طالبان و سینمای افغانستان؛ فلم‌های نوستالژیک کجا ساخته می‌شد؟

حکومت طالبان در تازه‌ترین اقدام، نام اداره «افغان فلم» را به ریاست سمعی و بصری تغییر داده‌ است. بر اساس گزارش‌ها، ماهیت این نهاد هم تغییر کرده و فعالیتش نسبت به گذشته متفاوت خواهد بود.

افغان فلم، هم از نظر تاریخی و هم از نظر هنر و سینما اهمیت زیادی برای افغانستان دارد. فلم‌های مستند دوران جنگ جهانی و جنگ افغان - انگلیس و سفر‌های شاه امان‌الله از شروع حکومت او در سال ۱۹۱۹میلادی ثبت این آرشیو هستند.

این آرشیو همچنین مملو از فلم‌های مستندی است که در دوران محمد ظاهر شاه، آخرین پادشاه و محمد داود، رئیس جمهور پیشین افغانستان، ساخته شده ‌است. فلم‌های هنری و مستند دیگری از بنا‌های تاریخی - فرهنگی افغانستان، مستند‌های زیادی از دوران حاکمیت شاخه‌های خلق و پرچم حزب دموکراتیک خلق در افغانستان نیز در آرشیو افغان فلم بایگانی شده ‌است.

حسین دانش، منتقد سینما، در این باره گفت:« افغان فلم یکی از مراکز مدرن در افغانستان بود که مردم خاطره‌های زیاد تصویری خود را در آن دارند. در واقع حافظه تصویری افغانستان در افغان فلم بود و حفاظت می‌شد یا بخش‌هایی از آن در آن جا تولید شد.»

پیش از این که افغان فلم ایجاد شود، در زمان محمد ظاهر شاه شعبه‌ای مخصوص عکاسی و فلم‌برداری در چهارچوب اداره مستقل مطبوعات ایجاد شد. سال ۱۹۵۰ دو استاد امریکایی به کابل آمدند تا به ماموران اداره مستقل مطبوعات، در زمینه عکاسی و فلم‌برداری آموزش بدهند. البته، یکی دو استاد هم از هند دعوت شدند.

افرادی که آموزش دیدند، از رویدادهای مختلف دولتی برای نشریات آن زمان عکس و از سفرهای شاه و نخست‌وزیر افغانستان فلم می‌گرفتند.

اما «شستن» فلم و تبدیل‌کردن آن به ویدیو در افغانستان غیرممکن بود. بر اساس قراردادی با امریکا، مدت پانزده سال فلم‌ها برای چاپ و تنظیم از طریق هند به امریکا فرستاده می‌شد. سه تا چهار ماه وقت می‌گرفت تا فلم‌ها آمده شوند و دوباره به افغانستان برگردند.

تأسیس «افغان فلم» با حمایت امریکا

تا این که در سال ۱۹۶۵ ظاهرشاه از سفیر امریکا در کابل خواست که یک لابراتوار شستن فیلم را در افغانستان بسازند و با تایید رئیس جمهوری وقت امریکا، آژانس توسعه بین‌المللی ایالات متحده، ساخت این پروژه را به دوش گرفت. در همان سال، تهداب اداره افغان فلم گذاشته شد.

پس از سه سال افغان فلم و استودیوی تولید، به کمک دولت امریکا در سال ۱۹۶۸ ساخته شد. سلطان حمید هاشم، که عکاس حرفه‌ای دربار بود، به ریاست افغان فلم مقرر شد. افراد آموزش‌دیده و کسانی که تجربه کار در اداره مطبوعات را داشتند، در افغان فلم شروع به کار کردند. گفته شده که شاه خود علاقمند به هنر سینما بود و هر از گاهی در سالن افغان فلم به تماشای فلم حضور می‌یافت.

اما در آغاز، فلم‌هایی که تولید می‌شدند، هنری و داستانی نبودند. در آن زمان «نیوز ریل» یا حلقه‌های خبری از رویدادهای سیاسی، اجتماعی، فرهنگی تولید می‌شد و هر مرتبه پیش از پخش فلم‌های خارجی، در سینماها به نمایش گذاشته می‌شد. همچنین، برخی از فلم‌های مستند هم تولید می‌شدند.

اولین فلم هنری در افغانستان چگونه ساخته شد؟

اولین فلم هنری در افغانستان، سال ۱۹۶۹ به نام «روزگاران» و در سه قسمت تهیه شد و در سینماهای کابل به نمایش در آمد. در ادامه، افغان فلم چارچوبی به نام اداره سیار را تشکیل داد تا با استفاده از پروژکتور و ژنراتور، در مناطق دوردست افغانستان چرخه‌های خبری و در مواردی فلم به مردم نمایش بدهد.

مسئولان قبلی افغان فلم می‌گویند از سال ۱۹۶۷ و زمان حاکمیت محمد ظاهر، تا ۱۹۹۶ که طالبان در دوره اول به قدرت رسیدند، ۳۷ فلم داستانی و بیش از ۱۰۰ فیلم مستند ساخته شد.

