چرا سمنت در افغانستان گران شده؛ آیا توقف واردات از پاکستان نقش دارد؟

در پی درگیری مرزی میان نیروهای حکومت طالبان و پاکستان و شدت گرفتن تنش سیاسی بین طرفین، مرزهای دو کشور همچنان به روی دادوستد تجاری مسدود است.

بر خلاف پیش‌بینی‌ها این وضعیت، به گفته بانک جهانی و وزارت مالیه حکومت طالبان، «هیچ‌ تاثیر منفی» بر جریان تجارت در افغانستان نگذاشته است. بانک جهانی در گزارش جدید خود گفته که افزایش واردات افغانستان از ایران و کشورهای آسیای‌میانه خسارات ناشی از مسدود شدن مرزهای پاکستان را جبران کرده است.

اما تنش بین حکومت طالبان و پاکستان بی‌تاثیر نبوده است، به‌خصوص بر قیمت سمنت در افغانستان.

مخاطبان ازهرات تا هلمند در صحبت با بی‌بی‌سی شکایت کرده‌اند که قیمت سمنت در این روزها درمحل زندگی آنها به دوبرابر افزایش یافته است.

پس از بازگشت طالبان به قدرت در افغانستان در ۲۰۲۱ و برقراری امنیت آرامش نسبی در این کشور، ساخت‌وساز شماری از طرح‌های توسعه‌ای همانند شاهراه‌ها،‌ خط آهن، کانال‌های آب‌رسانی و ساختمان‌سازی سرعت بیشتر گرفته و نیازمندی به سمنت را در این کشور به شدت افزایش داد.

بانک جهانی در گزارش ماه اپریل امسال در باره رشد اقتصادی افغانستان، از رشد ۲.۱ درصدی بخش صنعت در سال ۲۰۲۴ خبر داده و نوشته است که این رشد در سال ۲۰۲۳ میلادی ۱.۸درصد بوده است.

بانک جهانی علت این رشد را عمدتا افزایش فعالیت در بخش ساختمانی می‌داند که به گفته این نهاد، ۱۵ درصد گسترش یافته است، به‌ویژه در کابل که افزایش جمعیت، تقاضا برای مسکن، کسب‌وکارها و زیرساخت‌ها را افزایش داده است.

از طرف دیگر این بانک کمبود فرصت‌های سرمایه‌گذاری ناشی از اقتصاد ضعیف و دسترسی محدود به خدمات بانکی در افغانستان را، عاملی دانسته که افغان‌ها املاک و ساخت‌وساز را یک گزینه سرمایه‌گذاری امن بپندارند و و ترجیح دهند که سرمایه خود را برای خرید املاک هزینه کنند تا نگهداری پول نقد.

این بانک عامل دیگر را این دانسته که حکومت طالبان ساخت‌وساز جاده‌ها، پل‌ها و ساختمان‌های اداری را در اولویت قرار داده تا سطح ارتباطات و خدمات عمومی را بالا ببرد.

وبسایت معاونت اقتصادی ریاست‌الوزرای حکومت طالبان هم نوشته است که این کشور سمنت را برای ساخت‌وساز پل‌ها، پل‌چک‌ها، ساختمان‌های صنعتی، خدماتی، ملکی و نظامی، بندهای اب و برق و شبکه‌های آب‌رسانی استفاده می‌کند.

پاکستان سالانه چه مقدار سمنت به افغانستان صادر می‌کند؟

برای اجرای طرح‌های توسعه‌ای خود، افغانستان سالانه به ۵ تا ۷ میلیون تن سمنت نیاز دارد که، براساس اعلام «سامانهٔ یکپارچهٔ تجارت جهانی»، پاکستان در سال ۲۰۲۳ میلادی به ارزش بیش از ۵۵ میلیون دالر، حدود ۱.۲ میلیون تن آن را به این کشور صادر کرده است. وزارت صنعت و تجارت افغانستان میزان این صادرات را در هشت ماه اول سال جاری میلادی حدود ۱.۶ میلیون تن اعلام کرده که ارزش آن به بیشتر از ۱۵۱ میلیون دالر می‌رسد.

