ویدیوهای منتشرشده نشان میدهد که اعتراضات در ایران به اکثر ولایتها گسترش یافته است
منبع تصویر، EPA
- نویسنده, بیبیسی فارسی و بیبیسی وریفای
تحقیق مشترک بیبیسی فارسی و بیبیسی وریفای (بخش راستیآزمایی بیبیسی) نشان میدهد اعتراضها به دستکم ۱۷ ولایت از ۳۱ ولایت ایران گسترش یافته، و به بزرگترین چالش حاکمیت از زمان اعتراضهای سراسری سال ۱۴۰۱ تبدیل شده است.
پژوهش بیبیسی تنها شامل اعتراضاتی است که ویدیوهای تاییدشدهای از آنها در دست بوده است. تقریبا به طور قطع میتوان گفت که شمار واقعی اعتراضها بسیار بیشتر است و گزارشهایی از اعتراضات در ۱۱ ولایت دیگر نیز منتشر شده است.
موج جدید اعتراضها از ۷ جدی در تهران و به دلیل خشم عمومی از کاهش شدید ارزش پول ملی در برابر دلار و دیگر ارزهای عمده خارجی آغاز شد و به سرعت در سراسر ایران گسترش یافت.
ویدیوهای تاییدشده مربوط به ده روز گذشته نشان میدهد در بیش از ۵۰ شهر و روستا در سراسر کشور تجمعها و اعتراضهایی علیه حکومت رخ داده، از جمله در چندین منطقه که پیشتر به عنوان پایگاههای وفادار به حکومت شناخته میشدند.
مجموعهای شامل بیش از ۱۰۰ ویدیو که مکان آنها مشخص و تاریخ انتشارشان بررسی شده، تصویری از گستره ناآرامیها را ترسیم میکند. این ویدیوها نشان میدهد مردم در بسیاری از شهرهای بزرگ ایران به خیابانها آمدهاند و بزرگترین چالش حکومت را از زمان اعتراضات «زن، زندگی، آزادی» رقم زدهاند.
این تصاویر همچنین اعتراضها در شهرهای قم و مشهد را نشان میدهد که به طور سنتی به عنوان پایگاههای اصلی وفاداران به جمهوری اسلامی شناخته میشوند.
سینا عضدی، مدیر برنامه مطالعات خاورمیانه در دانشگاه جرج واشنگتن، میگوید ناآرامیها در این شهرها «بسیار معنادار» است و نشان میدهد که «پایگاه اجتماعی حامیان حکومت نیز زیر فشار مشکلات اقتصادی در حال آسیب دیدن است».
مقامهای ایران مانند دورههای قبلی اعتراضها، از خشونت برای سرکوب ناآرامیها استفاده کردهاند. بنابر گزارش گروههای فعال حقوق بشر، در جریان اعتراضات سال ۱۴۰۱ که پس از کشته شدن مهسا (ژینا) امینی در بازداشت گشت ارشاد در تهران آغاز شد، بیش از ۵۵۰ نفر به دست نیروهای امنیتی کشته شدند.
اگرچه واکنش اولیه پولیس و نیروهای امنیتی به اعتراضهای اخیر در ابتدا محتاطانه به نظر میرسید، اما ویدیوهای تاییدشده نشان میدهد که از روز شنبه ۱۳ جدی، میزان استفاده از خشونت علیه معترضان افزایش یافته است. این تغییر رویکرد همزمان با نخستین واکنش علنی علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، به اعتراضها رخ داد که در آن گفت: «اغتشاشگر را باید به جای خودش نشاند».
پس از این اظهارات، غلامحسین محسنیاژهای، رئیس قوه قضاییه ایران، گفت: «ما حرف معترضین و منتقدین که بعضا به حق و به درستی، دغدغههای معیشتی و دغدغههای مرتبط با رفاه اجتماعی و اقتصادی را دارند، میشنویم».
اما او افزود که با کسانی که «بخواهند از این فضا سوءاستفاده کنند و اغتشاش به راه بیندازند و امنیت کشور و مردم را مخدوش کنند، به حکم قانون، با قاطعیت برخورد میکنیم و در برابر اغتشاشگران و آشوبطلبان، ساکت نمینشینیم».
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز به معترضان در ولایت لرستان هشدار داد که دیگر تجمعهای خیابانی را تحمل نخواهد کرد.
بیبیسی فارسی تاکنون هویت دستکم ۱۱ نفر از جانباختگان گزارششده از ۷ماه جدی به بعد را از طریق بررسی ویدیوهای معتبر مراسم خاکسپاری و گفتوگو با خانوادهها و دوستان آنها تایید کرده است.
هرانا، گروه حقوق بشری مستقر در خارج از ایران، میگوید تاکنون دستکم ۳۵ نفر در جریان این ناآرامیها کشته شدهاند که دو نفر از آنها به نیروهای امنیتی وابسته بودهاند.
یکی از خشنترین سرکوبها روز شنبه در شهر کوچک ملکشاهی در ولایت ایلام در غرب ایران رخ داد. ویدیوهای تاییدشده نشان میدهد پیش از آنکه صدای تیراندازی شنیده شود، تجمع کوچکی در جاده فرمانداری در جریان بوده که که چند نهاد دولتی در آن مستقرند. گروههای حقوق بشری میگویند در این حادثه چهار نفر کشته شدند، در حالی که خبرگزاریهای نیمهرسمی مهر و تسنیم شمار کشتهشدگان را سه نفر اعلام کردهاند.