یک باور این است که سال‌های شکوفایی افغان فلم از نظر تولید، محتوا و فعالیت، زمان حاکمیت حکومت تحت حمایت شوروی سابق به رهبری حزب دموکراتیک خلق بود، چون در بین سال‌های ۱۹۸۰ تا ۱۹۹۲همه ساله سه تا چهار فلم تولید می‌شد. در این دوره، افراد بیشتری به سینما رو آوردند و شمار زیادی هم در جمهوری چک، بلغارستان و پولند آموزش سینما دیدند.

درام «پسر بیوه» معروف به شاد گل، فلم‌های اختر مسخره، گناه، مجسمه‌ها می‌خندند و مردها ره قول است، معروف‌ترین کارهای سینمایی افغان فلم در این دوره بود. از این جمع، پسر بیوه را رادیو تلویزیون ملی افغانستان و مجسمه‌ها می‌خندند را شرکت «آریانا فلم» تولید کرده‌اند.

محتوای اکثر فلم‌های آن سال‌ها، تبلیغاتی بود. حسین دانش در این باره گفت:« این فلم‌های تبلیغی برای دولت، کارنامه افغان فلم را تا حدودی مخدوش ساخت.»

نجات حافظه تصویری از آتش طالبان

در دهه هشتاد میلادی، برخی از فلم‌های افغانستان در جشنواره‌های کشورهای جماهیر شوروی سابق و آلمان شرقی جوایزی هم به دست آوردند. اولین بار فلم پرنده‌های مهاجر از لطیف احمدی جایزه صلح و دوستی را در جشنواره آسیا-افریقا-امریکای لاتین برد. اما این جوایز بیشتر تشویقی بودند و نه رقابتی.

افغان فلم در زمان محمد ظاهر شاه اداره‌ای مستقل بود و در زمان خلف او محمد داوود، و اولین رئیس جمهوری افغانستان، با وزارت اطلاعات و فرهنگ ادغام شد.

سلطان حمید هاشم، صمد آصفی، خالق علیل، عبدالواحد نظری، صدیق برمک (دو دوره)، لطیف احمدی (دو دوره) ابراهیم عارفی و صحرا کریمی (سال‌های اخیر نظام جمهوری) در دوره‌های مختلف ریاست افغان فلم را به عهده داشته‌اند.

فعالیت اداره افغان فلم، همواره زیر تاثیر فضای سیاسی و تحولاتی بود که با تغییر رژیم‌ها در افغانستان اتفاق افتاده ‌است.

در زمان دولت اسلامی به رهبری برهان‌الدین ربانی اداره افغان فلم توانست به فعالیتش ادامه دهد. اگرچه در این دوره حضور زنان در سینما کمرنگ بود. فیلم عروج، ساخته صدیق برمک از مهمترین محصولات افغان فلم در این دوره است. کار فلم «سرگردان کوچه‌ها» از احد ژوند هم در این دوره تکمیل شد.

در دوره جنگ‌های داخلی چندین خمپاره به ساختمان افغان فلم برخورد کرد. اما سینماگران دشوارترین دوره برای افغان فلم و سینمای افغانستان را زمان طالبان، به ویژه دوره اول حاکمیت شان می‌دانند. در آن وقت فرمانی از سوی رهبری حکومت طالبان صادر شده بود که آرشیو افغان فلم نابود شود. با این حال، تعدادی از کارمندان این نهاد توانستند نسخه‌های اصلی فلم‌ها و بایگانی افغان فلم را حفظ کنند و آن را از چشم طالبان که در تلاش نابودی‌اش بودند، پنهان نگه دارند.

سال ۲۰۱۸ انتقال آرشیو افغان فلم، به دستور اشرف غنی، رئیس جمهور پیشین، به ارگ ریاست جمهوری منتقل شد که واکنش‌ها و مخالفت فرهنگیان را به دنبال داشت. آرشیو این اداره هنوز در ارگ است و طالبان گفته است که جای آن مصون است.

حسین دانش می‌گوید نبود سرمایه‌گذاری به خصوص در بیست سال گذشته، کمبود تهیه‌کننده آموزش‌دیده و حرفه‌ای و امنیت از جدی‌ترین چالش‌های سد راه این اداره بوده‌اند: «دولت‌های دوره جمهوریت توجهی به مسئله سینما در افغانستان نداشتند، به این دلیل که می‌گفتند بحث آزاد است و هر کاری می‌خواهید بکنید.»

به گفته او، در سال ۱۹۷۰ کابل با ۴۰۰ هزار جمعیت، هژده سالن سینما و تئاتر داشت و سالن‌های سینمایی در هرات، بلخ، قندوز، مزار شریف، بغلان و چند شهر دیگر هم فعال بوده، اما در سال ۲۰۲۰ کابل تنها پنج سالن فعال سینما داشت.