بانک مرکزی پاکستان هم در گزارش سال ۲۰۲۴ و ۲۰۲۳ خود از کاهش تولید فولاد و سمنت خبر داده و نوشته که در کنار رکود فعالیت ساختمانی در پاکستان، افزایش قیمت انرژی برای تولید این محصولات هم باعث کاهش تولید آنها شده است.

در این گزارش میزان تولید سمنت پاکستان در سال ۲۰۲۴ با کاهش ۴.۵ درصدی روبه‌رو بوده که علت اصلی آن افت فروش داخلی سمنت عنوان شده است. اما بانک مرکزی پاکستان میزان صادرات سمنت را روبه افزایش خوانده و گفته است که از ۴.۶ میلیون تن در ۲۰۲۳ به ۷.۱ میلیون تن در ۲۰۲۴ رسیده است.

ارزش کل صادرات سمنت پاکستان در ۲۰۲۴ به خارج، ۲۶۷ میلیون دالر اعلام شده که دلیل افزایش آن از سرگیری فعالیت ساخت‌وساز در افغانستان و سیرلانکا عنوان شده و این کشور حتی به افریقا و امریکا هم سمنت صادر می‌کند. بااین‌حال، سهم افغانستان از این صادرات در ۲۰۲۴ به طور دقیق مشخص نشده است.

سمنت تولیدشده در پاکستان در ۲۰۲۵ میلادی، براساس آمار منتشر شده از سوی انجمن تولیدکنندگان سمنت پاکستان (APCMA)، در ۲۰۲۵ بیشتر از ۴۶ میلیون تن بود که از میان ۹.۲ میلیون تن آن به خارج صادر شده است.

با توجه به سهم ۱.۶ میلیونی تن پاکستان در بازار سمنت افغانستان به نظر می‌رسد که وابستگی کابل به سمنت این کشور اندکی بیشتر از ۱۸ درصد سمنت کل مورد نیاز افغانستان است.

افغانستان سالانه به چه مقدار سمنت نیاز دارد؟

معاونت اقتصادی ریاست‌الوزای حکومت طالبان تولید سمنت در افغانستان را ناچیز دانسته که نه تنها این کشور را در فهرست بین‌المللی تولیدکنندگان سمنت قرار نمی‌دهد، بلکه حتی نمی‌تواند مقدار اندکی از نیازمندی این کشور برآورد کند.

این نهاد نیاز سالانه افغانستان به سمنت را ۵ تا ۷ میلیون تن اعلام کرده و گفته که این کشور ظرفیت اندک برای تولید دارد.

سخنگوی وزارت صنعت و تجارت حکومت طالبان هم به بی‌بی‌سی گفت که میزان واردات سمنت در هشت ماه اول سال ۱۴۰۴ خورشیدی، ۳ میلیون و ۷۵۹ هزار تن بوده که ارزش آن به ۳۲۶ میلیون دالر می‌رسد.

آخندزاده عبدالسلام جواد گفت که این مقدار سمنت از پاکستان، ایران،‌ تاجیکستان، ازبیکستان، ترکمنستان و ترکیه وارد شده‌ است.

پاکستان ۱.۶ میلیون به ارزش بیشتر از ۱۵۱ میلیون دالر، ایران ۱.۷ میلیون تن به ازرش حدود ۱۲۴ میلیون دالر، تاجیکستان حدود ۴۲۰ هزار تن به ارزش ۳۰ میلیون دالر، ازبیکستان ۱۶۰ هزار تن به ارزش بیشتر از ۱۱ میلیون دالر،‌ ترکمنستان ۷۹ هزار تن به ارزش حدود ۶ میلیون دالر و ترکیه بیشتر از یک هزار تن به ازرش ۱۰۳ هزار دالر صادرات سمنت به افغانستان داشته‌اند.

مهمترین کارخانه‌های تولید سمنت افغانستان، سمنت غوری و جبل السراج در بغلان و پروان است که سمنت غوری در ۲۴ ساعت ۶۰۰ تن تولید می‌کند و میزان تولید آن حتی اگر به ۱۴۰۰ تن در روز برسد، یعنی بیشتر از دو برابر شود، فقط ۱۴ درصد نیاز این کشور را رفع می‌کند.