ویدیوهای بعدی انتقال شماری از مجروحان به بیمارستان را نشان میدهد، اما در این تصاویر مشخص نیست که این افراد در چه وضعیتی قرار دارند.
چندین ویدیوی تاییدشده که در شهر ایلام ضبط شده، نشان میدهد نیروهای امنیتی شامگاه شنبه به سوی شفاخانه امام خمینی در مرکز شهر تیراندازی کردهاند. مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، دستور بررسی این حادثه را صادر کرده است.
در دیگر شهرها نیز نیروهای امنیتی به سوی معترضان شلیک کردهاند. در شهر فسا در ولایت فارس، نیروهایی با لباس و تجهیزات نظامی و ضدشورش دیده میشوند که به سمت معترضان تیراندازی میکنند.
کارشناسان هشدار دادهاند که برخورد خشن نیروهای امنیتی میتواند چالشهای پیش روی دولت را تشدید کند.
پیمان جعفری، استادیار روابط بینالملل در کالج ویلیام اند مری در آمریکا، به بیبیسی گفت: «تشدید سرکوب، احتمالا نارضایتی عمومی از نظام سیاسی را عمیقتر میکند و در عین حال خطر فرسودگی و تضعیف روحیه در میان پولیس و نیروهای امنیتی را به همراه دارد؛ نیروهایی که ممکن است در مقطعی از اجرای دستورات سر باز زنند.»
در حالی که بیشتر تصاویر خشونتآمیزی که بیبیسی مشاهده کرده به اقدامات نیروهای امنیتی مربوط میشود، چند ویدیو نیز حمله معترضان به نیروهای دولتی را نشان میدهد. در قم، در یکی از این ویدیوها، مامورانی که با موتورسیکلیت در حال عبور بودند، هدف پرتاب سنگ از سوی جمعی کوچک قرار گرفتند.
ویدیوی دیگری نشان میداد که پس از بازداشت خشونتآمیز و ضربوجرح یکی از معترضان به دست نیروهای امنیتی، معترض دیگری با یک شعلهافکن دستساز، یک مامور امنیتی موتورسیکلیت سوار را به آتش میکشد. از سرنوشت این مامور اطلاعی در دست نیست، چرا که این ویدیو، بعد از آنکه دیگر ماموران به تعقیب فرد مهاجم میروند، قطع میشود.
تصاویر نشان میدهد که در شهر ازنا در ولایت لرستان واقع در غرب ایران نیز، پس از آنکه نیروهای امنیتی به سوی معترضان آتش گشودند، تعدادی از معترضان مقابل یک حوزه پولیس آتش روشن کردند. بیبیسی فارسی از طریق تطبیق ویدیوهای مراسم تدفین و گفتوگو با خانوادهها، هویت دستکم سه نفر از معترضان جانباخته در ازنا را تایید کرده است.
اعتراضها ابتدا در واکنش به سوءمدیریت دولت در اداره اقتصاد بحرانزده کشور آغاز شد؛ اقتصادی که زیر فشار تحریمهای بینالمللی بیش از پیش تضعیف شده است. مقامهای جمهوری اسلامی نیز به فساد گسترده متهم شدهاند.
اما در روزهای اخیر، تظاهرات لحنی ضد حکومتی به خود گرفته است و معترضان در نقاط مختلف، شعارهایی علیه رهبر جمهوری اسلامی و نظام روحانیتی سر دادهاند که از زمان انقلاب ۱۳۵۷ بر کشور حاکم است. ویدیوهای تاییدشده همچنین نشان میدهد شعارهایی در حمایت از رضا پهلوی، فرزند تبعیدی شاه ایران، و خاندان پهلوی سر داده میشود.
در دانشگاه تهران، همزمان با ورود دهها معترض از در اصلی به داخل دانشگاه در روز ۹ ماه جدی، برخی از معترضان شعار «مرگ بر دیکتاتور» سر دادند که مخاطب آن علی خامنهای است.
در ایرانشهر در ولایت سیستان و بلوچستان نیز معترضان مجسمهای از آیتالله خمینی و آیتالله خامنهای را به آتش کشیدند.
هالی دگرس، پژوهشگر ارشد موسسه واشنگتن و گرداننده خبرنامه «ایرانیست»، میگوید دولت ایران از اعتراضات سال ۱۴۰۱ که بیش از چهار ماه در سراسر ایران جریان داشت، درس چندانی نگرفته است.
او گفت: «هرچند عوامل محرک متفاوت هستند... اما مشکلات همانهاست: سوءمدیریت سیستماتیک، فساد و سرکوب. شعارهای بیشمار علیه نظام به وضوح نشان میدهد که بسیاری از ایرانیان خواهان کنار رفتن جمهوری اسلامی هستند.»
با وجود گستردگی اعتراضها، بیشتر کارشناسانی که با بیبیسی گفتوگو کردهاند، معتقدند این اعتراضات هنوز به سطح تهدید وجودی برای نظام نرسیده است.
سینا عضدی گفت: «نیروهای امنیتی وفادار ماندهاند، تا الان نشانهای از ریزش دیده نمیشود و نیروهای انتظامی دستورات را اجرا میکنند.»
او افزود: «علاوه بر این، با وجود پراکندگی جغرافیایی اعتراضات، هنوز راهبرد یا تلاشی روشن از سوی معترضان برای سرنگونی جمهوری اسلامی مشاهده نمیشود.»
گزارش از شایان سرداریزاده، غنچه حبیبی آزاد، مت مورفی، فرزاد صیفیکاران، اما پنگلی، شری رایدر، یی ما، کریستین جیونز، جس کار و پل براون
