از طریق فرستادگان خود، متن قابل‌قبولی از سوی تهران دریافت نکند، احتمالا به‌زودی دستور نوعی اقدام نظامی را صادر خواهد کرد.»

رئیس‌جمهور که بارها پیام‌های خود را درباره «هدف نهایی» در قبال ایران تغییر داده -و میان موضوعات محدود هسته‌ای تا تغییر رژیم در نوسان بوده است- در سخنرانی خود بر یکی از خواسته‌های همیشگی‌اش تأکید کرد: «ما هنوز آن کلمات اساسی و محرمانه را از زبان آن‌ها نشنیده‌ایم که بگویند: "ما هرگز سلاح هسته‌ای نمی‌خواهیم".»

با این‌حال، تنها چند ساعت پیش از آن، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه و مذاکره‌کننده ارشد هسته‌ای ایران، تقریبا همان عبارت را در شبکه اجتماعی ایکس تکرار کرده بود: «ایران تحت هیچ شرایطی، هرگز سلاح هسته‌ای تولید نخواهد کرد.»

ارائه یک «ثبوت قانع‌کننده» برای رفع این سوءظن که تهران در آن مسیر حرکت کرده است، موضوع اصلی مذاکرات جاری با میانجی‌گری سلطنت عمان است.

ایران چراغ سبز نشان داده که حاضر است در ازای لغو تحریم‌هایی که اقتصادش را فلج کرده، در برنامه هسته‌ای خود انعطاف‌پذیری نشان دهد. گرانی سرسام‌آور و سقوط ارزش پول ملی بود که در ماه جنوری موجی از ناآرامی‌ها را در ایران برانگیخت؛ اعتراضاتی که به شدت سرکوب شدند.

خبرگزاری فعالان حقوق بشر (هرانا) که در امریکا مستقر است، آمار تأییدشده جان‌باختگان را بیش از ۷,۰۰۰ نفر، شامل ۶,۴۸۸ معترض، اعلام کرده و همچنان در حال بررسی گزارش‌هایی مبنی بر کشته شدن هزاران نفر دیگر است. این در حالی است که حکومت ایران اصرار می‌کند که این رقم حدود ۳,۱۰۰ نفر است.

ترامپ در سخنرانی خود گفت، به نظر می‌رسد مقامات «دست‌کم ۳۲,۰۰۰ معترض را کشته باشند». اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، بلافاصله اظهارات رئیس‌جمهور درباره آمار کشته‌شدگان را «دروغ‌های بزرگ» خواند و محکوم کرد.

ترامپ همچنین برای نخستین بار، این اتهام را مطرح کرد که ایران «در حال ساخت راکت‌هایی است که به‌زودی به خاک ایالات متحده خواهند رسید». به نظر می‌رسد او قصد داشت نشان دهد که این موضوع، یک «خط سرخ» دیگر است.

ایران بارها گنجاندن برنامه موشک‌های بالستیک خود در مذاکرات را رد کرده است. مجید تخت‌روانچی، معاون وزیر امور خارجه و از اعضای ارشد تیم مذاکره‌کننده، در مصاحبه‌ای با بی‌بی‌سی در تهران طی ماه جاری گفت: «وقتی توسط اسرائیلی‌ها و امریکایی‌ها مورد حمله قرار گرفتیم، این راکت‌هایمان بودند که به داد ما رسیدند؛ پس چگونه می‌توانیم بپذیریم که خود را از توانمندی‌های دفاعی‌مان محروم کنیم؟»

انتظار می‌رود دور کنونی گفت‌وگوها با حضور استیو ویتکوف، فرستاده ارشد ترامپ، و دامادش جرد کوشنر، درجنیوا شفافیت بیشتری درباره شکاف‌های موجود و امکان پر کردن آن‌ها ارائه دهد. هر دو طرف می‌دانند که زمان به سرعت در حال از دست رفتن است.

الی گرانمایه، پژوهشگر ارشد شورای روابط خارجی اروپا، می‌گوید که: «واشنگتن و تهران دهه‌هاست که درگیر "دیپلماسی آخرین فرصت" بوده‌اند.» وی می‌افزاید: « وضعیت فعلی از چند نگاه متفاوت است: بزرگ‌ترین آرایش نظامی امریکا علیه ایران در طول تاریخ، تمایل آشکار هر دو طرف برای رویارویی مستقیم، و بحران بی‌سابقه مشروعیت برای جمهوری اسلامی که با تهدید تغییر رژیم گره خورده است.»

تفاوت‌های آشکاری در این دور از گفت‌وگوها در مقایسه با پنج دور مذاکرات سال گذشته دیده می‌شود که با حمله اسرائیل به ایران برهم خورد. حمله اسرائیل به جنگی ۱۲ روزه تبدیل شد که طی آن، ایالات متحده نیز حملاتی را علیه سه سایت هسته‌ای کلیدی ایران انجام داد.

این بار، رافائل گروسی، رئیس آژانس بین‌المللی انرژی اتمی (IAEA)، حضور بسیار پررنگ‌تری در مباحث فنی و بسیار جزئی داشته است؛ مواردی که برای هرگونه توافق هسته‌ای، از جمله بازرسی‌های سخت‌گیرانه، حیاتی هستند.

همچنین، ایران اکنون پیشنهادهای جدیدی را ارائه می‌دهد، از جمله «رقیق‌سازی» ذخایر اورانیوم با غنای بالا، که به میزان غنای ۶۰ درصدی، به شکلی خطرناک به سطح تسلیحاتی نزدیک است.

علی لاریجانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی و مشاور ارشد آیت‌الله علی خامنه‌ای نیز تنگاتنگ درگیر این مذاکرات است.

یک منبع آگاه اظهار داشت: «واضح است که مذاکره‌کننده‌گان هر دو طرف می‌خواهند به توافق دست یابند، اما آنچه مشخص نیست این است که تصمیم‌گیرندگان اصلی حاضر به پذیرش چه مواردی هستند.»

در حالیکه نگاه‌ها به میز مذاکره معطوف است، این پرسش به‌طور نگران‌کننده‌ای همچنان بی‌پاسخ مانده است:

آیا ترامپ توافق محدودی را بر سر برنامه هسته‌ای ایران خواهد پذیرفت؟ توافقی که بسیاری معتقدند هنوز دشوار، اما امکان‌پذیر است.

و اینکه خامنه‌ای در زمانی که جمهوری اسلامی هرگز با چنین تهدیدهای بیرونی و داخلی بزرگی روبه‌رو نبوده، تا چه حد حاضر به سازش بر سر مسائل اساسی خواهد بود؟