کارخانه جبل‌السراج در ۲۴ ساعت قادر به تولید ۱۰۰ تن سمنت است. حکومت طالبان در سال ۱۴۰۳ خورشیدی ساخت کارخانه تولید سمنت یتیم طاق را هم با شرکت ۷۷ ترکی به ارزش ۱۱ میلیارد افغانی امضا کرد. اگر این کارخانه به مرحله بهره برداری برسد، می‌تواند سه هزار تن سمنت در روز تولید کند.

حکومت طالبان گفته که تاکنون به ارزش حدود ۴۳ میلیارد افغانی با شرکت‌های داخلی و خارجی در بخش سمنت قرار داد بسته است.

ایران جایگزین پاکستان می‌شود؟

کشورهای همسایه افغانستان از جمله ایران و کشورهای آسیای‌میانه از جمله تولید‌کنندگان عمده سمنت در منطقه هستند. به گزارش سایت «انجمن صنفی کارفرمایان صنعت سیمان» ایران، این کشور سالانه قادر به تولید ۸۸ میلیون تن سمنت است که از این میان بیش از ۱۴ میلیون تن آن صادر می‌شود.

براساس اطلاعات این سایت، افغانستان در صدر واردکنندگان سمنت ایران قرار دارد و در هفت ماه اول ۱۴۰۴ این کشور بیشتر از ۱.۲ میلیون تن سمنت به افغانستان صادر کرده است که ۳۳ درصد از کل فروش سمنت ایران است.

در کنار ایران، ازبیکستان هم یکی از صادرکنندگان عمده سمنت به افغانستان است، براساس اعلام کمیته احصائیه این کشور در ۹ ماه اول سال جاری میلادی، این کشور ۲۷۳ هزارتن سمنت به افغانستان صادر کرده که بعد از قیرغزستان و قزاقستان، افغانستان سومین کشور واردکنندهٔ سمنت ازبیکستان محسوب می‌شود.

تاجیکستان همسایه دیگر افغانستان، براساس گزارش‌ها در ۲۰۲۴ میلادی ۳۹۳ هزار تن سمنت به افغانستان صادر کرده که ارزش مجموعی آن به بیش از ۲۶ میلیون دالر می‌رسد.

صادرات سمنت ترکمنستان به افغانستان در حال حاضر بیشتر از ۷۹ هزار تن در سال اعلام شده است، ولی قنسولگری این کشور در هرات به تازگی اعلام کرد که ترکمنستان می‌خواهد صادارت دوا و سمنت را به افغانستان افزایش دهد.

به نظر می‌رسد که کشورهایی مثل ایران که در فهرست کشورهای تولید‌کننده سمنت در جهان قرار دارند، در حال پر کردن جای خالی سمنت پاکستان در افغانستان هستند. آنچه ممکن است صادرات سمنت ایران به افغانستان را بیشتر کند، وصل شدن دو کشور به راه آهن است که حمل‌ونقل از این راه هم ارزان است و هم سریع.

رسانه‌های ایرانی روز جمعه (۳۰ عقرب) گزارش دادند که اولین محموله سمنت پاکتی با ۱۸واگن قطار به سمت افغانستان حرکت کرده است و این صادرات، به صورت هفتگی و با ظرفیت ۱۰۰۰ تن ادامه خواهد یافت.

همزمان آمار وزارت صنعت و تجارت حکومت طالبان نشان می‌دهد که قیمت سمنت ایران نسبت به پاکستان ارزانتر است. ارزش ۱.۶ میلیون تن سمنت پاکستان بیشتر از ۱۵۱ میلیون دالر برآورد شده و ۱.۷ میلیون تن سمنت ایران حدود ۱۲۴ میلیون دالر بوده است.

این در حالی است که خطوط آهن افغانستان با ازبیکستان و ترکمنستان هم وصل است، که هر دو کشور به دنبال صدور سمنت خود به خارج هستند.